Η Ρουμάνα που σύστησε την ελληνική κουλτούρα στην πατρίδα της

Η ελληνίστρια Ελένα Λαζάρ, λειτούργησε ως γέφυρα, μεταξύ του Ελληνισμού και της Ρουμανίας. Και το έκανε συστηματικά, ακούραστα και έγραψε ιστορία. Ξεκίνησε ένα διάλογο μεταξύ των δυο πολιτισμών – διάλογο που δεν τελειώνει ποτέ, εξελίσσεται και αναπτύσσεται. Ο εκδοτικός οίκος “Ομόνοια” στη Ρουμανία, ο οποίος ιδρύθηκε το 1991 από την ίδια, έχει εκδώσει ένα μεγάλο αριθμό ιστορικών και λογοτεχνικών βιβλίων για την Κύπρο και την Ελλάδα.

Πρόκειται για ένα μεγάλο έργο, που θα πρέπει να αξιολογηθεί χωριστά αλλά και συνολικά. Την περασμένη Τετάρτη, στην πρεσβεία της Ρουμανίας, πραγματοποιήθηκε εκδήλωση αφιερωμένη στον εκδοτικό οίκο, στο πλαίσιο της συμπλήρωσης 66 χρόνων διπλωματικών σχέσεων των δυο χωρών.

Ήταν και μια ευκαιρία να τιμηθεί η κ. Λαζάρ, αλλά και για να «συστηθεί» η διάδοχος της, Edith-Adriana Uncu, που ανέλαβε τα ηνία ενός πετυχημένου εγχειρήματος. Στην παρουσία της υφυπουργού Πολιτισμού, Κλέας Παπαέλληνα, που χαιρέτησε την εκδήλωση, της Λαβίνια Οτσέα, επικεφαλής της διπλωματικής αποστολής της Ρουμανίας στην Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία είχε ρόλο οικοδέσποινας της εκδήλωσης, τιμήθηκε η “Ομόνοια” και η Ελένα Λαζάρ. Το έργο της ανέδειξε η πρόεδρος του Συνδέσμου Ρουμάνων στην Κύπρο Χριστίνα Χριστοδούλου Τοντέα. Η κ. Χριστοδούλου έχει συμβάλει, διά των μεταφράσεων, σε αρκετές εκδόσεις του εκδοτικού οίκου “Ομόνοια”.

Οι Κύπριοι που μεταφράστηκαν χάρη στη Λαζάρ

Η Ελένα Λαζάρ έχει πολλές φορές τιμηθεί σε Κύπρο και Ελλάδα, με κορυφαίο τον “Χρυσό Σταυρό του Τάγματος της Ευποιίας”, το 2011 από τον τότε Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας, Κάρολο Παπούλια. Η μεγαλύτερη της τιμή, ωστόσο, πρέπει να είναι οι εκδόσεις της και η συμβολή της στο διάλογο των δυο πολιτισμών.

Κύπριοι πεζογράφοι που μεταφράστηκαν είναι ο Πάνος Ιωαννίδης και ο Γιάννης Κατσούρης, με δύο έργα ο καθένας, η Ηβη Μελεάγρου, η Νίκη Μαραγκού, η Βιβιάν Αβρααμίδου-Πλούμπη, η Έλλη Παιονίδου, ο Αιμίλιος Σολωμού, ο Σταύρος Χριστοδούλου κ.ά. Στην ποίηση μεταφράσθηκε ο εθνικός ποιητής Βασίλης Μιχαηλίδης. Μια μετάφραση με ιδιαιτερότητα λόγω και της κυπριακής διαλέκτου, που χρησιμοποιούσε ο Βασίλης Μιχαηλίδης. Επίσης, μεταφράσθηκαν έργα των Κώστα Μόντη, Κυριάκου Χαραλαμπίδη, Κλαίρης Αγγελίδη, Γιώργου Μολέσκη, Μιχάλη Πιερή. Όλοι αυτοί σε δίγλωσσες εκδόσεις με πλούσια επιλογή από το έργο τους, με προλόγους ειδικών, με χρονολόγια κλπ.

Η Ελένα Λαζάρ στην παρέμβαση της στην εκδήλωση ανέφερε πως «αν ο Ρουμάνος αναγνώστης θα ήθελε να μάθει περισσότερα για την Κύπρο, θα έχει στη διάθεσή του την Ιστορία της Κύπρου της Κάτιας Χατζηδημητρίου, που κυκλοφόρησε σε δύο εκδόσεις (2004 και 2011). Αν ενδιαφέρεται για τη λογοτεχνία, θα ξεφυλλίσει το Πανόραμα της Κυπριακής Λογοτεχνίας (1999, Λεξικό με 200 λήμματα, από τον Λεόντιο Μαχαιρά μέχρι τους σημερινούς συγγραφείς).  Δύο εκδόσεις, μια στα ρουμανικά (2010), η άλλη στα αγγλικά παρουσιάζουν, με πλούσιο εικονογραφικό υλικό, τις ρουμανο-κυπριακές σχέσεις από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.

