Προφορικό ιδίωμα και γραπτός λόγος – Άλλο ένα θαύμα της ελληνικής γλώσσας!

Τι συμβαίνει εδώ; Από πού προέρχεται ο, καθαρευουσιάνικος προφανώς, τύπος “καθαρίσωμε” με ω μέγα; Είναι τυχαίο; Είναι λάθος; Είναι κάτι άλλο; Πιστεύω απλά ότι εδώ είναι η επιβίωση του προφορικού λόγου, δηλαδή ενός ζωντανού μείγματος αστικής κουλτούρας και λαϊκής συμπεριφοράς, που επηρεάζει τους ευαίσθητους δέκτες του ’50. Μετά τον Εμφύλιο.

Την κατάληξη της οριστικής – ομε και της υποτακτικής – ωμε (π.χ αρχίζομε, να αρχίσωμε, καθαρίζομε, να καθαρίσωμε) χρησιμοποιούσε στον προφορικό της λόγο συστηματικά η ποιήτρια Ελένη Βακαλό, η Κωνσταντινοπολίτισσα. Προσέξτε επίσης και το νι, το σπουδαίο ν, που ακούγεται καθαρά – χάριν ευφωνίας – ανάμεσα στο “μιά” και το “ώρα”: ΜίαΝ ώρα αρχίτερα! Κι όχι: μιά ώρα αρχίτερα.

Ο προφορικός λόγος δεν ανέχεται χάσματα. Έτσι ο λαϊκός (;) αγιογράφος του Αγίου Νικολάου Ορφανού στην παλιά πόλη της Θεσσαλονίκης, όταν ζωγραφίζει το θαύμα της Κανά, γράφει από πάνω “Ο εν Γκανά Γάμος” (κι όχι Ο εν Κανά…) μεταφέροντας έτσι το προφορικό του ιδίωμα στον γραπτό λόγο. Θαύμα!

Είναι σαφές, κατά τη γνώμη μου, ότι η επίδραση των κειμένων της εκκλησίας – αλλά και της ζωντανής σχέσης των κειμένων αυτών με το ευρύτερο κοινό κάθε Κυριακή στην λειτουργία, όπως και στις μεγάλες γιορτές της χριστιανοσύνης – έχουν βαθιά διαμορφώσει και καθοριστικά επηρεάσει το γλωσσικό μας ιδίωμα. Από την Τουρκοκρατία ακόμη. Κάτι που δεν κατάλαβε ο Κοραής, ο “κατασκευαστής” γλώσσας, αλλά ήξεραν πολύ καλά ο Σολωμός, ο Παπαδιαμάντης, ο Κάλβος, ο Καβάφης, ο Κόντογλου, αλλά και το δίδυμο Εγγονόπουλου- Εμπειρίκου.

Ας (τους) καθαρίσωμε

Ο προφορικός λόγος! Που τόσο δεινοπαθεί σήμερα από τους αστέρες της τηλεόρασης ή του κοινοβουλίου. Αλλά και της ακαδημαϊκής μπαναλιτέ. Ακούω συνεχώς από τα ΜΜΕ τον εξής βαρβαρισμό: Να ενσκήψουμε στο πρόβλημα (αντί του ορθού εγκύψουμε (να σκύψουμε δηλαδή). Αφού “ενσκήπτω” σημάνει “επιτίθεμαι”. Γι’ αυτό… Ας (τους) καθαρίσωμε παιδιά… Αλλιώς, όλοι αυτοί…θα ενσκήψουν!

Φωτό 1: Το πορτρέτο του Χατζιδάκι από το χέρι του Διαμαντή Διαμαντόπουλου εν μέσω Τσαρούχη και Θεόφιλου, στο σπίτι-σπηλιά του Διονύση Φωτόπουλου. Περιφερειακός του Λυκαβηττού. Απλώς μαγικό! Τον χώρο φωτογράφισα “ενσκήπτοντας” πέρσι, τέτοιον καιρό, καθώς μάζευα υλικό για την πολυέκθεση “Ο Διαμαντής Διαμαντόπουλος και η εποχή του” η οποία παρουσιάστηκε στη Δημοτική Πινακοθήκη Λάρισας-Μουσείο Γ. Ι. Κατσίγρα λίγο μετά.

Φωτό 2: Ο Μέγας Λογοθέτης της τέχνης μας, ο άρχων Διονύσιος στο Μέλαθρον του με πίνακες γύρω του Διαμαντή Διαμαντόπουλου και συντροφίας. Πίσω του ο “Μαρινάρος” του Νίκου Εγγονόπουλου και δίπλα του το διπλό πορτρέτο Βασιλείου και Διονυσίου διά χειρός Μόραλη Ιωάννου. Του δασκάλου αμφοτέρων.

Σημ. Τώρα που το σκέφτομαι, ο στίχος “ας (τους) καθαρίσωμε μιαν ώρα αρχίτερα”, θα μπορούσε να γίνει και πολιτικό σύνθημα για ένα από τα εκκολαπτόμενα, νέα κόμματα.