Η ιστορία του μνημείου για τους συμμάχους πεσόντες στον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Στο ένα από τα δύο καταδρομικά της μοίρας επέβαινε ο αρχηγός του στόλου της Μεσογείου και σε αεροπλανοφόρο ο υπαρχηγός του. Θα κατέπλεε επίσης στο Φάληρο θαλαμηγός, στην οποία θα επέβαιναν οι κυρίες των δύο ναυάρχων… Ο λόγος; Τα αποκαλυπτήρια του ηρώου για τους πεσόντες στην Ελλάδα το 1941-45 Βρετανούς, Αυστραλούς και Νεοζηλανδούς, έργο του αγαπητού στο παλάτι Βάσου Φαληρέα (1904/5-1979) στις 11.00΄, από τον βασιλιά Παύλο Α΄ (1901-1964). Τις λεπτομέρειες της υψηλής για δημόσια μνημεία τελετής αντλούμε από τις αθηναϊκές εφημερίδες “Έθνος”, “Ελευθερία” και “Εμπρός”.

Το προπαγανδιστικό μνημείο ανιδρύθηκε με πανελλήνιο έρανο, την εκτελεστική επιτροπή του οποίου πλαισίωσε και ενίσχυσε η πρωτοβουλία αυστραλοελληνικού συνδέσμου, η οποία είχε συσταθεί με μεγάλη λαϊκή επιτροπή. Την εκτελεστική επιτροπή την αποτελούσαν ο στρατάρχης Αλέξανδρος Παπάγος (1883-1955), οι αντιστράτηγοι Νικόλαος Τρικούπης (1868-1959) και Λουκάς Σακελλαρόπουλος (1882-1958), ο ακαδημαϊκός Γεώργιος Οικονόμος (1882-1951) και οι δικηγόροι Νικόλαος Θεολόγος και Δημήτριος Αποστολάκης.

 

Μετά από πανελλήνιο διαγωνισμό, τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό του μνημείου τον ανέλαβε το ζεύγος Κυδωνιάτη, ο Φαίδων (1911-1989) και η Έθελ (1914-1970). Προς βορράν του πάρκου και στο βάθος πλατείας διαμορφώθηκε υπερυψωμένο πλάτωμα από πεντελικό μάρμαρο. Στο πλάτωμα σχεδιάστηκαν τρία σκαλοπάτια πρώτα και ένα κατόπιν. Μετά από τα τρία σκαλοπάτια, έχουν τοποθετηθεί τρεις πλίνθοι, απέριττα κενοτάφια που συμβολίζουν τους ηρωικούς νεκρούς των τριών λαών της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και έχουν τα εμβλήματά τους.

Λέων και Αθηνά

Το μνημείο το περιβάλλει η χλωρίδα που χαρακτηρίζει το Πεδίον του Άρεως: κυπαρίσσια, ροδοδάφνες, δάφνες Απόλλωνος, βραχυχίτωνες, πυράκανθοι. Στο κέντρο και στο βάθος του πλατώματος υπάρχει κλιμακωτό βάθρο, ύψους 1,50 μ., στο οποίο στέκεται, στηριγμένος στα δύο μπροστινά πόδια του, μαρμάρινος λέων, στον τύπο των λεόντων της Δήλου, σύμβολο ισχύος, αλληγορία της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Φέρεται προς τα κενοτάφια. Ο λέων είναι έργο του γλύπτη Αθανάσιου Λημναίου (1908-1977).

Στην κορυφή τριγωνικής στήλης, ύψους 12 μ., απεικονίζεται η Αθηνά Πρόμαχος, από πεντελικό μάρμαρο, ύψους 5,50 μ., με περικεφαλαία, κρατώντας ασπίδα στο αριστερό χέρι της και δόρυ στο δεξί. Το άγαλμα ήταν έτοιμο από το 1951. Η θεά συμβολίζει και την Ελλάδα, που έχει επιστρατεύσει τη σοφία της για τη σημασία και για την αξία της θυσίας των νεκρών που τιμώνται. Παράλληλα αλληγορεί τον πρόσφατο αγώνα των Ελληνοπαίδων. Μέσα στα επόμενα χρόνια η Αθηνά υπέστη πλήγμα κεραυνού στο ένα χέρι της, δίνοντας λαβή σε ορισμένους φιλομειδείς Αθηναίους να την αποκαλούν “κουλοχέρα”!

Εθνόσημα και σημαίες

Τα ανάγλυφα εθνόσημα της Βρετανικής Αυτοκρατορίας απεικονίζουν την Αγγλία, τη Σκοτία, την Ιρλανδία, τον χρυσό εστεμμένο λέοντα στην κορυφή, και υποστηρίγματα χρυσό λέοντα και ασημένιο μονόκερων για το Ηνωμένο Βασίλειο· τις έξι πολιτείες της Κοινοπολιτείας, το επτάκτινο αστέρι της για τις έξι πολιτείες και για μελλοντικές κτήσεις και υποστηρίγματα θηλαστικό καγκουρό και το μεγαλύτερο ιθαγενές πουλί εμού για την Αυστραλία.

