Θαυμαστές ιστορίες από την Κερασούντα

Οι παραδόσεις αυτές έχουν καταγραφεί από τον Ιωάννη Γ. Βαλαβάνη και περιλαμβάνονται στους πρώτους δύο τόμους του έργου “Μελέται περὶ τοῦ βίου καὶ τῆς γλώσσης τοῦ ἑλληνικοῦ λαοῦ-Παραδόσεις” του Νικολάου Πολίτη, το οποίο εκδόθηκε το 1904.

“Τὸ Νεσὶν καὶ τ’ Ὀφίδιν”

’Σ σὰ παλαῖα τὰ χρόνια ἔρθεν ἕναμ μεγάλον ὀψάριν ἀς σὸ πέλαγος, κ’ ἕναν μεγάλον ὀφίδιν ἀς σὰ βουḭνὰ γιὰ νὰ ῥουφίζουν τὴν θάλασσαν τῆ Κερασοῦντας. Ὁ Θεὸς ἐκατάρωσέν ἀτα, καὶ ἐγέντον τὸ ψάριν, ὁ Νεσῆς καὶ τ’ ὀφίδιν, τὸ μυτὶν τ’ Ὀφίδιν. Η παράδοση αυτή είχε ήδη αναφερθεί στο βιβλίο του Βαλαβάνη, μια κωμωδία με τίτλο “Εἱμαρμένης παίγνια”, που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1860. Παράφραση: Στα παλιά τα χρόνια ήρθε ένα μεγάλο ψάρι από το πέλαγος κι ένα μεγάλο φίδι από τα βουνά για να ρουφήξουν τη θάλασσα της Κερασούντος. Ο Θεός τα καταράστηκε και έγινε το ψάρι το Νησί και το φίδι ο κάβος το Φίδι.

“Ο Νεσῆς” ή “το Νεσίν”, όπως αναφέρει ο Πολίτης, λεγόταν η νησίδα που βρίσκεται 1,2 χιλιόμετρα από την παραλία της Κερασούντος, την οποία οι αρχαίοι ονόμαζαν νησί του Άρη ή Αρητιάδα, ενώ το ακρωτήριο της Κερασούντος ονομαζόταν “Ὀφίδιν”. Επιπλέον, σημειώνει ότι ανατολικά της Τραπεζούντος υπήρχε το ακρωτήριο “Ὄφις”, όπου κατοικούσαν ελληνόφωνοι που είχαν εξισλαμιστεί πριν από δύο περίπου αιώνες.

Σύμφωνα με τη μυθολογία, στο νησί αυτό οι βασίλισσες των Αμαζόνων είχαν αφιερώσει έναν ναό στον θεό Άρη. Οι Στυμφαλίδες όρνιθες ήταν ανθρωποφάγα πουλιά με χάλκινα ράμφη, νύχια και φτερά. Η εξόντωσή τους αποτέλεσε τον έκτο άθλο του Ηρακλή. Ελάχιστα από αυτά κατάφεραν να γλυτώσουν και πέταξαν μακριά, αναζητώντας καταφύγιο στο νησί του Άρη στον Εύξεινο Πόντο. Εκεί, ο Ιάσονας και οι σύντροφοί του τα εξόντωσαν, όπως αναφέρει ο Απολλώνιος ο Ρόδιος στο έπος του “Αργοναυτική Εκστρατεία”. Επίσης, στο ίδιο έπος σημειώνεται ότι οι Αργοναύτες απέφυγαν την ακτή των Αμαζόνων.

Ο Διόδωρος ο Σικελός αναφέρει ότι η Αμαζόνα Πυθοδωρίς, μια γυναίκα με εξαιρετική ευφυΐα, δύναμη και πολεμικές ικανότητες, εκπαίδευσε έναν στρατό γυναικών και κατέκτησε μια εκτενή περιοχή στα νότια παράλια του Εύξεινου Πόντου. Κοντά στις εκβολές του ποταμού Θερμώδοντα ίδρυσε τα Θεμίσκυρα, τη μυθική πρωτεύουσα της χώρας των Αμαζόνων, γύρω στο 2000 π.Χ. Μετά την κατάληψη της Τραπεζούντος από τους Οθωμανούς το 1461, η Αρητιάδα έγινε καταφύγιο για τους Έλληνες. Περιβαλλόταν από βυζαντινό τείχος και στο κέντρο της υπήρχαν ένας πύργος και ένας ναΐσκος.

