Ολοταχώς προς έναν δυστοπικό κόσμο;

Το παμφάγο και αδυσώπητο παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, όπως χωρίς δογματισμούς μεταλλάσσεται και εξελίσσεται ανάλογα με τις παγκόσμιες συνθήκες, ενσωματώνοντας τα πάντα, σε συνδυασμό με τις έντονες γεωπολιτικές ακραίες εντάσεις και αναταράξεις για το «χρυσόμαλλο δέρας» της πλανητικής ηγεμονίας μεταξύ των παγκοσμίων πόλων, απειλούν την ανθρωπότητα και τον ίδιο τον πλανήτη.

Η έκφραση του Antonio Gramsi «Ο παλιός κόσμος πεθαίνει, και ο καινούριος αγωνίζεται να γεννηθεί: σε αυτό το διάστημα εμφανίζονται τα τέρατα» αποδίδει με τον πιο πειστικό τρόπο τη σημερινή ρευστή και απρόβλεπτη γεωπολιτική αταξία, μεσούσης της σταδιακής υποχωρήσεως των ΗΠΑ, από την θέση που κατείχαν πριν λίγες δεκαετίες ως μοναδικής ηγεμονικής υπερδύναμης στην παγκόσμια σκηνή.

Η ενδιάμεση αυτή περίοδος, όπου η απερχόμενη ηγεμονική δύναμη δεν αποδέχεται την απώλεια της πρωτοκαθεδρίας της και επιχειρεί με οποιονδήποτε τρόπο να αντιστρέψει την προϊούσα φθορά της, η δε επίδοξη αντικαταστάτριά της, η Κίνα, αλλά και οι υπόλοιποι παγκόσμιοι πόλοι Ρωσία και Ινδία, ενώ έχουν έντονη δυναμική δεν είναι σε θέση να λάβουν την πρωτοκαθεδρία στον πλανήτη, αποτελεί αποδεδειγμένα ιστορικά περίοδο, όπου οξύνονται στο έπακρο οι οικονομικοί ανταγωνισμοί και οι πόλεμοι.

Σε αυτόν τον αδυσώπητο διαγκωνισμό των «γιγάντων» βρισκόμαστε σήμερα και μόνο μέσα σε αυτό το πλαίσιο μπορεί να εξηγηθεί ο τυφώνας Trump και η άσκηση πολιτικών με κεντροαμερικανικό πρόσημο, που περιλαμβάνουν και ωμές πολεμικές κατά της Ε.Ε., με απειλή επιβολής υψηλών δασμών και απόσυρση της αμερικανικής αμυντικής ομπρέλας, απειλώντας να θρυμματίσουν παντελώς τις διαμορφωμένες ισορροπίες εντός του Δυτικού κόσμου, που διαμορφώθηκαν μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, με αρχιτεκτονική μάλιστα που δομήθηκε, υπό την πρωτοβουλία και πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ. 

Το σχέδιο των ΗΠΑ και ο Τραμπ

Αρχικά, η αμερικανική στρατηγική της διπλής ανάσχεσης, που στοιχειοθετήθηκε στην απαρχή της εμφάνισης του υπό διαμόρφωση πολυπολικού κόσμου στον 21ο αιώνα, έχοντας ως στόχο την περιθωριοποίηση και τον περιορισμό των δυνατότητων της Ρωσίας και στη συνέχεια τον εγκλωβισμό της Κίνας, πέραν των ισχυρών αντισυσπειρώσεων που δημιούργησε, ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τα ευρωπαϊκά συμφέροντα. Και αυτό γιατί τόσο η Ρωσία, όσο και η Ουκρανία αποτελούν οργανικά τμήματα της ευρωπαϊκής ηπείρου και βασικές συνιστώσες μιας ευρύτερης ευρωπαϊκής ομπρέλας ασφαλείας στο μεγάλο και ουτοπικό, όπως αποδείχθηκε στόχο της Ενωμένης Ευρώπης από τη Μεσόγειο έως τα Ουράλια.

