Πώς το φοιτητικό κίνημα νίκησε τον Βούτσιτς

Το κίνημα γεννήθηκε μετά την κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024, που στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους. Η τραγωδία έφερε στο προσκήνιο σοβαρά ερωτήματα για τη διαφθορά, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία της κυβέρνησης. Οι κινητοποιήσεις ξεκίνησαν με αίτημα την απόδοση δικαιοσύνης για τα θύματα, αλλά σύντομα απέκτησαν ευρύτερο πολιτικό χαρακτήρα, εξελισσόμενες σε ένα πανεθνικό κίνημα που ζητούσε αλλαγή.

 

Ύστερα από μήνες διαδηλώσεων, καταλήψεων πανεπιστημίων και αυξανόμενης κοινωνικής πίεσης, ο Βούτσιτς προκήρυξε πρόωρες βουλευτικές εκλογές. Οι φοιτητές συμμετείχαν μέσω της Φοιτητικής Λίστας (Studenti pobeđuju – «Οι φοιτητές νικούν»), μιας πρωτοβουλίας πολιτών και όχι ενός παραδοσιακού πολιτικού κόμματος.

Μια ιστορική νίκη για τη Φοιτητική Λίστα

Η Φοιτητική Λίστα επικράτησε με διαφορά, τερματίζοντας τη μακρά περίοδο κοινοβουλευτικής κυριαρχίας του SNS. Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα που ανακοίνωσε η Εκλογική Επιτροπή της Δημοκρατίας της Σερβίας στις 26 Οκτωβρίου, η Φοιτητική Λίστα συγκέντρωσε το 52,54% των ψήφων, έναντι 39,29% του συνασπισμού «Ενωμένη Σερβία» του Βούτσιτς.

Οι προβολές των Ipsos και CeSID έδιναν στους φοιτητές περίπου 141 έδρες στο κοινοβούλιο των 250 εδρών, αριθμό που θα τους επέτρεπε να σχηματίσουν κυβέρνηση με κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Τα οριστικά αποτελέσματα δεν είχαν ακόμη ανακοινωθεί. Ο Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα του το βράδυ των εκλογών. Το αποτέλεσμα έδειξε ότι το φοιτητικό κίνημα κατάφερε να μετατρέψει τη γενικευμένη δυσαρέσκεια σε εκλογική υποστήριξη, προσελκύοντας ψηφοφόρους πολύ πέρα από τους πανεπιστημιακούς χώρους.

Σταθερότητα ή αλλαγή;

Η εκλογική αναμέτρηση δεν ήταν απλώς μια σύγκρουση δύο πολιτικών προγραμμάτων. Ήταν και μια μάχη ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς τρόπους πολιτικής επικοινωνίας: Από τη μία, την προσωποκεντρική εκστρατεία του Βούτσιτς και, από την άλλη, τη συλλογική, οργανωμένη από τη βάση προσέγγιση της Φοιτητικής Λίστας.

Η προεκλογική εκστρατεία του Βούτσιτς στηρίχθηκε στην οικονομική ανάπτυξη, τη σταθερότητα και τη συνέχεια. Τα μηνύματά του έδιναν έμφαση στα έργα υποδομών, την υγειονομική περίθαλψη, τις επενδύσεις και την οικονομική πρόοδο. Με το σύνθημα «Έχουμε ένα σχέδιο για κάθε χωριό και πόλη», επιχείρησε να παρουσιάσει την κυβέρνησή του ως έμπειρη και αποτελεσματική, ικανή να φέρνει απτά αποτελέσματα.

Σημαντικό ρόλο έπαιξε και η προσωπική του εικόνα. Σε μία από τις χαρακτηριστικές διαφημίσεις της εκστρατείας, εμφανίστηκε φορώντας ένα μπλουζάκι με χαρακτηρισμούς όπως «δικτάτορας», «προδότης» και «χειραγωγός». Αφαιρώντας τις ετικέτες μία προς μία, επιχείρησε να απορρίψει τις επικρίσεις και να εμφανιστεί ως ένας ηγέτης που δεν κάμπτεται από τις πολιτικές επιθέσεις.

