Θα σώσει η τεχνολογία τους θεσμούς και τη δημοκρατία;

Η αντισυστημική ψήφος αθροίζει 20-25%, με τον δείκτη «Κανένας» πρώτο. Το πρόβλημα δεν αφορά πρόσωπα. Είναι πρόβλημα πολιτικού μοντέλου. Λείπει ο φορέας που θα μετατρέψει τη διάχυτη αγανάκτηση σε εφαρμόσιμο σχέδιο διακυβέρνησης. Δεν πρόκειται για συγκυριακό”«δημοκρατικό έλλειμμα”. Πρόκειται για αρχιτεκτονική εξουσίας που θωρακίζει τους θεσμούς εις βάρος των πολιτών.

Μέσω αυτής της αρχιτεκτονικής, τα συμφέροντα του χρηματοπιστωτικού τομέα (τράπεζες, funds) και των πολυεθνικών ομίλων αποκτούν προνομιακή πρόσβαση στα κέντρα λήψης αποφάσεων (Eurogroup, ΕΚΤ, Κομισιόν), μετατρέποντας την ΕΕ σε μηχανισμό διασφάλισης της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Η κρίση δεν ήταν ατύχημα, αλλά μηχανισμός παγίωσης αυτής της δομής.

Το μοτίβο δεν είναι ελληνικό. Είναι ευρωπαϊκό. Στη Γερμανία, η AfD κατέγραψε ιστορικό υψηλό στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Άνχαλτ τον Σεπτέμβριο του 2026, κεφαλαιοποιώντας την οργή για στασιμότητα και περικοπές στο όνομα της «δημοσιονομικής ορθοδοξίας». Στη Γαλλία, με έλλειμμα στο 5% του ΑΕΠ, η ακροδεξιά του στρατοπέδου Le Pen στρέφεται κατά των Βρυξελλών. Το πρόβλημα είναι δομικό γιατί οι πολιτικές λιτότητας που επιβλήθηκαν για τη «σωτηρία της Ευρώπης» γεννούν τώρα τη δύναμη που απειλεί να τη διαλύσει.

Όταν η ανασφάλεια μονιμοποιείται, κινδυνεύει να διαβρωθεί ακόμη και το δικαίωμα στο εκλέγειν, την τελευταία γραμμή άμυνας της λαϊκής κυριαρχίας. Τα σύγχρονα δημοκρατικά πολιτεύματα οργανώνονται ως συστήματα αντιπροσώπευσης, θεσμών και κατανομής κρατικών λειτουργιών. Η δημοκρατική τους νομιμοποίηση όμως δεν εξαντλείται στη λειτουργία αυτών των θεσμών. Στην ελληνική συνταγματική τάξη, η αρχή είναι ρητή, το πολίτευμα κατά το Σύνταγμα έχει θεμέλιο τη λαϊκή κυριαρχία, όπου όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό.

Το κράτος της καταστολής

Απέναντι σε αυτή την πλειοψηφία ορθώνεται το Κράτος της Καταστολής, δηλαδή μια ιεραρχική δομή που λειτουργεί ex post. Παρεμβαίνει μετά την τραγωδία (πλημμύρες, πυρκαγιές, Τέμπη), αδυνατώντας συστηματικά να την προλάβει.

Το πολιτικό σύστημα δεν σχεδιάστηκε ποτέ για άμεση λαϊκή κυριαρχία, παρά μόνο για περιοδική ανάθεσή της σε αντιπροσώπους. Η λαϊκή κυριαρχία τείνει να γίνει «φαντασιακή θέσμιση» ( Καστοριάδης). Η εκλογική διαδικασία λειτουργεί ως λευκή επιταγή (carte blanche) στην εκτελεστική εξουσία, η οποία συνάπτει δανειακές υποχρεώσεις και μετακυλίει το κόστος στο λαό χωρίς ουσιαστική συμμετοχή του λαού στη λήψη της απόφασης. Σε αυτό το πλαίσιο, το άρθρο 86 του Συντάγματος λειτουργεί ως θεσμική ασπίδα ατιμωρησίας των πολιτικών υπευθύνων.