Αν ο αναγνώστης ενδιαφέρεται για την Εκκλησία, θα βρει αμέσως τη Σύντομη Ιστορία της Εκκλησίας της Κύπρου του Ανδρέα Μιτσίδη με πρόλογο του Αρχιεπισκόπου της Κύπρου Χρυσοστόμου. Στην ερώτηση «ποιός ήταν ο πρώτος καθηγητής στην έδρα αρχαίων ελληνικών στο Πανεπιστήμιο Βουκουρεστίου;», η απάντηση προκαλεί μια ευχάριστη έκπληξη για τους συμπατριώτες του. Πρόκειται για τον λόγιο Επαμεινώνδα Φραγκούδη από τη Λεμεσό.

Χάρη στον καθηγητή Θοδόση Πυλαρινό, οι Ρουμάνοι έχουν στη διάθεσή τους μια έκδοση-μονογραφία, που περιλαμβάνει επιλογή από τους “Λόγους” του που βρίσκονται στον ελληνικό Τύπο της Ρουμανίας. Το 1887 τυπώθηκε στο τυπογραφείο “Απόλλωνα”, στην πόλη Τούλτσεα, ένα βιβλίο με τίτλο “Στοιχειώδης Τοπογραφία ή Πολιτική Γεωγραφία την Νήσου Κύπρου”. Συγγραφέας ο Περικλής Μιχαηλίδης, δάσκαλος στα ελληνικά σχολεία στη Βράιλα και στο Γαλάτσι, ο οποίος θα γίνει σπουδαίος δημοσιογράφος μετά την επιστροφή του στην πατρίδα.

Οι εκδόσεις θα συνεχιστούν

Η Κύπρος είναι ταυτόχρονα παρούσα στις εκδόσεις που αφορούν τον Ελληνισμό της Ρουμανίας, πλούσιο κεφάλαιο το οποίο, παρά τις πολλές έρευνες που έγιναν, περιμένει τους ιστορικούς για να καλύψουν τα κενά που υπάρχουν ακόμα. Αυτά σε μια σύντομη πανοραματική ματιά για τις ρουμανικές εκδόσεις αφιερωμένες στην Κύπρο, την ιστορία και τη λογοτεχνία της τα τελευταία 35 χρόνια.

Πώς έγιναν οι εκδόσεις αυτές; Πολλές, όπως αναφέρθηκε στην εκδήλωση, έγιναν με τη πρωτοβουλία της ακούραστης Χριστίνας Χριστοδούλου Τοντέα. Πραγματοποιήθηκαν οι περισσότερες με την ευγενική υποστήριξη των Πολιτιστικών Υπηρεσιών της Κύπρου, με τις οποίες η συνεργασία ήταν τέλεια. Άλλες έγιναν με τη βοήθεια Κυπρίων επιχειρηματιών της Ρουμανίας. Περαιτέρω, βοήθησε και βοηθά η πρεσβεία της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Βουκουρέστι.

Η συμβολή της Κύπρου σε αυτή την προσπάθεια θα συνεχισθεί, όπως ανέφερε και στη δική της παρέμβαση η υφυπουργός Πολιτισμού, Κλέα Παπαέλληνα, η οποία τόνισε το έργο της κ. Λαζάρ και των εκδόσεων “Ομόνοια”. Ο εκδοτικός οίκος προετοιμάζεται για νέες εκδόσεις. Η Edith-Adriana Uncu, καθηγήτρια στο Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Βουκουρεστίου, μεταφράστρια η ίδια, διασφαλίζει τη συνέχιση ενός σημαντικού πολύτιμου εγχειρήματος και αναλαμβάνει να το διευρύνει.

Η πρόεδρος του Συνδέσμου Ρουμάνων στην Κύπρο Χριστίνα Χριστοδούλου Τοντέα, η οποία με τη δράση της στην Κύπρο, έχει το δικό της ρόλο στην ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ των δυο λαών, στη δική της παρέμβαση στην εκδήλωση, αναφέρθηκε στην εμπλοκή της στο πεδίο των μεταφράσεων. Την “επιστράτευσε” η Ελένα Λαζάρ. Γνωρίστηκαν το 1990 στο BOOKFEST του Βουκουρεστίου, όταν η κ. Χριστοδούλου εκπροσωπούσε το υπουργείο Παιδείας της Κύπρου και την ενθάρρυνε να ασχοληθεί με την μετάφραση.

«Της είμαι ευγνώμων που με ενθάρρυνε να γυαλίσω την στρώση σκουριάς που είχε καλύψει τους γλωσσικούς μου μηχανισμούς στη ρουμάνικη γλώσσα μετά από 30 χρόνια στη Κύπρο. Η ίδια ήταν και εκδότης των 9 βιβλίων που, τελικά, μετάφρασα. Κάθε μετάφραση είναι μια πρόκληση που εμπλέκει δημιουργία και φαντασία.

Ο μεταφραστής είναι ένα ηθοποιός που παίζει τον ρόλο ενός συγγραφέα. Ο συγγραφέας επιλέγει τη λέξη. Ο μεταφραστής την αξιοποιεί με ακρίβεια. Αρχίζει μια μάχη με τις λέξεις και τότε αντιλαμβάνεσαι πόσο απέραντο είναι το πεδίο μάχης. Ποια είναι η σωστή λέξη; Οι λέξεις σε μεθάνε αλλά πρέπει να μένεις νηφάλιος, πιστός στη αρχική έννοια, να βρεις την ιδανική λύση. Υπάρχει ιδανική λύση ή τελειωτική μετάφραση; Η ίδια η ετυμολογία της λέξεις μετάφραση σημαίνει κίνηση, μετατροπή…», κατέληξε η κ. Τοντέα.