Ο Καποδίστριας, η Αίγινα και η πειρατεία – Όσα η ταινία δεν είπε

Ωστόσο, η πλήρης απουσία της Αίγινας από την ταινία – τόπου άρρηκτα συνδεδεμένου με την ανάληψη της διακυβέρνησης από τον Ιωάννη Καποδίστρια και με τη θεσμική γένεση του ελληνικού κράτους – αλλά και η μη αναφορά στη καταπολέμηση και εξάλειψη της πειρατείας, δεν μπορεί να περάσουν απαρατήρητα και δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για την ιστορική της πληρότητα. Τα γεγονότα είναι απολύτως τεκμηριωμένα και αδιαμφισβήτητα:

Πρώτον, ο Ιωάννης Καποδίστριας αφίχθηκε στην Ελλάδα με Αγγλικό πολεμικό και συνοδεία Γαλλικού και Ρωσικού πολεμικού πλοίου, σαφές μήνυμα διεθνούς στήριξης και έμπρακτης στήριξης στο πρόσωπο του νέου Κυβερνήτη. Δεύτερον, αποβιβάστηκε από την Αγγλικό δίκροτο Οὐάρσπιτ στην Αίγινα το πρωί της 12/14 Ιανουάριο του 1828, όπου έγινε η τελετή υποδοχής.

Στον προβλήτα του λιμανιού τον υποδέχτηκαν η αντι-κυβερνητική επιτροπή, η βουλή των αντιπροσώπων του έθνους, οι γραμματείς του κράτους, η Δημογεροντία και πλήθος κόσμου. Τρίτον, στο Μητροπολιτικό Ναό της Αίγινας έγινε στις 12/14 Ιανουαρίου η επίσημη δοξολογία για την άφιξη του κόμη Καποδίστρια και στον ίδιο ναό ορκίστηκε στις 26 Ιανουαρίου ως ο Κυβερνήτης του νέου ελληνικού κράτους. Τέλος, η Αίγινα υπήρξε η πρώτη έδρα της Κυβέρνησης (1828-1829) και εκεί ιδρύθηκαν από τον Καποδίστρια:

• Η πρώτη Κεντρική Διοίκηση και τα πρώτα Υπουργεία (Γραμματείες της Κυβέρνησης) και εκδόθηκαν τα πρώτα επίσημα κυβερνητικά ψηφίσματα.
• Το Κεντρικόν Σχολείον, για τη μόρφωση των δασκάλων και υπαλλήλων του νέου κράτους (8 Ιουνίου 1828).
• Το Στρατιωτικόν Σχολείον για τη μόρφωση στελεχών του στρατού ξηράς και πολεμικού ναυτικού, που το 1834 μεταφέρθηκε στο Ναύπλιο.
• Τα Αλληλοδιδακτικά Σχολεία και τα Επαγγελματικά Εργαστήρια για εκμάθηση τεχνών καθώς και η πρώτη Σχολή Μουσικής (πρόδρομος του Εθνικού Ωδείου).
• Τα πρώτα Ελληνικά Δικαστήρια (“Πρωτόκλητον” και “Ειρηνοδικείον”).
• Την Εθνική Χρηματιστική Τράπεζα (2 Φεβρουαρίου 1828) με πρόεδρο τον Γεώργιο Σταύρου για την χρηματοδότηση των δημοσίων έργων.
• Το Εθνικό Νομισματοκοπείο (28/7/29) και εκδόθηκαν τα πρώτα νομίσματα (φοίνικες).
• Το Ορφανοτροφείο (Μάρτιος 1929) για τα ορφανά παιδιά που δημιούργησε η Επανάσταση.
• Το Αρχαιολογικό Μουσείο (Οκτώβριος 1829).
• Η Ταχυδρομική Υπηρεσία (24 Σεπτεμβρίου 1828).
• Η Στατιστική Υπηρεσία και από την Αίγινα συντονίστηκε η πρώτη απογραφή (Μάρτιος 1828) και η Εθνική Βιβλιοθήκη (στο κυβερνείο το 1828) και Ιστορικό Αρχείο.
• Το “Ἐθνικὸ Τυπογραφεῖο”, όπου εκδιδόταν και η επίσημη εφημερίδα του Κράτους, η “Γενικὴ Ἐφημερὶς τῆς Ἑλλάδος”.
• Ο πρώτος φάρος του νέου Ελληνικού κράτους πάνω στον πύργο του Μοροζίνι (Μπούρτζι της Αίγινας) στην είσοδο του λιμανιού.
• Ο πρώτος αμαξιτός δρόμος της νεότερης Ελλάδας (από την Περιβόλα στη πόλη της Αίγινας).
• Το πρώτο φυτώριο πατάτας στο Μαραθώνα της Αίγινας (23 Ιανουαρίου 1828) κι έφερε από την Ιταλία δύο οικογένειες έμπειρων Ιταλών καλλιεργητών πού εκπαίδευσαν τούς αγρότες στις καλλιέργειες πατάτας και σιταριού.

Το Ναύπλιο ανέλαβε ρόλο πρωτεύουσας σε επόμενο στάδιο, από τον Οκτώβριο του 1829. Άρα, η Αίγινα δεν αποτελεί περιφερειακή λεπτομέρεια, αλλά τον τόπο εκκίνησης της κρατικής εξουσίας.

