Η κληρονομιά του μακαριστού Αναστάσιου στα Τίρανα

Το έργο είχε υψηλούς σκοπούς αναφορικά με την ανασύσταση της Ορθοδόξου Εκκλησίας και είχε τα πλέον ανέλπιστα αποτελέσματα, δεδομένων των συγκυριών. Ουσιαστικά λειτουργεί, διαιωνίζοντας το πνεύμα που εκείνος μετάγγισε, ως παράγων ευρύτερων κοινωνικών και όχι μόνο ζυμώσεων.

Για να κατανοηθεί αυτή η επισήμανση, είναι σκόπιμο να εστιάσουμε στην κορωνίδα και το καμάρι του έργου αυτού, όπως εκείνος αποκαλούσε, το “Συγκρότημα του Καθεδρικού της Αναστάσεως του Χριστού” των Τιράνων. Πρόκειται για ένα οικοδόμημα που δεν εξυπηρετεί απλώς λατρευτικές ανάγκες της Ορθοδόξου κοινότητας. Είναι πολύ περισσότερο απ’ αυτό…

Είναι έργο ιστορικό, όχι μόνο διότι συμβολίζει μία συγκεκριμένη ιστορική περίοδο και θα συνεχίσει αιώνες μαρτυρίας. Ιστορικό δύναται να χαρακτηριστεί και υπό το πρίσμα ότι αποτελεί την επιστροφή σε ένα ιδιαίτερα προβεβλημένο σημείο στην ιστορία του τόπου: Την αρχιτεκτονική, την πολεοδομική, την εικαστική, την τέχνη εν γένει. Στην ουσία αναπαριστάνει την μαρτυρία της Ορθοδοξίας στα μέρη της σημερινής Αλβανίας από τους Βυζαντινούς χρόνους και με ιδιαίτερες ομοιότητες κατά τους σκοτεινούς αιώνες της οθωμανικής κατοχής.

Ο Αναστάσιος ουσιαστικά με την τόλμη – και θα αναφέρουμε πιο κάτω, γιατί απαιτούνταν τόλμη – που τον χαρακτήριζε στην όλη σκέψη και δράση του, προσέφερε στην πρωτεύουσα των Τιράνων, στο κέντρο της ακριβώς, αυτό που της έλειπε. Αυτό που η Ελληνική Ορθοδοξία διαχρονικά προσφέρει, απ’ τα βασικά της συστατικά στοιχεία: Ομορφιά, αρμονία, πολιτισμό… Ως Έλληνας διανοητής, έδωσε την ευκαιρία σε άλλους Έλληνες, ειδικούς στα πεδία τους, να προσφέρουν και να εκφράσουν την δική μας παράδοση, με την σύγχρονη μορφή της.

Συμμετρία και ήρεμη εικαστική έκφραση

Ήθελε τόλμη, φαντασία και άλλο τόσο διακριτικότητα η προώθηση ενός τέτοιου εγχειρήματος. Αυτά τα διέθετε αποκλειστικά ο Αναστάσιος. Στο κέντρο της πρωτεύουσας – ίσως του μόνου αστικού κέντρου της Αλβανίας – με τα νεοκλασικά της κτίσματα, κληρονομιά από την εποχή που συστάθηκε ως κράτος, απαιτείται διακριτικότητα στην όποια παρέμβαση. Αξιοποιώντας ευγενικά κάθε μέσον, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών, κατόρθωσε το δύσκολο: Αυτό της διάθεσης οικοπέδου, στην καρδιά του πολεοδομικού ιστού.

Ο Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος προσέφερε στην Εκκλησία την δικαίωση να διαθέτει ναό – και σε μικρή απόσταση από το σημερινό – ολοκλήρωσε ένα σύγχρονο συγκρότημα με αισθητική και λειτουργικότητα που εντάχθηκε αρμονικά και ανενόχλητα στον ιστό της πόλης. Το συνολικό έργο, αποτελεί μια αισθητική όαση απέναντι σε κατασκευές και ουρανοξύστες που ξεφυτρώνουν άναρχα και χωρίς κάλλος…

Τούτο είναι η ουσία της προσφοράς των Ελλήνων στα Τίρανα. Μια έκφραση βαθύτερων στοχάσεων… Eπίκεντρο τούτων, η λατρεία του Θείου και Υπερβατικού, αλλά με παράλληλη φροντίδα και μέριμνα για τις πολιτιστικές του εκφάνσεις. Όπως συμβολικά σηματοδοτεί η λειτουργία του αυθεντικού Συνοδικού Κέντρου Πολιτισμού στα θεμέλια του Ναού της Αναστάσεως. Που δίνει ευκαιρίες, εκτός των άλλων, για τη συνάντηση των δύο λαών, μέσα από πολιτιστικές εκδηλώσεις… Και που έχει κατοχυρωμένο το δικαίωμα, ώστε η υφιστάμενη ιεραρχία της τοπικής Εκκλησίας, να του αποδώσει την απολύτως νοήματος ονομασία “Κέντρο Πολιτισμού Αρχιεπίσκοπος Αναστάσιος”.