Παραδόσεις της ΚΕρασούντος: “Ἡ φώκα”

Τ’ Ἅη Γᶓωργί’ τὴν ἡμέραν εἷνας γυναῖκα ἐκατῆβεν ’ς σὸγ γιαλόν, νὰ πλύνῃ τοῦ μωροῦ ἀτς τ’ ἐγκούνια. Ἀτότες Ἅη Γᶓώρης, πῶς ’κ ἐτίμεσέν ἀτον, ἐκατάρωσεν καὶ εἶπέν ἀτεν· «Νὰ γίνεσαι φώκα καὶ νὰ σύρῃς ἀπ’ ὀπίσου σ’ τ’ ἐγκούνια σ’.»

Παράφραση: Την ημέρα τ’ “Ἅη Γιωργιοῦ”, μια γυναίκα κατέβηκε στον γιαλό για να πλύνει τα σπάργανα του μωρού της. Τότε ο “Ἅη Γεώργης”, επειδή δεν τον τίμησε, την καταράστηκε να γίνει φώκια και να σέρνει από πίσω τα σπάργανά της. Ο Πολίτης τονίζει ότι, σύμφωνα με τις παραδόσεις, η τιμωρία του εργαζόμενου σε ημέρα γιορτής από τον οργισμένο άγιο είναι αυστηρή.

Επισημαίνει ότι η φώκια έχει την εμφάνιση ψαριού από τη μέση και κάτω, ενώ από τη μέση και πάνω θυμίζει έντονα το γυναικείο σώμα, ιδιαίτερα το μέτωπο, τα μάτια, και το ευρύ στήθος. Έτσι, πιθανολογεί ότι οι μυθολογικές παραστάσεις των Γοργόνων και των θαλασσίων γυναικών την έχουν ως πρότυπο, αν και σπανίζει στο Αιγαίο Πέλαγος. Σε ορισμένες παραδόσεις, η φώκια αντικαθιστά τη Γοργόνα είτε ως αδελφή είτε ως μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αναφέρει επίσης ότι αρχαίοι μύθοι παρουσίαζαν τη φώκια ως ακόλουθο του θαλάσσιου γέροντα θεού Πρωτέα, ενώ άλλοι υποστήριζαν ότι η Θέτις, για να ξεφύγει από τον ερωτικό πόθο του Πηλέα, μεταμορφώθηκε, μεταξύ άλλων, και σε φώκια (παρόμοια αναφορά κάνει και ο Στρατής Μυριβήλης το 1954 στο βιβλίο του “Απ’ την Ελλάδα”).

Επιπλέον, οι άνθρωποι πίστευαν ότι το δέρμα της φώκιας ήταν ανθεκτικό σε κεραυνούς και χαλάζι. Πίστευαν επίσης ότι είναι ζώο προφητικό που θρηνεί τις συμφορές των ανθρώπων, γι’ αυτό και ο θρήνος της θεωρείται πάντα προάγγελος συμφοράς. Ο Πολίτης σημειώνει ότι η λατρεία του αγίου ιερομάρτυρα Φωκά, Επισκόπου Σινώπης, ως προστάτη των ναυτικών και των πλοίων πριν από τον 20ο αιώνα, αντί του αγίου Νικολάου, μπορεί να σχετίζεται με την ομοιότητα του ονόματός του με αυτό της “φώκας”. Τέλος, τονίζει ότι, πάνω από όλους τους αγίους, η Παναγία ήταν πάντα η τελευταία ελπίδα των απελπισμένων, αυτών που κινδύνευαν και των ναυτιλλομένων.

Σύμφωνα με το “Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών”, η γέννηση του μύθου σχετίζεται με την ανθρωπόμορφη μορφή της φώκιας και τους κρεμασμένους μαστούς “όντοθεν” (η κατάληξη -θεν υποδηλώνει την προέλευση από το ον ή πλάσμα, δηλαδή από τη φώκια. Παράβαλε: παιδιόθεν, ουρανόθεν, άλλοθεν, οπόθεν, κλπ.).