Σε μια άλλη διαφήμιση, υποδύθηκε τον σερβιτόρο που ακούει τις απαιτήσεις μιας οικογένειας. Τα μέλη της συζητούσαν για τους μισθούς, το Κόσοβο, τις σχέσεις με τη Ρωσία και την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Με αυτόν τον τρόπο, η διαφήμιση παρουσίαζε τον Βούτσιτς ως έναν πολιτικό που μπορεί να κατανοήσει τις διαφορετικές γενιές και να ισορροπήσει τις προσδοκίες τους.

Η συναισθηματική προσέγγιση είχε επίσης τη θέση της στην εκστρατεία. Αναρτήσεις με καρδιές, μηνύματα με επίκεντρο την οικογένεια και εκκλήσεις προς τους πολίτες να ψηφίσουν μαζί επιδίωκαν να δημιουργήσουν έναν προσωπικό δεσμό ανάμεσα στον πρόεδρο και τους ψηφοφόρους. Παράλληλα, όμως, η εκστρατεία αξιοποίησε και τον φόβο για το άγνωστο.

Το σύνθημα «Το μέλλον δεν είναι παιχνίδι και η Σερβία δεν είναι παιχνίδι κανενός» προειδοποιούσε ουσιαστικά ότι μια πολιτική αλλαγή θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τη σταθερότητα της χώρας. Έτσι, ο Βούτσιτς συνδύασε την προβολή των κυβερνητικών επιτευγμάτων με την προειδοποίηση για τους κινδύνους που, σύμφωνα με το αφήγημά του, θα μπορούσε να φέρει η απομάκρυνσή του από την εξουσία.

Οι φοιτητές επενδύουν στην εικόνα του πολιτικού outsider

Η Φοιτητική Λίστα ακολούθησε εντελώς διαφορετικό δρόμο. Το ισχυρότερο πλεονέκτημά της ήταν ότι δεν παρουσιάστηκε ως ένα ακόμη κόμμα της αντιπολίτευσης, αλλά ως μια δύναμη που αμφισβητούσε το ίδιο το παραδοσιακό πολιτικό κατεστημένο. Η αντιπολιτική ταυτότητα του κινήματος δεν σήμαινε απόρριψη της δημοκρατίας. Εξέφραζε, αντίθετα, τη δυσαρέσκεια απέναντι στους επαγγελματίες πολιτικούς, την υπερσυγκέντρωση της εξουσίας και τους υφιστάμενους πολιτικούς θεσμούς. Οι φοιτητές εμφανίστηκαν ως πρόσωπα έξω από το καθιερωμένο πολιτικό σύστημα, τα οποία δεν είχαν ευθύνη για τις αποτυχίες του παρελθόντος.

Έχει ενδιαφέρον ότι κανένας από τους 250 υποψηφίους της Φοιτητικής Λίστας δεν ήταν φοιτητής. Στη λίστα συμμετείχαν πανεπιστημιακοί, γιατροί, δικηγόροι, καλλιτέχνες και άλλοι επαγγελματίες. Επικεφαλής ήταν ο καρδιολόγος και πανεπιστημιακός Ilija Srdanović. Η επιλογή αυτή επέτρεψε στο κίνημα να συνδυάσει την εικόνα του πολιτικού outsider με εκείνη της επαγγελματικής επάρκειας.