Για τούτο οι ευθύνες των κρατών της ΕΕ είναι ιστορικές, λόγω του γεγονότος, ότι δεν έλαβαν καμία πρωτοβουλία να αποτρέψουν τον ρωσοουκρανικό πόλεμο, παρεμβαίνοντας έγκαιρα όταν οι συνθήκες το επέτρεπαν και το απαιτούσαν (μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ και του Ανατολικού Μπλοκ) για τη δημιουργία οργανικής ισορροπίας ασφαλείας, που θα κάλυπτε και τις τότε δίκαιες ρωσικές αιτιάσεις ασφαλείας.

Στη συνέχεια, οι θεαματικές και παράλληλα δραματικές εξελίξεις στην διεθνή σκηνή, με πρωταγωνιστή τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Donald Trump, ο οποίος μέσα σε λίγες ημέρες αποδόμησε την προηγούμενη πάγια αμερικανική στρατηγική, από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο έως σήμερα, που ασκούνταν στα πλαίσια της αμερικανικής ηγεμονίας, αρχικά στον Δυτικό κόσμο και στη συνέχεια σε παγκόσμιο επίπεδο μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, όπου στα πλαίσια της αμερικανικής ηγεμονίας εμπεριέχονταν ως αυτονόητη προϋπόθεση, η αμυντική προστασία και ομπρέλα της Ευρώπης από τις ΗΠΑ, μέσω του ΝΑΤΟ, έχουν οδηγήσει την Ευρώπη στα όρια της παράκρουσης. 

Και αυτό γιατί στη βάση αυτής της σταθερής και πάγιας στρατηγικής, υπήρξε η ομόθυμη ευρωπαϊκή στήριξη της Ουκρανίας, παρά τα αντίθετα άμεσα οικονομικά συμφέροντα των ευρωπαϊκών χωρών, υπό την ηγεσία των ΗΠΑ στον καταστρεπτικό πόλεμο με την Ρωσία, που μετά από τέσσερα χρόνια σφαγής, διάλυσης των υποδομών και διάθεση εκατοντάδων εκατομμύριων δολαρίων και στρατιωτικού υλικού για την άμυνα της, κυριαρχεί η απογοήτευση και το βάλτωμα.

Η βίαιη αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής, επί Τραμπ, όπου επιχειρείται η εντυπωσιακή απόψυξη των αμερικανορωσικών σχέσεων και η μακροπρόθεσμη οικονομική συνεργασία τους για την εκμετάλλευση του τεράστιου φυσικού πλούτου, συνολικά της Ουκρανίας, αλλά και του αρκτικού κύκλου, που φαίνεται να είναι το νέο πλανητικό Eldorado, μετατρέπει την Ευρώπη σε σύγχρονη «Ιφιγένεια» του υπό διαμόρφωση πολυπολικού κόσμου.

Το εν λόγω διαμορφούμενο σκηνικό στον πλανήτη με κύρια χαρακτηριστικά την δυτική σταδιακή παρακμή σε οικονομικό, στρατιωτικό και παραγωγικό επίπεδο και την άνοδο του Ασιατικού κόσμου σε οικονομικό αλλά και στρατιωτικό επίπεδο δεν αποτελεί συγκυριακό φαινόμενο, αλλά έχει δομικά χαρακτηριστικά, καθόσον αποτελεί το επακόλουθο του φαινομένου της μεταβατικής περιόδου, του λεγομένου «φθινοπώρου» των ηγεμονιών και εν προκειμένω των ΗΠΑ και συνολικά της Δύσης.