“Ὁ ἥλιον καὶ ὁ φέγγον”

Ὁ Ἥλιον καὶ ὁ Φέγγον ἐμάλλωσαν. Ὁ Ἥλιον ἕρπαξεν ἕναν καταμάγειαν καὶ ἐχτύπεσεν τὸν Φέγγον, καὶ γιατ’ ἐκεῖνο ἔσ‘ ἀπάν’ ’ς σὸμ πρόσωπον ἀτ’ μαυράδας. Ἀτός πά’ ἐχτύπεσεν τὸν Ἥλιον καὶ ἔβγαλεν τ’ ἕναν τ’ ὀμμάτιν ἀτ’, καὶ γιατ’ ἐκεῖνο ὁ Ἥλιον ἕναν ὀμμάτιν ἔσ‘ει. Η παράδοση δημοσιεύθηκε από τον Πολίτη στην πραγματεία του “Der Mond” το 1890. Παράφραση: Ο ήλιος και η σελήνη (φεγγάρι) μάλωσαν. Ο ήλιος άρπαξε μια καταμάγια και χτύπησε τη σελήνη στο πρόσωπο, προκαλώντας της μελανιές. Εκείνη ανταπέδωσε το χτύπημα και του έβγαλε το ένα μάτι, γι’ αυτό ο ήλιος έμεινε μονόμματος.

Όλοι οι αρχαίοι λαοί θεωρούσαν τον ήλιο “μάτι του Θεού”, έτσι, και για τους αρχαίους Έλληνες ήταν ο “οφθαλμός του Δία” και ο “Ὑπερίων” (ὑπερ+ἵημι) κατά τον Όμηρο. Εκτός από τον ήλιο, το επίθετο μονόμματος ή μονομμάτης χρησιμοποιούνταν επίσης για τους μυθικούς Κύκλωπες, καθώς το όνομά τους δεν έχει διασωθεί, εκτός από τον Πολύφημο που αναφέρεται στην Οδύσσεια. Μεταφορικά, αυτό το επίθετο περιγράφει ανθρώπους που είναι βίαιοι, βάρβαροι και ακοινώνητοι, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να αναφέρεται και σε γενναίους. Στους μύθους πολλών λαών οι μονόφθαλμοι εμφανίζονται συνήθως ως γίγαντες. Στην Κερασούντα, χρησιμοποιούσαν το τουρκικό όνομα “τεπεκιόης” (εκ του “τεπέ”, κεφαλή, και “κιοζ”, οφθαλμός, Tepegoz), που αναφέρεται σε έναν τύπο Κύκλωπα-δράκου.

Η καταμάγια είναι μια σκούπα από κουρελόπανα, την οποία χρησιμοποιούσαν οι νοικοκυρές αφού την έβρεχαν, για να καθαρίσουν τον καυτό φούρνο πριν από το ψήσιμο του ψωμιού. Μεταφορικά υποδηλώνει κάποιον που είναι πολύ λερωμένος και βρώμικος. Η λέξη προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα μάσσω, το οποίο σημαίνει ζυμώνω, καθαρίζω (σπογγίζω) και κολλάω σε κάτι για να λάβω τη μορφή του.

“Ὁ Χριστὸν καὶ ὁ ψωμᾶς”

Μίαν ὁ Χριστὸν ἐγέντον γυρευός, καὶ ἔρθεν ’ς ἑνὸς ψωμᾶ ἀργαστῆριν καὶ ἔλεγεν· «Πεινῶ· δόμ μ’ ἕναλ λαβάσιν.» Ὁ ψωμᾶς ἐχάτευέν ἀτον, καὶ ὁ Χριστὸν ὀπίσ’ ’κ ἐπήγαινεν· ὅλον ἔλεγεν· «Ἄς ἔν γιὰ τ’ ὄνομα τοῦ θεοῦ.» Ἀς τὸ εἶδεν ὁ ψωμᾶς πῶς ὁ γυρευὸς ἀς σὰ λόγια ’κὶ παίρει, ἐπῆρεν ’ς σὸ σ’έριν τὴμ πυρίφτεν, κ’ ἐκατέβασέν ἀτον ξυλέας ἅμον βροσ‘ήν. Ὁ Χριστὸν ἀτότες εκατάρωσέν ἀτον· «Νὰ γίνεσαι σ‘ελῶνα, καὶ νὰ ἔγῃς ἀποπάν’ τὸ σκαφίδισ σ’ καὶ ἀποφκὰ τὴμ πυρίφτεσ σ’.» Καὶ ὁ ψωμᾶς ἐγέντον σ‘ελῶνα, καὶ γιατ’ ἐκεῖνο τὴγ σ‘ελῶναν λέγουνε καὶ ψωμᾶν.

