Τα αποκαλυπτήρια του Κανάρη στη Χίο

Την παραγγελία του ανδριάντα του Κανάρη την πήρε ο Τόμπρος το 1920, οπότε είχε οριστεί και επιτροπή κατασκευής του ανδριάντα, με την αμοιβή να ανέρχεται στις 125.000 δρχ., που θα συγκεντρώνονταν με έρανο των Χίων. Το έργο θα στηνόταν στην είσοδο του λιμανιού του νησιού. Το 1922-23 ο Τόμπρος δουλεύει τα προπλάσματα του ανδριάντα στο Παρίσι, όπου ζει επί επτά μήνες, προχωρεί στη χύτευσή του σε χαλκό, το 1923 τον παρουσιάζει στην έκθεση των Γάλλων καλλιτεχνών και το 1924 στην Αθήνα, μαζί και με άλλα έργα του, στην αίθουσα Στρατηγοπούλου, στην οδό Φιλελλήνων 15.

Σε επιστολή του από το Παρίσι προς τον πρόεδρο της Β΄ Ελληνικής Δημοκρατίας Θεόδωρο Πάγκαλο (1878-1952), στις 31 Μαΐου 1926, ο Τόμπρος δεν παραλείπει να σημειώσει ότι η “συντροφιά” του καθηγητή Ζωγραφικής και διευθυντή της Σχολής Καλών Τεχνών, Γεώργιου Ιακωβίδη (1853-1932), του καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στην ίδια Σχολή, Ζαχαρία Παπαντωνίου (1877-1940), και του γλύπτη Κώστα Δημητριάδη (1879-1943) απέρριψε την έκθεση του ανδριάντα του στη Διεθνή Έκθεση Διακοσμητικών Τεχνών, στο Παρίσι, το 1925.

Ο ανδριάντας του Κανάρη

Η μορφή του Κανάρη αποδίδεται μετωπικά, με το κεφάλι της σε στροφή δυναμική στα αριστερά και με τα πόδια της σε διάσταση να πατούν γερά στο έδαφος. Στο αριστερό χέρι της κρατάει καραβόσχοινο που στο δεξί της το έχει σφίξει με γάντζο στην άκρη του για να το ρίξει. Στη ζώνη της έχει περάσει μαχαίρι. Το στήθος της προβάλλει πλατύ, ανοιχτό, δυνατό, έτοιμο για την επίθεση. Το γιλέκο και η βράκα ολοκληρώνουν με τις πτυχώσεις τους τη λεπτομερή διαγραφή του σώματος.

Οι άξονες του ανδριάντα είναι αντιθετικοί, δίνοντας με σαφήνεια την αντικίνηση της μορφής: ο κορμός εξαίρεται προς τα δεξιά, το κεφάλι με περιττή διακοσμητικότητα στην κόμμωση κοιτάζει αριστερά· το αριστερό χέρι κάμπτεται οριζόντια στη μέση του πυρπολητή, ενώ το δεξί πέφτει μαλακά κάθετο. Το πρόσωπο του Κανάρη αποπνέει ένταση, με το βλέμμα προσηλωμένο. Μεγάλα επίπεδα απλώνουν το στιβαρό στήθος και ολοκληρώνουν την πλαστική μετάφραση της ιστορικής στιγμής, όταν ο ήρωας συγκεντρώνεται για να πηδήξει σε καράβι της τουρκικής ναυαρχίδας το 1822.

Επί νομαρχίας στην Αργολίδα του φιλότεχνου νομικού Ανδρέα Σπ. Ιωάννου (1918-1972), ο οποίος συνδεόταν φιλικά με τον Τόμπρο και το 1971-72 θα γινόταν διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, Ναυπλιείς αγόρασαν αντί 50.000 δρχ. μικρής κλίμακας χάλκινο αντίγραφο του ανδριάντα του Κανάρη και το δώρισαν στο Ναύπλιο. Μνημειακοί ανδριάντες του Τόμπρου, όπως ο έφιππος Γεώργιος Καραϊσκάκης, στον κήπο του Ζαππείου και ο φρουρός των ελληνοαλβανικών συνόρων, στην Πόβλα (Αμπελώνα) της Ηπείρου, έχουν επαναληφθεί σε χαλκό από τον ίδιο γλύπτη κατά τη δεκαετία του 1960. Ο μικρότερος Κανάρης ανιδρύθηκε στη διαμορφωμένη το 1966 Πλατεία Κωνσταντίνου Κανάρη, σημερινή Πλατεία Αριστοτέλη Ωνάση, στην ακτή Μιαούλη, στην παραλιακή οδό προς τη Νέα Κίο. Το 2013 το έργο υπέστη ζημιά, η οποία αποκαταστάθηκε.

