Το “Μουσείο της Αθωότητας” και οι “αόρατοι” ηλικιωμένοι

Δύο στοιχεία ξεχωρίζουν από το “Μουσείο της Αθωότητας”: Η τεχνητή γήρανση των ηθοποιών και η ηλικιακή ασυμμετρία των ζευγαριών.
Δεν πρόκειται για επιμέρους αδυναμίες. Εντάσσονται στο ίδιο αναπαραστατικό καθεστώς.

Η ηθοποιός που υποδύεται τη Νεσιμπέ Χαλά είναι μόλις 14 χρόνια μεγαλύτερη από την “κόρη” της και 29 χρόνια νεότερη από τον “σύζυγό” της. Το μοτίβο δεν είναι τυχαίο. Αντανακλά μια βιομηχανική κανονικότητα: Oι άνδρες διατηρούν την ερωτική και αφηγηματική τους ικανότητα όσο μεγαλώνουν· οι γυναίκες, όχι.

Το ζήτημα δεν είναι απλώς ρεαλιστικό. Δεν αφορά μόνο το αν η γήρανση είναι πειστική. Αφορά το ποιος επιτρέπεται να φέρει το βάρος της αφήγησης. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να εμφανίζεται η τρίτη ηλικία μέσα σε μια ιστορία και στο να αποτελεί το υποκείμενό της.

Η πολιτισμική διαγραφή

Στις σπουδές γήρανσης, το φαινόμενο περιγράφεται ως “πολιτισμική διαγραφή”. Όπως έχει δείξει η κριτική γεροντολογία, η ηλικία δεν αποτελεί απλώς βιολογικό στάδιο, αλλά καθεστώς ορατότητας: Ένα σύστημα κανόνων που καθορίζει ποια σώματα θεωρούνται ενεργά, επιθυμητά και αφηγηματικά σημαντικά – και ποια αποσύρονται στο περιθώριο.

Οι ηλικιωμένοι χαρακτήρες εμφανίζονται λιγότερο απ’ όσο θα αντιστοιχούσε στη δημογραφική τους παρουσία. Και όταν εμφανίζονται, εντάσσονται συχνά σε στερεοτυπικές λειτουργίες. Δεν είναι αυτοί που ρισκάρουν. Δεν είναι αυτοί που μεταμορφώνονται. Δεν είναι αυτοί που επιθυμούν.

Η αφηγηματική οικονομία ταυτίζει τη δράση, την παραγωγικότητα και τον ερωτισμό με τη νεότητα. Ο ηλικιωμένος χαρακτήρας μπορεί να διαθέτει εμπειρία, αλλά όχι δυναμική. Μπορεί να έχει παρελθόν, αλλά σπανίως έχει μέλλον. Το χάσμα ανάμεσα στη δημογραφική και την αναπαραστατική πραγματικότητα δεν είναι αθώο. Όταν μια κοινωνική ομάδα εμφανίζεται λιγότερο απ’ όσο υπάρχει, το μήνυμα είναι σαφές: Δεν θεωρείται φορέας εξέλιξης.

Η ηλικία ως κοινωνική κατασκευή

Η ηλικία δεν είναι απλώς βιολογικό δεδομένο. Είναι κοινωνική απόφαση. Το πότε ένα σώμα θεωρείται “ηλικιωμένο” και τι σημαίνει αυτό για τον ρόλο του καθορίζεται πολιτισμικά. Οι γυναίκες βιώνουν διπλό αποκλεισμό: φύλου και ηλικίας. Η ανδρική γήρανση συχνά συνδέεται με κύρος και αυθεντία. Η γυναικεία γήρανση, αντίθετα, συνδέεται με την απώλεια επιθυμιτότητας, ορατότητας και αντοχής.

Η διαφορά 29 ετών μεταξύ των συζύγων στη σειρά δεν αποτελεί εξαίρεση. Πρόκειται για παγκόσμιο μοτίβο της βιομηχανίας. Για τους άνδρες ηθοποιούς, η ηλικία δεν μειώνει απαραίτητα την ερωτική τους αξία· συχνά ενισχύει το κύρος και το χάρισμα. Η ασφαλέστερη διατήρηση αυτής της εικόνας επιτυγχάνεται όταν η παρτενέρ είναι αισθητά νεότερη.

Για τις γυναίκες ηθοποιούς, αντίθετα, η ηλικία λειτουργεί περιοριστικά. Οι ρόλοι “μητέρας” έρχονται νωρίς. Το παράδειγμα της Μάγκι Τζίλενχαλ είναι ενδεικτικό: Η ίδια έχει αποκαλύψει ότι απορρίφθηκε ως “πολύ μεγάλη” για να υποδυθεί τη σύντροφο ενός άνδρα ηθοποιού σχεδόν είκοσι χρόνια μεγαλύτερού της πριν καν κλείσει τα σαράντα! Το περιστατικό δεν είναι εξαίρεση· είναι σύμπτωμα. Δείχνει πώς η ηλικία των γυναικών λειτουργεί περιοριστικά πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι των ανδρών.

Ένας 30χρονος ηθοποιός μπορεί να υποδυθεί πολλαπλές ηλικίες. Ένας 70χρονος, όμως, καλείται σχεδόν πάντα να παίξει “τον 70χρονο” και μάλιστα ως στερεότυπο.

Η βιομηχανία της τεχνητής γήρανσης

Η επιλογή να “γηράσκουν” νέοι ηθοποιοί δεν είναι απλώς αισθητική. Είναι οικονομική. Η αναγνωρισιμότητα, η εμπορική αξία, η αλγοριθμική ορατότητα καθορίζουν τις αποφάσεις παραγωγής. Ένα γνωστό πρόσωπο που γερνά τεχνητά, θεωρείται ασφαλέστερη επένδυση από έναν άγνωστο ηλικιωμένο ηθοποιό.

Έτσι, το πραγματικό ηλικιωμένο σώμα αποσύρεται από το κέντρο της αφήγησης. Η εμπειρία της γήρανσης αποσπάται από τα σώματα που τη βιώνουν και μετατρέπεται σε τεχνικό εφέ. Η ρυτίδα παύει να είναι ίχνος χρόνου. Γίνεται αισθητική επιφάνεια. Στην εποχή της υψηλής ανάλυσης, των ψηφιακών διορθώσεων και της τεχνητής νοημοσύνης, ο χρόνος μπορεί να αφαιρεθεί ή να προστεθεί κατά βούληση. Αν η ηλικία μπορεί να κατασκευαστεί ψηφιακά, τότε τίνος ηλικία βλέπουμε;

Το ερώτημα, τελικά, δεν αφορά μόνο τη συγκεκριμένη σειρά. Αφορά το καθεστώς ορατότητας της εποχής μας. Αν η ορατότητα είναι μορφή εξουσίας, τότε το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι ποιος γερνά στην οθόνη, αλλά ποιος επιτρέπεται να συνεχίσει να υπάρχει μέσα στην ιστορία.