Παράφραση: Μια φορά ο Χριστός έγινε ζητιάνος και πήγε στο εργαστήρι ενός ψωμά και έλεγε: «Πεινώ, δώσε μου μια λαγάνα». Ο ψωμάς τον έδιωχνε και ο Χριστός δεν πήγαινε πίσω. Συνέχισε να του λέει: «Ας είναι για το όνομα του Θεού». Σαν είδε ο ψωμάς πως ο ζητιάνος δεν έπαιρνε από λόγια, παίρνει στο χέρι το συντραύλιστρο και του κατέβασε ξυλιές σαν βροχή. Ο Χριστός τότε τον καταράστηκε: «Να γίνεις χελώνα και να έχεις από πάνω το σκαφίδι σου και από κάτω το συντραύλιστρό σου». Έτσι, ο ψωμάς έγινε χελώνα και γι’ αυτό τη χελώνα την λένε και ψωμά.

Ο Πολίτης αναφέρει τον μύθο του Αισώπου, σύμφωνα με τον οποίο ο Δίας, επειδή η Χελώνη, ένα νεαρό κορίτσι, αγνόησε την πρόσκληση για τον γάμο του με την Ήρα και προτίμησε τη θαλπωρή του φτωχικού της σπιτιού αντί για το παλάτι, τη μεταμόρφωσε σε χελώνα και την καταδίκασε σε αιώνια σιωπή.

Το “σκαφίδι” είναι υποκοριστικό του “σκάφη” και χρησιμοποιείται για το ζύμωμα του ψωμιού ή αναφέρεται σε μικρό πλεούμενο. Η κατάληξη -ίδιον/-ίδι, δηλώνει μικρό μέγεθος. Η “πιρίφτε” είναι το ξύλινο φτυάρι που χρησίμευε για το φούρνισμα του ψωμιού ή του φαγητού, ενώ το ρήμα “πιρίφτω” σημαίνει φουρνίζω. Το “συντραύλιστρο” αναφέρεται στη βάση του σπιτιού της χελώνας. Το αίνιγμα “Από πάνω σαν σκαφίδι, από κάτω σαν πλαστήρι” αναφέρεται στη χελώνα. Το “πλαστήρι” είναι συνώνυμο του “πλάστη”, αλλά μπορεί επίσης να αναφέρεται στην ξύλινη βάση που χρησιμοποιείται για το άνοιγμα φύλλων πίτας, ενώ το “έγης” ισοδυναμεί με το “έχης” (έχεις).

“Τὸ δαιμονικὸ συνέδριο”

Παλιές παραδόσεις και δοξασίες, τόσο από τον ελληνικό όσο και από άλλους λαούς, ανέφεραν ότι δαίμονες, Νεράιδες, μάγισσες και άγρια ζώα, όπως λύκοι, αλεπούδες, τσακάλια, αρκούδες και λιοντάρια, συγκεντρώνονταν σε συγκεκριμένα μέρη, κάτω από ένα δέντρο, για να κάνουν συμβούλιο. Ένα τέτοιο μέρος, μεταξύ Τροιζήνας και Ερμιόνης, ονομαζόταν “Λυκοχορεύτρα”, καθώς πίστευαν ότι εκεί οι λύκοι διαβουλεύονταν και χόρευαν.

Στα σχετικά παραμύθια, ο κρυμμένος ήρωας ακούει τις κακόβουλες προθέσεις τους, γεγονός που αποδεικνύεται σωτήριο για τον ίδιο, τους συνανθρώπους του και το βιος τους. Στις παραλλαγές από τη Σύρο και τον Πόντο, ο ήρωας του παραμυθιού κρύβεται σε μια κρύπτη μέσα στη σπηλιά, όπου έχουν συγκεντρωθεί οι δαίμονες ή τα θηρία, για να ακούσει τα δόλια και μοχθηρά τους σχέδια.

Τέλος, το “Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών” έχει παρουσιάσει κάποιες ακόμα λαϊκές παραδόσεις της Κερασούντος, προσβάσιμες μέσω του SearchCulture.gr.