Ορθόδοξη πολιτιστική κληρονομιά στα Τίρανα

Μάλιστα, εάν όλη αυτή η ουσιαστική παρέμβαση αθόρυβα και απρόκλητα εντάχθηκε – πράγμα που επιβεβαιώνεται και απ’ το γεγονός ότι αποτελεί το πλέον επισκέψιμο σημείο της πόλης και χωρίς καμιά προσπάθεια προβολής – εντούτοις, ο κρυφός θησαυρός της εντοπίζεται στο εσωτερικό. Διότι η αναζήτηση της ελληνικής πνευματικότητας στοχεύει το εσωτερικό και έχει βρει τους τρόπους να το καθιστά ιστορικό γνώρισμα. Ο Βυζαντινός θησαυρός της εικονογραφίας βρήκε στον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο τον καλύτερο κομιστή στη σύγχρονη εποχή. Για να αποθανατίσει στο κέντρο των Τιράνων την αναβίωσή της και ταυτόχρονα να αποτελεί απόδειξη της διαχρονίας της. Διακηρύττοντας την Ανάσταση του Ενσαρκωμένου Χριστού ως αφορμή για την ανάταση του γένους των ανθρώπων.

Καλλιτέχνες της αγιογραφίας, των ψηφιδωτών, της γλυπτικής μαρμάρου και ξύλου, εμπνεόμενοι, πειθόμενοι και πειθαρχούμενοι αυτοβούλως στο δίδαγμα και όραμα του μεγάλου Αναστασίου – που τους προσέφερε, ωστόσο, λόγω δικής του τόλμης στη ζωή και τη διδασκαλία, όλη την ευχέρεια για τολμηρούς πειραματισμούς – πρόσφεραν στην Αλβανία ένα σύγχρονο μάθημα εικαστικής και καλλιτεχνικής εν γένει έκφρασης του μεγαλείου του Βυζαντίου και της Ορθόδοξης πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ιδού το δώρο του Ελληνισμού! Εξάλλου, μία επίσκεψη στο μικρό παρεκκλήσιο της Γέννησης του Χριστού (η Ενανθρώπιση) στο σπάνιας ομορφιάς δημιούργημα και σύνθεση του αγιογραφικού διακόσμου από τον εικαστικό Χρ. Παπανικολάου, είναι αφενός η επιβεβαίωση των ανωτέρω, αλλά και μία πραγματική μυσταγωγία.

 

Μιμούμενος το παράδειγμα

Αφουγκρασμένος το μεράκι του μακαριστού Αρχιεπισκόπου κυρού Αναστασίου – ως μαθητής κρυφός κι απόμακρος – για τον Ναό του Αγίου Προκοπίου, προστάτη της ιστορικής Ορθόδοξης κοινότητας των Τιράνων (που συνέθεταν κυρίως οι Ελληνόψυχοι Βλάχοι στους περασμένους αιώνες), Βορειοηπειρώτης επιχειρηματίας αποφάσισε και προσφέρθηκε για την εκ θεμελίων ανοικοδόμηση του. Πρόκειται για τον Μιχ. Δεληγιώργη από τη Δρόπολη Αργυροκάστρου.

Ο ναός αυτός, μαρτυρούμενος από τον 17ο αιώνα, βρισκόταν στο σημείο που σήμερα λειτουργεί η Σχολή Καλών Τεχνών των Τιράνων. Η πέριξ αυτού Ενορία λειτουργούσε ένα από τα καλύτερα της εποχής ελληνικά σχολεία. Κατεδαφίστηκε από τους Ιταλούς, στα πλαίσια ανάπλασης του κέντρου της, σχεδιαζόμενης για πρωτεύουσα πόλης των Τιράνων. Μέριμνα της φασιστικής-κατοχικής κυβέρνησης υπήρξε ώστε να ανακατασκευαστεί σε άλλο σημείο, στο φράγμα του τεχνητού Ταμιευτήρα Τιράνων. Στα χρόνια των αθεϊστικών διωγμών μετατράπηκε σε εστιατόριο και κέντρο αναψυχής.

Όταν ολοκληρώθηκε νομικά η διαδικασία απόδοσης μαζί με το όλο οικόπεδο που δικαιούνταν, ανέκυψαν οι οικονομικές δυσκολίες. Ο ως άνω επιχειρηματίας προσφέρθηκε – εμπνεόμενος και με κίνητρο αποκλειστικά τη συμπαράσταση στον Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο – την ανοικοδόμηση του Ναού του Αγίου Προκοπίου και παρακείμενα “Κέντρου Κοινωνικής Προσφοράς και Πολιτισμού”. Έννοιες αδιαίρετες στη διαχρονική προσφορά του Ελληνισμού, που στα Τίρανα προσλαμβάνουν ακόμη πιο ουσιαστική διάσταση και σημασία…