Στο ενωσιακό επίπεδο, το Eurogroup, τυπικά διακυβερνητικό όργανο κατά το Πρωτόκολλο 14 ΣΛΕΕ, λειτουργεί de facto ως κέντρο αποφάσεων της ευρωζώνης. Η νομολογία του Δικαστηρίου Ευρωπαϊκής Ένωσης Δ.Ε.Ε. (Pringle, Ledra Advertising, Chrysostomides) το θωράκισε, χαρακτηρίζοντάς το μη ενωσιακό όργανο, θέτοντάς το εκτός ελέγχου του άρθρου 263 ΣΛΕΕ και εκτός πεδίου εξωσυμβατικής ευθύνης της ΕΕ.

Πρόκειται για νομολογιακή αντίφαση, γιατί το Δ.Ε.Ε. ιστορικά  δεν περιορίστηκε σε μια στενή, γραμματική ερμηνεία των κειμένων, αλλά χρησιμοποίησε την τελολογική μέθοδο ερμηνείας (με βάση τον σκοπό των Συνθηκών) και «διέπλασε» και καθιέρωσε αρχές που δεν υπήρχαν ρητά γραμμένες αρχικά, όπως έχει αναγάγει την αποτελεσματική δικαστική προστασία (άρθρο 47 Χάρτη) σε γενική αρχή του δικαίου της Ένωσης , αλλά ταυτόχρονα αποκλείει τον άμεσο έλεγχο του Eurogroup με το σκεπτικό ότι δεν αποτελεί θεσμικό όργανο. Το αποτέλεσμα είναι ένα νομικό κενό που σηματοδοτεί  δημοκρατικό έλλειμμα και καταφέρει ισχυρό πλήγμα στο Κράτος Δικαίου, όταν ένα όργανο που ασκεί de facto ενωσιακή εξουσία παραμένει εκτός του πλήρους δικαστικού ελέγχου.

Σε εθνικό επίπεδο η ελαστικότητα ερμηνείας του «δημοσίου συμφέροντος» είναι αποκαλυπτική. Στην απόφαση ΣτΕ Ολ. 668/2012 για το PSI, η «σωτηρία από τη χρεοκοπία» ταυτίστηκε με τη σωτηρία των τραπεζών, νομιμοποιώντας κούρεμα 70% στις οικονομίες των μικροομολογιούχων πολιτών. Η ίδια επίκληση κρίθηκε ανεφάρμοστη αλλού, όπως με την απόφαση 88/2013 του Ειδικού Δικαστηρίου, οι περικοπές σε μισθούς δικαστών ακυρώθηκαν αναδρομικά στο όνομα της «ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης».

Η Μονιμοποίηση της Έκτακτης Ανάγκης

Η ίδια λογική εφαρμόστηκε και για τους υπαλλήλους της Τράπεζα της Ελλάδος, οι οποίοι εξαιρέθηκαν από τις περικοπές λόγω του καθεστώτος «ειδικής αυτονομίας». Όμως, διαβιούν εντός της ελληνικής κοινωνίας, απολαμβάνουν τα δημόσια αγαθά και ωφελούνται από το κοινωνικό κράτος.

Όταν καλούνται να συνεισφέρουν στη συλλογική προσπάθεια της σωτηρίας του λαού, επικαλούνται «λειτουργική ανεξαρτησία». Αν η αρχή αυτή νομιμοποιεί την εξαίρεση από την κοινωνική αλληλεγγύη, τότε δεν πρόκειται για θεσμική αυτονομία, αλλά για κοινωνική εξαίρεση αριστοκρατικού χαρακτήρα. Αν το «δημόσιο συμφέρον» σώζει τους θεσμικά ισχυρούς και θυσιάζει τους πολλούς, τότε κατά Αριστοτέλη (Πολιτικά, Γ’ 1279a-b), όταν λίγοι ασκούν την εξουσία, έχουμε ολιγαρχία, όχι δημοκρατία. Η αρχιτεκτονική της κρίσης παραβίασε θεμελιώδεις αρχές της Ένωσης όπως:

• την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας (άρθρο 4§3 ΣΕΕ), λόγω της ασύμμετρης πίεσης μέσω του μηχανισμού έκτακτης χρηματοδοτικής ρευστότητας (ELA) το 2010-2015·
• την αρχή αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας (άρθρο 47 Χάρτη), όπως αναλύθηκε παραπάνω·
• την αρχή ισότητας των κρατών-μελών (άρθρο 4§2 ΣΕΕ), που υπονομεύεται από τη δομική ασυμμετρία πιστωτή-οφειλέτη.