Κεντρικό ρόλο στην εκστρατεία έπαιξαν δύο συνθήματα: «Οι φοιτητές νικούν» (Studenti pobeđuju) και «Ξέρουμε πώς» (Mi znamo kako). Το πρώτο εξέπεμπε αυτοπεποίθηση και πίστη στην πολιτική αλλαγή. Το δεύτερο απαντούσε ευθέως στην πιθανή κριτική ότι το κίνημα δεν είχε την απαραίτητη εμπειρία για να κυβερνήσει. Ακόμη και ο αριθμός τρία, που αντιστοιχούσε στη θέση της Φοιτητικής Λίστας στο ψηφοδέλτιο, εντάχθηκε στην οπτική ταυτότητα της προεκλογικής εκστρατείας.

Η δύναμη της αποκεντρωμένης επικοινωνίας

Η ψηφιακή επικοινωνία αποδείχθηκε ιδιαίτερα σημαντική για τη Φοιτητική Λίστα. Σε αντίθεση με την κεντρικά οργανωμένη εκστρατεία του Βούτσιτς, οι φοιτητές στηρίχθηκαν σε τοπικές ομάδες, πανεπιστήμια, εθελοντές και απλούς πολίτες για να διαδώσουν τα μηνύματά τους. Οι πληρωμένες ψηφιακές διαφημίσεις λειτούργησαν συμπληρωματικά, ενισχύοντας την προβολή του προγράμματος και ενθαρρύνοντας τη συμμετοχή στις κάλπες.

Το κίνημα απέφυγε επίσης να εγκλωβιστεί σε έντονες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Παρότι ζητούσε θεσμικές μεταρρυθμίσεις και ουσιαστική δράση κατά της διαφθοράς, οι θέσεις του για το Κόσοβο και τη Ρωσία δεν απείχαν ριζικά από εκείνες του Βούτσιτς. Αυτό του επέτρεψε να προσελκύσει ψηφοφόρους με διαφορετικές πολιτικές αφετηρίες.

Το μεγάλο πλεονέκτημα των φοιτητών ήταν ότι κατάφεραν να μετατρέψουν την έλλειψη πολιτικής εμπειρίας σε στοιχείο της ταυτότητάς τους. Αντί να θεωρείται αδυναμία, η απουσία τους από το παραδοσιακό πολιτικό σύστημα προβλήθηκε ως ένδειξη ανεξαρτησίας, εντιμότητας και διάθεσης για ρήξη με τις παλιές πρακτικές. Η στρατηγική αυτή, σε συνδυασμό με την αποκεντρωμένη επικοινωνία, τη συσσωρευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια και την κινητοποίηση των ψηφοφόρων, συνέβαλε στη δημιουργία μιας ευρείας συμμαχίας υπέρ της αλλαγής.

Από τη διαμαρτυρία στη διακυβέρνηση

Η νίκη της Φοιτητικής Λίστας δεν σηματοδοτεί απλώς την αλλαγή κυβέρνησης. Αναδεικνύει τη δυνατότητα ενός κινήματος που ξεκινά από τη βάση της κοινωνίας να αμφισβητήσει ένα εδραιωμένο πολιτικό σύστημα, συνδυάζοντας την απόρριψη του παραδοσιακού πολιτικού κατεστημένου, την εικόνα του outsider και την αποτελεσματική πολιτική επικοινωνία.

Ο Βούτσιτς πρόβαλε τη σταθερότητα, την εμπειρία και τη συνέχεια. Οι φοιτητές αντιπαρέθεσαν τη λογοδοσία, τα νέα πρόσωπα και έναν διαφορετικό τρόπο άσκησης της πολιτικής. Οι Σέρβοι ψηφοφόροι επέλεξαν τελικά την αλλαγή.

Το πραγματικό στοίχημα, ωστόσο, αρχίζει τώρα. Η εκλογική νίκη και η διακυβέρνηση μιας χώρας είναι δύο διαφορετικές προκλήσεις. Η Φοιτητική Λίστα καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να μετατρέψει την εμπιστοσύνη που κέρδισε στους δρόμους και στην προεκλογική εκστρατεία σε αποτελεσματική πολιτική ηγεσία.