Τα τέσσερα αστέρια για τον Σταυρό του Νότου, χρυσό μαλλί προβάτου, στάχυ, δύο σφυριά, το στέμμα του Αγίου Εδουάρδου στην κορυφή, και υποστηρίγματα μία σημαιοφόρο και έναν πολεμιστή από τη φυλή των Μαορί για τη Νέα Ζηλανδία. Αριστερά του μνημείου είναι αναπεπταμένες οι σημαίες των τριών χωρών. Μαρμάρινες επιγραφές και τρεις μεταλλικοί λυχνοστάτες που υπήρχαν αφαιρέθηκαν κάποια στιγμή. Σύμφωνα με μαρμάρινη επιγραφή, το μνημείο παραδόθηκε στον Δήμο Αθηναίων δύο μήνες ύστερα από τα αποκαλυπτήριά του, στις 25 Ιουνίου 1952…

Πριν από τα αποκαλυπτήρια, Βρετανοί και Έλληνες επιτελείς αξιωματικοί θα συνεργάζονταν. Ο Παύλος είχε εξάλλου επιδώσει στα Ανάκτορα σε προσκεκλημένους ξένους αξιωματικούς συμβολική για τον ρόλο των συμμάχων ασπίδα. Τα αποκαλυπτήρια έκανε ο ίδιος, με την παρουσία του προεδρεύοντος της Κυβερνήσεως, υπουργού Εθνικής Αμύνης Σοφοκλή Βενιζέλου (1894-1964), του υφυπουργού Γεώργιου Μαύρου (1909-1995), της ηγεσίας και της ιεραρχίας των ενόπλων δυνάμεων. Στον χώρο του μνημείου είχαν παραταχθεί αγήματα της βρετανικής μοίρας και τμήματα των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων προς απόδοση τιμών.

Υπήρξαν όμως δύο απρόοπτα: η σημαία, λόγω κακής εφαρμογής της με ακραίο σημείο την αιχμή του δόρατος και εξαιτίας του ανέμου που έμπλεξε τα σχοινιά του πανιού της, δεν στάθηκε εφικτό να αποσυρθεί κατά την ώρα των αποκαλυπτηρίων και χρειάστηκε η επέμβαση της πυροσβεστικής αντλίας, ενώ περισσότεροι από είκοσι Βρετανοί ναύτες λιποθύμησαν, θύματα του ανελέητου αθηναϊκού καύσωνα… Παρά ταύτα, το μεσημέρι έλαβε χώρα γεύμα που τίμησε τους Βρετανούς ναυάρχους.

Τελετές και εκδρομές

Την επομένη των αποκαλυπτηρίων, στις 10.00΄, ο Παύλος, συνοδευόμενος από τον αρχηγό του στρατιωτικού οίκου του, επρόκειτο να επιθεωρήσει από ατμάκατο τον βρετανικό στόλο. Στο συμμαχικό στρατιωτικό κοιμητήριο Φαλήρου θα γινόταν μνημόσυνο υπέρ των πεσόντων στην Ελλάδα Βρετανών αξιωματικών και οπλιτών. Θα ακολουθούσε πρόγευμα προς τιμήν των Ελλήνων αξιωματικών του Ναυτικού, που θα το παρέθετε ο αρχηγός του βρετανικού στόλου της Μεσογείου. Το απόγευμα, στις 18.30΄, στον περίβολο του μνημείου του Άγνωστου Στρατιώτη, σήμανε η επίσημη αναχώρηση της βρετανικής αποστολής σε τελετή με υποστολή της σημαίας.

Στις 19.30΄, ο δήμαρχος Αθηναίων παρέθεσε δεξίωση προς τιμήν των αξιωματικών του στόλου. Το βράδυ ο αρχηγός του στόλου της Μεσογείου ανταπέδιδε με δείπνο στο καταδρομικό, στο οποίο επέβαινε. Θα παρακάθονταν ο αυλάρχης Δημήτριος Λεβίδης (1891-1964), ο πρεσβευτής της Αγγλίας, ο λόρδος του Χάλιφαξ (1881-1959), πολιτικές και στρατιωτικές προσωπικότητες των δύο πλευρών. Τη μεθεπομένη των αποκαλυπτηρίων, την παραμονή της αναχωρήσεώς τους, οι Βρετανοί ναύαρχοι και οι αξιωματικοί του στόλου θα εξέδραμαν σε διάφορες περιοχές και θα πραγματοποιούσαν ατομικές επισκέψεις.