“Fatherland”: Η τέχνη ως καταφύγιο μιας διαλυμένης Γερμανίας

Οι πρωταγωνιστές του, μνημειακού τύπου, με μία καθαρότητα οι αφηγήσεις του, η ίδια η εικόνα γίνεται μάρτυρας αυθεντικότητας και υπονοούμενων ή ρητών αποτυπώσεων. Η “Πατρίδα” (“Fatherland”) αφορά την πατρογονικότητα, αφορά μία ολόκληρη εποχή, την πιο κρίσιμη, τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια στη χωρισμένη από τις νικήτριες δυνάμεις Γερμανία, και τις οικογενειακές σχέσεις του σημαντικού νομπελίστα Γερμανού συγγραφέα Τόμας Μαν, τότε που η λογοτεχνία είχε μεγαλύτερο κύρος απ’ ότι στις μέρες μας.  

Η αφήγηση αφορά το ταξίδι του Τόμας Μαν, στη Δυτική και Ανατολική Γερμανία, ένα ταξίδι από τη Φραγκφούρτη στη Βαϊμάρη παρέα με την κόρη του Έρικα, που εκτελεί χρέη γραμματέως του πατέρας της. Στην πραγματικότητα η γυναίκα του Μαν, Κάτια, τον είχε συνοδέψει σε αυτό το ταξίδι, αλλά εδώ ο σκηνοθέτης επιλέγει την κόρη, ως μία πιο ενδιαφέρουσα δραματουργική περσόνα (και έχει δίκιο). Στη διάρκεια του ταξιδιού, ο (επίσης) συγγραφέας γιος του Κλάους πεθαίνει από υπερβολική δόση υπνωτικών χαπιών, αυτοκτονεί.

Ο νομπελίστας συγγραφέας θα συνεχίσει το ταξίδι του για τις τιμητικές εκδηλώσεις που έχουν ετοιμάσει οι δύο πλευρές της νέας μεταπολεμικής Γερμανία, έρμαιο πλέον των δύο ισχυρότερων δυνάμεων της εποχής, των ΗΠΑ και των Σοβιετικών. Οι δύο πλευρές της Γερμανίας βλέπουν στον Γερμανό νομπελίστα μία πυξίδα που έρχεται από το παρελθόν και μπορεί να τους προσδώσει το χαμένο κύρος για το μέλλον. 

Ο Τόμας Μαν είναι μία ελπίδα, παρόλο που ο ίδιος σιωπηλά διακρίνει την καταστροφή του ναζιστικού πρόσφατου παρελθόντος, τα απομεινάρια ενός κόσμου που δεν αναγνωρίζει. Και τα στοιχεία που προσπαθούν να ενώσουν την κομματιασμένη χώρα είναι η τέχνη της, ο Γκαίτε που επισκέπτεται στη Βαϊμάρη το σπίτι και το δωμάτιο που άφησε την τελευταία του πνοή, μία συνάντηση επίσης σιωπηλή δύο σημαντικών συγγραφέων, παγκόσμιας αξίας, και του Μπαχ, ενός συνθέτει που η θρησκευτικότητά του συνεπαίρνει.

Η ταινία καταλήγει, όχι άστοχα, στην εκκλησία που εργάστηκε αρχικά ο Μπαχ με το εκκλησιαστικό όργανο να δεσπόζει. Οι δύο πρωταγωνιστές, Έρικα και Τόμας, μένουν σιωπηλοί και χάνονται στους ήχους του επιβλητικού ύφους του εκκλησιαστικού οργάνου, στις μελωδίες του κορυφαίου Μπαχ. 

“Fatherland”

Η ταινία συνεπαίρνει με την καλλιτεχνικότητα και τη σκηνοθεσία της, τίποτε στα κάδρα του Παβλικόφσκι δεν είναι τυχαίο, η απόλυτη συμμετρία, το βάθος πεδίου, το κιαροσκούρο των προσώπων, οι υπαινιγμοί στις προηγούμενες ταινίες του “Ida” και “Ψυχρός Πόλεμος” (“Cold War”). Ένα μπρεσσονικό ύφος με υπαρξιακές μπεργκμανικές τάσεις, η “Πατρίδα” μάλλον συνομιλεί με τη συνολικότερη ευρωπαϊκή κουλτούρα, την ιστορία της λογοτεχνίας, της πολιτικής ιστορίας, και γενικότερα της τέχνης, αφού και οι περισσότερες απεικονίσεις μοιάζουν εικαστικά αριστουργήματα.