Τα λαμπρά αποκαλυπτήρια

Πρόεδρος της επιτροπής για την ανέγερση του ανδριάντα του Κανάρη στη Χίο ήταν ο πρώτος αιρετός δήμαρχος του νησιού Στυλιανός Ν. Κανέλλος (†1949). Είχε επιλεγεί ημέρα Κυριακή. Από τις 18 Ιουνίου 1927 είχε αγκυροβολήσει στο λιμάνι της Χίου μοίρα γυμνασίων του στόλου με επικεφαλής την ατμάκατο “Κιλκίς”, η οποία θα μετέφερε τους επισήμους. Το πρόγραμμα του εορτασμού των αποκαλυπτηρίων του ανδριάντα από τον Δήμο Χίων είναι κατατοπιστικό και η πρόσκληση ενδεικτική της πάνδημης συμμετοχής που συναντούμε λιγότερο ή περισσότερο σε αποκαλυπτήρια μεσοπολεμικών μνημείων στην Ελλάδα. Την τελετή θα την πλαισίωναν μουσικοί του Πολεμικού Ναυτικού.

Στις 09.30΄ επρόκειτο να τελεστεί στον μητροπολιτικό ναό της Χίου δέηση για τον ήρωα πυρπολητή, στην οποία θα παρίσταντο οι επίσημοι από την Αθήνα και οι υπόλοιποι προσκεκλημένοι. Θα προσέρχονταν ο νομάρχης, όλες οι θρησκευτικές, πολιτικές, δικαστικές, στρατιωτικές, ναυτικές και εκπαιδευτικές αρχές με τους μαθητές των σχολείων και τις λοιπές αρχές του νομού, οι βουλευτές, ο πρόεδρος και τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου, ο πρόεδρος και τα μέλη του Δικηγορικού Συλλόγου με το διοικητικό συμβούλιό του, ο πρόεδρος και τα μέλη του Ιατρικού Συλλόγου με το διοικητικό συμβούλιό του, ο πρόεδρος του Εμπορικού Επιμελητηρίου με το διοικητικό συμβούλιό του, ο δήμαρχος Βροντάδου και οι πρόεδροι των κοινοτήτων του νομού, οι διευθυντές του εγχώριου Τύπου, οι πρόεδροι και τα διοικητικά συμβούλια όλων των συλλόγων, οργανώσεων, καθώς και όλων των επιτροπών ευαγών ιδρυμάτων, οι πρόεδροι όλων των επαγγελματικών σωματείων με τις σημαίες και με τα λάβαρά τους, οι πρόσκοποι, ο γυμναστικός σύλλογος, οι αντιπρόσωποι των ξένων κρατών και οι αρχηγοί των ξένων θρησκευτικών δογμάτων.

Μετά από τη δέηση, όλοι οι προσκεκλημένοι θα μετέβαιναν πεζοί από την οδό Απλωταριάς στον καθορισμένο χώρο της πλατείας για τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα. Το έργο το αποκάλυψε ο υπουργός Ναυτικών Αλέξανδρος Κανάρης (1864-1944), εγγονός του πυρπολητή. Λόγους εκφώνησαν ο Χιώτης καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωνσταντίνος Άμαντος (1874-1960), ο πρόεδρος της Βουλής Θεμιστοκλής Σοφούλης (1860-1949), ο βενιζελικός βουλευτής Χίου Βίκτωρ Κουκουρίδης και ο ναύαρχος Κωνσταντίνος Τυπάλδος (1873-1945).

Θα ακολουθούσαν κατάθεση στεφάνων και αναχώρηση. Στις 12.30΄ θα δινόταν πρόγευμα εκ μέρους του Δήμου Χίων στην αίθουσα της λέσχης “Ισότης”. Στις 17.00΄ θα γινόταν κατάθεση του θεμέλιου λίθου για το Εθνικό Μιχάλειο Ορφανοτροφείο Θηλέων και για την Εμπορική Σχολή. Στις 18.00΄ προβλεπόταν εκ μέρους της επιτροπής της Αθήνας να προσφερθούν αναψυκτικά και μαστίχα στη λέσχη “Ισότης”. Το απόγευμα ο Δήμος θα φωταγωγούσε την πόλη και θα καίγονταν πυροτεχνήματα στο λιμάνι.