Η καταπολέμηση της πειρατείας

Το πρόβλημα της πειρατείας την εποχή εκείνη είχε λάβει διεθνείς διαστάσεις. Πολεμικά πλοία της Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας και των Ηνωμένων Πολιτειών περιπολούσαν για την προστασία του εμπορίου, ενώ η Αυστρία με ισχυρό εμπορικό στόλο, υπέστη σοβαρότατες ζημιές. Εκατοντάδες σχετικές υποθέσεις κατέληξαν στα Ναυτοδικεία της εποχής. Οι Μεγάλες Δυνάμεις διαμαρτύρονταν επίσημα προς την ελληνική πλευρά και ο κόμης Καποδίστριας ήταν εκείνος που δεσμεύθηκε προσωπικά για την πάταξη της πειρατείας, καθιστώντας το ζήτημα βασική προϋπόθεση διεθνούς αναγνώρισης του νέου κράτους.

Ο Καποδίστριας επιβεβαίωσε τη δέσμευσή του αυτή έναντι των Μεγάλων Δυνάμεων, γεγονός που εξηγεί και την επίσκεψή του στη Μάλτα για να συναντηθεί με το ναύαρχο Κόδριγκτον, πριν την άφιξή του στην Ελλάδα. Το σημαντικό αυτό έργο ξεκίνησε από την Αίγινα, με σαφείς εντολές του Κυβερνήτη προς τους ναυάρχους Μιαούλη και Κανάρη. Παρ’ όλα αυτά, η ταινία δεν κάνει καμία αναφορά σε ένα από τα μεγαλύτερα και διεθνώς αναγνωρισμένα επιτεύγματά του. Η παράλειψη δεν είναι ουδέτερη. Σε κάθε ιστορική ταινία υπάρχει το επιχείρημα της “δραματουργικής συμπύκνωσης”. Όμως εδώ δεν έχουμε απλώς περικοπή επεισοδίων, έχουμε παράλειψη θεμελιωδών σταδίων της ιστορίας.

Η απουσία της Αίγινας αλλοιώνει τη χρονική και θεσμική ακολουθία των γεγονότων, δημιουργεί την εσφαλμένη εντύπωση ότι το κράτος εμφανίζεται “έτοιμο” και υποβαθμίζει τη διαδικασία συγκρότησης της εξουσίας, που ήταν το κατεξοχήν έργο του Καποδίστρια. Η απουσία της καταπολέμησης της πειρατείας αποδυναμώνει το σημαντικό έργο που ο Καποδίστριας επιτέλεσε όχι μόνο για την Ελλάδα, αλλά για όλο τον κόσμο. Στην ιστοριογραφία, αυτό ονομάζεται “δομική ιστορική παράλειψη”. Δεν είναι απλώς καλλιτεχνική επιλογή, είναι αλλοίωση αφηγήματος.

Η κριτική της ταινίας “Καποδίστριας”

Οι συγκεκριμένες παραλείψεις εντάσσονται σε μια γενικότερη κριτική που έχει ήδη διατυπωθεί δημόσια για το σενάριο της ταινίας:

• Κριτικοί λόγου και κινηματογράφου έχουν μιλήσει για αγιογραφική προσέγγιση του προσώπου του Καποδίστρια.
• Επισημαίνεται ότι η ταινία προτιμά την εξιδανίκευση από την ιστορική πολυπλοκότητα.
• Γίνεται λόγος για απλοποίηση γεγονότων, αποσιώπηση συγκρούσεων και θεσμικών δυσκολιών.
• Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να λειτουργεί συναισθηματικά, αλλά δεν ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις μιας ιστορικής βιογραφίας που προβάλλεται διεθνώς.

Το ζήτημα δεν είναι τοπικιστικό. Η επισήμανση αυτή δεν αφορά αντιπαλότητες μεταξύ πόλεων ούτε τοπικά αισθήματα. Αφορά τη συλλογική ιστορική μνήμη. Όταν μια ταινία προβάλλεται ως “ιστορική”, χρηματοδοτείται από δημόσιους και ομογενειακούς πόρους και απευθύνεται σε διεθνές κοινό, τότε ο δημιουργός της δεν δικαιούται ιστορική επιπολαιότητα ή επιλεκτική μνήμη.

Συμπερασματικά, ο Γιάννης Σμαραγδής έχει αναμφίβολα συμβάλει στον ελληνικό κινηματογράφο και η τελευταία του ταινία για τον Καποδίστρια, είναι κατά τα άλλα, απλά υπέροχη. Όμως η ιστορία δεν είναι προσωπικό όραμα, ούτε σκηνικό υπόβαθρο. Η απουσία της Αίγινας και του αγώνα για την εξάλειψη της πειρατείας από την ταινία “Καποδίστριας” συνιστά σοβαρή ιστορική έλλειψη, αποδυνάμωση του ίδιου του ιστορικού προσώπου και στρέβλωση της αφήγησης για τη γένεση του ελληνικού κράτους. Η ιστορία δεν έχει ανάγκη από αγιογραφίες. Έχει ανάγκη από ακρίβεια, τόλμη και σεβασμό στα γεγονότα.