Αυτός ο συνδυασμός μαζί με τις υπέροχες ερμηνείες, κυρίως της Σάντρα Χούλερ (Sandra Hüller), που μεταμορφώνεται σε κάθε ταινία που συμμετέχει, και τη θαυμάζουμε γι’ αυτό, και που διαθέτει ταυτόχρονα εκείνη την ήρεμη ψυχρότητα που ήθελε να αποπνέει στην ταινία του ο σκηνοθέτης. Αυτή η ψυχρότητα είναι μάλλον λιτότητα, αφηγηματική ελλειπτικότητα, που συμπληρώνεται με τις εικαστικές αποτυπώσεις και τις ακουστικές προβολές, δηλαδή με ό,τι βλέπουμε και ό,τι ακούμε, να παίζουν εξίσου σημαντικό ρόλο με την ελλειπτική διαλογικότητα.

Προκύπτει ως ερώτημα, για το διανοούμενο συγγραφέα του “Μαγικού Βουνού” και στοχαστή, πως μπορεί να ξαναδεί τη χαμένη του πατρίδα, ποια είναι ή ήταν, πως τον συνδέει με ό,τι είχε εγκαταλείψει το 1933, με την άνοδο τότε στην κυβέρνηση της ναζιστικής παράταξης του Χίτλερ. Ο Τόμας Μαν φεύγει στην Ελβετία και μετά στην Καλιφόρνια της Αμερικής. Επιστρέφει το 1949 σε μια χώρα που είναι νωπά τα σημάδια ενός παγκόσμιου πολέμου που η ίδια προκάλεσε.

Η ανατολική πλευρά της χώρας έχει πλέον σοβιετικοποιηθεί, ενώ πρόσωπα αμφιβόλου στάσεως επί ναζιστικής παντοδυναμίας παρελαύνουν ανέμελα στη δυτική πλευρά. Οι εικόνες είναι μάλλον θλιβερές. Και στις δύο πλευρές επικρατεί κατήφεια, μελαγχολία, ψυχρότητα. Και οι δύο θέλουν τον Τόμας Μαν δικό τους. Ο ίδιος εκφράζει ιδέες, σκέψεις, που για την κόρη του είναι κενού νοήματος, βαρετά λόγια στον αέρα, σε μία χώρα κατεστραμμένη και ξενοκινούμενη. Το μόνο συνεκτικό υλικό στη χώρα μπορεί να είναι η τέχνη, η πατρίδα γίνεται η λογοτεχνία, η μουσική. Η πατρίδα είναι αυτό που εκφράζουν οι Γκαίτε, Μπαχ και ο ίδιος ο Τόμας Μαν. 

Η πολιτική, οι μυστικές υπηρεσίες, που έχουν από κοντά το road trip του μεγάλου λογοτέχνη, δε μπορούν να προσδώσουν το βίωμα της πατρογονικής εστίας που αναζητά ο σκηνοθέτης στο πρόσωπο του λογοτέχνη. Η τέχνη η ίδια δείχνει ένα μοναδικό δρόμο να ενωθεί το παρελθόν με το παρόν, σε μία απογοητευμένη γενιά, χαμένη στις πρόσφατες ατυχείς επιλογές. 

Η ματιά του Παβλικόφσκι

Τα περισσότερα δε λέγονται, δείχνονται και αυτή η κινηματογραφικότητα είναι που αποπνέει ένα μοναδικό σκηνοθετικό στιλ για τον Παβλικόφσκι που βραβεύεται στις Κάννες (για δεύτερη φορά) για αυτήν του τη σκηνοθετική μαεστρία. Όχι άδικα, ο Παβλικόφσκι μπορούμε να πούμε πως αποτελεί μία επάξια συνέχεια ενός ευρωπαϊκού στιλιστικού μινιμαλισμού και μοντερνισμού, που η φόρμα επικρατεί, η αφαιρετικότητα, η ακαδημαϊκή προσέγγιση, αλλά και ένα ψυχολογικό βάθος στα πρόσωπα, που μοιάζουν όσο απόμακρα, όσο και το παρελθόν που ερμηνεύουν, εποχών που η μελαγχολία, η πειθαρχία, η αυστηρότητα και δωρικότητα επικρατούν διάχυτα στις ιστορικές διαδρομές που τολμά να αναδείξει ο σκηνοθέτης, επιλογές, που δεν είναι ποτέ πολιτικά αχρωμάτιστες, όσο και αν προσπαθεί ο φακός να αποφύγει. 

Ταυτόχρονα, η έννοια της ταυτότητας και της πατρίδας, το οικείο και το ανοίκειο, ο πατριωτισμός και ο εθνικισμός, η ιστορικότητα, το παρελθόν, η κουλτούρα και ο πολιτισμός ενός τόπου, είναι θέματα πάντοτε επίκαιρα σε μία Ευρώπη που διαρκώς δοκιμάζεται και αναστοχάζεται ή αναμετράτε για το παρελθόν και το μέλλον της. Ο Παβλικόφσκι διαθέτει αυτή την ευρύτερη σκηνοθετική οπτική, όπως και η ίδια τέχνη που υπηρετεί, καθώς την απεικονίζει μέσω του νομπελίστα συγγραφέα ως περσόνα πρωταγωνιστή.