Ακόμη και το ρωμαϊκό iustitium και το άρθρο 15 ΕΣΔΑ θέτουν χρονικά όρια στην έκτακτη ανάγκη. Αλλά, ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM) μονιμοποιήθηκε το 2021, το Δημοσιονομικό Σύμφωνο παραμένει, η ενισχυμένη εποπτεία της Ελλάδας διήρκεσε έως το 2022, δηλαδή τέσσερα χρόνια μετά την τυπική έξοδο από τα μνημόνια. Η θεωρία του Agamben για τη μονιμότητα της κατάστασης εξαίρεσης επαληθεύεται.

Στο διεθνές δίκαιο, η κρατική ευθύνη επιβάλλει την επαναφορά στην πρότερη κατάσταση (restitutio in integrum). Όμως η αρχιτεκτονική Eurogroup/ESM σχεδιάστηκε ώστε να αποτρέπει το εύρημα παρανομίας, καθιστώντας αδύνατη την αποζημίωση όχι επειδή δεν υπήρξε ζημία, αλλά επειδή λείπει το αρμόδιο βήμα forum.

Αν το ενωσιακό επίπεδο είναι κατασκευασμένο για να αποφεύγει τη λογοδοσία, η αναμονή για «διόρθωση» της δημοκρατίας «από τις Βρυξέλλες» αποβαίνει μάταιη. Η λύση πρέπει να αναζητηθεί σε εθνικό επίπεδο, με ένα πολιτικό αίτημα ικανό να καλύψει το κενό του 52-56% πριν το καλύψει η ακροδεξιά.

Από τη σεισάχθεια στην Τεχνητή Νοημοσύνη

Η πραγματική δημοκρατία προϋποθέτει άρση των ανισοτήτων. Η Σεισάχθεια του Σόλωνα δεν ήταν φιλανθρωπία. Η διαγραφή χρεών ήταν προϋπόθεση της δημοκρατίας. Απελευθέρωσε οικονομικά τον πολίτη για να καταστεί πολιτικά κυρίαρχος και να υπάρξει ισοκρατία. Όπως η Σεισάχθεια απελευθέρωσε τον πολίτη από τα χρέη, έτσι και η Τεχνητή Νοημοσύνη, αν τεθεί υπό δημόσιο έλεγχο, μπορεί να απελευθερώσει τη διοίκηση από τη διαφθορά και τη γραφειοκρατία και ο πολίτης να ελέγχει την εξουσία.

Τα σημερινά πολιτικά συστήματα χρησιμοποιούν αυτό που ο Chomsky ονόμασε «κατασκευή συναίνεσης» και η Klein «δόγμα του σοκ», δηλαδή φόβο και ανασφάλεια, ώστε ο αυταρχισμός να εμφανίζεται ως ανάγκη για ασφάλεια και σταθερότητα. Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι συστατικά του Κράτους Καταστολής, μιας μορφής κράτους που προσιδιάζει στον αυταρχισμό και την αστυνομοκρατία, που αποκαλεί την κοινωνική διαμαρτυρία, διασάλευση της τάξης ή αναρχία ετερόκλητου όχλου, και χρησιμοποιεί όρους όπως η «πάταξη» για τη βίαιη αποκατάσταση της τάξης.

Αντιπροτείνουμε το Κράτος Πρόληψης αντί της Καταστολής. Χρειάζεται ένα νέο πνεύμα στην κρατική δράση που θα προβάλλει την προληπτική ασφάλεια σε εφαρμοσμένη πολιτική. Είναι «τεχνοκρατική» αλλά με βαθιά κοινωνική προσέγγιση και γι’ αυτό ουσιαστικά δημοκρατική. Δεν περιμένει την τραγωδία να συμβεί. Την ανιχνεύει και την προλαμβάνει. Σε αυτό, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι εργαλείο ελέγχου του πολίτη, αλλά σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης και μηχανισμός διαφάνειας, σε τρεις άξονες:

α) Εξάλειψη ακρίβειας και καρτέλ. Αλγόριθμοι διασταυρώνουν σε πραγματικό χρόνο λιανικές τιμές με κόστος παραγωγής, μεταφοράς και ενέργειας ανά προϊόν και περιοχή. Όταν η απόκλιση υπερβαίνει τα στατιστικά όρια χωρίς αντίστοιχη αύξηση εισροών, ενεργοποιείται αυτόματα δειγματοληπτικός έλεγχος, πριν παγιωθεί η υπερτιμολόγηση.

β) Αυτοματοποιημένη κοινωνική προστασία. Διασταύρωση εισοδηματικών και περιουσιακών στοιχείων από ήδη υφιστάμενες κρατικές βάσεις δεδομένων, για αυτόματη ανίχνευση ανάγκης και άμεση αποδέσμευση επιδομάτων, χωρίς γραφειοκρατία, μεσάζοντες και ταπεινωτικές αναμονές.

γ) Πρόληψη καταστροφών. Συνεχής παρακολούθηση κρίσιμων υποδομών (σιδηρόδρομος, δάση, δίκτυα ενέργειας) σε πραγματικό χρόνο, με στόχο την εξάλειψη του «ανθρώπινου λάθους» και των πελατειακών διορισμών που οδήγησαν, μεταξύ άλλων, στα Τέμπη.

Η προσέγγιση ευθυγραμμίζεται πλήρως με τον Κανονισμό της ΕΕ περί Τεχνητής Νοημοσύνης (AI Act), ο οποίος επιβάλλει Εκτίμηση Αντικτύπου στα Θεμελιώδη Δικαιώματα (FRIA) για συστήματα υψηλού κινδύνου, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που χρησιμοποιούνται από δημόσιες αρχές.

Το τέλος του πελατειακού κράτους

Όταν η διαφάνεια αυτοματοποιείται, ο «πολιτικός προστάτης» χάνει το αντικείμενο συναλλαγής. Το πελατειακό κράτος ακυρώνεται στη ρίζα του. Αυτό όμως δεν αρκεί. Ένα Κράτος Πρόληψης χωρίς αυστηρή εποπτεία του πολίτη απλώς θα αντικαθιστούσε μια αδιαφανή γραφειοκρατία με έναν εξίσου ανεύθυνο αλγόριθμο.

Το πρόσφατο (Αύγουστο – 2026) περιστατικό με τη χρήση έξυπνων γυαλιών από Υπουργό Υγείας σε νοσοκομειακό χώρο αναδεικνύει τη δημοκρατική διάσταση του ζητήματος. Ο Υπουργός βάσισε τη νομιμότητα της καταγραφής στο λαμπάκι ορατότητας, θεωρώντας ότι πληροί τη διαφάνεια κατά ΓΚΠΔ. Όμως η διαφάνεια δεν αρκείται στο να γνωρίζει ο πολίτης ότι «κάτι καταγράφεται». Ο πολίτης έχει δικαίωμα να γνωρίζει όχι μόνο ότι καταγράφεται, αλλά τι, γιατί και από ποιον. Όταν δε, βρεθούν ασθενείς στο οπτικό πεδίο και καταγράφονται δεδομένα υγείας, απαιτούνται και πρόσθετες εγγυήσεις. Η ορατότητα, δηλαδή, δεν ταυτίζεται με τη διαφάνεια, που δεν έχει νόημα χωρίς πραγματική δυνατότητα κατανόησης, ελέγχου και αμφισβήτησης.

Παράλληλα, το Eurogroup προσφέρει ένα ήδη υπαρκτό θεσμικό παράδειγμα της απόστασης που μπορεί να δημιουργηθεί ανάμεσα στην ουσιαστική άσκηση ισχύος και στη δυνατότητα λογοδοσίας. Η αλγοριθμική εποχή θέτει το ίδιο πρόβλημα σε διαφορετική και ενδεχομένως βαθύτερη κλίμακα. Τι συμβαίνει όταν η δυνατότητα πρόβλεψης, ταξινόμησης και προδιαμόρφωσης των κοινωνικών επιλογών συγκεντρώνεται σε φορείς που δεν διαθέτουν αντίστοιχη δημοκρατική νομιμοποίηση;

Η δημοκρατική πρόκληση της Τεχνητής Νοημοσύνης, επομένως, δεν είναι απλώς να αποφασίσουμε εάν θα χρησιμοποιούμε αλγορίθμους. Είναι να διασφαλίσουμε ότι η αλγοριθμική ισχύς παραμένει παράγωγο της δημοκρατικά νομιμοποιημένης εξουσίας και όχι υποκατάστατό της. Διότι εάν ο πολίτης ψηφίζει για εκείνους που κυβερνούν, αλλά δεν μπορεί να γνωρίζει ποια δεδομένα, ποια μοντέλα και ποιοι αλγόριθμοι διαμορφώνουν τις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή του, τότε δημιουργείται μια νέα μορφή απόστασης ανάμεσα στη συνταγματικά κατοχυρωμένη λαϊκή κυριαρχία και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας.

Ποιος φυλάει τους φύλακες 

Το ερώτημα ποιος φυλάει τους φύλακες «quis custodiet ipsos custodes;» πρέπει να απαντηθεί θεσμικά, εκ των προτέρων. Εμείς , προτείνουμε τον ακόλουθο τριεπίπεδο μηχανισμό λογοδοσίας:

• Ανεξάρτητο Σώμα Αλγοριθμικής Επιθεώρησης, με νομική πρόσβαση όχι μόνο στον πηγαίο κώδικα της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και στα δεδομένα εκπαίδευσης και στα βάρη των μοντέλων. Χωρίς την τριπλή αυτή πρόσβαση, κάθε έλεγχος είναι επιφανειακός.
• Υποχρεωτικά συστήματα καρτών (system cards) σε απλή γλώσσα για κάθε σύστημα που επηρεάζει δικαιώματα, ώστε ο μέσος πολίτης να κατανοεί τι τον κρίνει και με ποια κριτήρια.
• Σώμα κληρωτών πολιτών κατά το πρότυπο της Ιρλανδικής Συνταγματικής Συνέλευσης (Citizens’ Assembly), με δεσμευτική εξουσία αναστολής συστήματος που κρίνεται επικίνδυνο ή μεροληπτικό. Η σύνθεσή του πρέπει να θωρακίζεται με αυξημένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ώστε να μην μπορεί να καταλυθεί από την εκάστοτε κυβέρνηση.

Μόνο έτσι η Τεχνητή Νοημοσύνη αφαιρεί τη «λευκή επιταγή» από το κάθε Μέγαρο Μαξίμου και την επιστρέφει στον καθημερινό έλεγχο των πολιτών.

Τεχνητή Νοημοσύνη: Δημοκρατία ή Ψηφιακή Φεουδαρχία;

Η εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στο κράτος είναι η μεγαλύτερη πολιτική μάχη της εποχής μας. Η κοινωνική συλλογικότητα οφείλει να διεκδικήσει με όλη της τη δύναμη τον έλεγχό της, διαφορετικά οδηγούμαστε σε Ψηφιακή Φεουδαρχία, όπου η «γη» είναι τα δεδομένα μας και οι σύγχρονοι φεουδάρχες χρησιμοποιούν αλγορίθμους για να κατευθύνουν τις επιλογές μας πριν καν τις εκφράσουμε.

Γιατί η δημοκρατία δεν απειλείται μόνο όταν κάποιος αποκτά την εξουσία να αποφασίζει αντί των πολιτών, αλλά και όταν αποκτά την εξουσία να διαμορφώνει εκ των προτέρων το πληροφοριακό και γνωστικό περιβάλλον μέσα στο οποίο οι πολίτες αποφασίζουν. Το ζήτημα της γνωστικής κυριαρχίας που εισάγει η Τεχνητής Νοημοσύνη και η αλγοριθμική ισχύς είναι, επομένως, εξίσου κρίσιμο με το ίδιο το ζήτημα της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Το Προληπτικό Κράτος, θωρακισμένο με τους προαναφερόμενους μηχανισμούς, δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ασπίδα επιβίωσης και η μόνη ρεαλιστική απάντηση στο ερώτημα του πώς θα υιοθετηθεί το αίτημα του 52-56% για κάτι καινούργιο χωρίς να διοχετευθεί στην ακροδεξιά που ήδη κερδίζει έδαφος.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να ανήκει στους πολίτες, να ελέγχεται δημόσια και να λειτουργεί με ανοιχτό κώδικα. Το δίλημμα είναι σαφές. Αν αφήσουμε την τεχνολογία στους λίγους, θα μας οδηγήσουν σε έναν ψηφιακό Μεσαίωνα, αλλά αν την πάρουμε στα χέρια τους οι πολίτες, μπορούν να οικοδομήσουν ουσιαστική και πραγματική Δημοκρατία, θεμελιωμένη σε Κράτος Δικαίου.