Ο πλανήτης σε αστάθεια

Η κρίση της αμερικανικής ηγεμονίας έχει οδηγήσει το διεθνές σύστημα σε φάση γενικής αστάθειας, με άνοδο των ανταγωνιστικών παγκόσμιων πόλων. Ο ισχυρότερος από αυτούς, η Κίνα, δεν φαίνεται ικανή να αναδειχθεί σε νέο ηγετικό πλανητικό κέντρο με συνέπεια την πλήρη ρευστότητα και την άσκηση αυτόνομης πολιτικής. Μάλιστα για το θέμα αυτό είναι άκρως ενδιαφέρουσα η άποψη του Ι. Βάλερσταϊν, ο οποίος εκτιμώντας, ότι η ανερχόμενη Κίνα δεν έχει τις προϋποθέσεις να αναδειχθεί σε νέο πλανητικό ηγεμονικό κέντρο, λόγω του αυταρχικού πολιτικού συστήματος της θεωρούσε βέβαιη τη σοβαρή κρίση του σημερινού καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος, με μοιρασμένες πιθανότητες αυτή να καταλήξει, είτε σε ένα άλλο, δικαιότερο κοσμοσύστημα, είτε σε μια μετα-καπιταλιστική πλανητική δυστοπία, όπου δυστυχώς οδηγούμαστε με βάση τις σημερινές εξελίξεις. 

Οι ΗΠΑ στην προσπάθειά τους να ανακόψουν την οικονομική παρακμή τους και τον αμφισβητούμενο ηγεμονικό τους ρόλο αποδομούν την διεθνή τάξη, που οι ίδιες επέβαλλαν μετά την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ, με συνέπεια την επιστροφή στον 19ο αιώνα, την  εποχή των αυτοκρατοριών και της ισχύος αντί του διεθνούς δικαίου, που θεσμοθετήθηκε στις μεταπολεμικές «στάχτες» του Α’ και Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που αιματοκύλησαν την ανθρωπότητα. 

Οι καθημερινές δηλώσεις και οι επιθετικές ενέργειες Trump στις ΗΠΑ, περί προσάρτησης του Καναδά, της Γροιλανδίας, της διώρυγας του Παναμά, της αλλαγής καθεστώτος στην Βενεζουέλα, την Κολομβία, την Κούβα, το Μεξικό κλπ. (ή οτιδήποτε άλλο εξυπηρετεί τις μεγαλεπήβολες φαντασιώσεις του περί μεγάλης Αμερικής), έρχονται με οδυνηρό τρόπο να επισφραγίσουν  τη συντριβή της ισχύος των διεθνών συνθηκών και των ήδη αποσαθρωμένων παγκόσμιων ισορροπιών, αφού ενισχύουν με έντονο τρόπο το ναζιστικό αφήγημα στις διεθνείς σχέσεις περί ζωτικού χώρου (Lebensraum), με την δημιουργία πλανητικών «φέουδων» των ισχυρότερων πόλων. 

Αυτές οι χαοτικές και εφιαλτικές συνθήκες που λαμβάνουν τη μορφή της κανονικότητας και καθημερινότητας πλέον στον πλανήτη, δεν είναι καιρός εν αιθρία, ούτε φυσικά φαινόμενα. Αντιθέτως είναι το αποτέλεσμα της διαρκούς μετάλλαξης του παγκόσμιου καπιταλισμού, που λαμβάνει όλο και περισσότερα τα χαρακτηριστικά ενός «ζόμπι», όπως ευφυώς χαρακτηρίστηκε από τον μεγάλο Άγγλο Μαρξιστή Chris Harman, ο οποίος στο βιβλίο του με τίτλο «Καπιταλισμός ζόμπι», περιέγραψε αυτόν τον αδηφάγο χαρακτήρα του:

«Ο καπιταλισμός ήταν και είναι ένα ολοποιητικό -«’ολοκληρωτικό»’ σύστημα κατά ένα τρόπο που κανένας προηγούμενος τρόπος παραγωγής δεν υπήρξε, αναγκάζοντας ολόκληρο τον κόσμο να χορεύει στους ξέφρενους ρυθμούς του ανταγωνισμού και της συσσώρευσης. Όσο, όμως προχωρά σε αυτή τη διαδικασία ενσωμάτωσης, το σύστημα ως σύνολο συνεχώς αντιδρά πάνω στις ξεχωριστές διαδικασίες από τις οποίες εξαρτάται.

Η σύγκρουση των κεφαλαίων αναγκάζει το καθένα απ’ αυτά να συσσωρεύει κατά ένα τρόπο που θα παράγει πτωτική πίεση πάνω στα ποσοστά κέρδους για όλα τους. Εμποδίζει το καθένα απ’ αυτά να είναι ακινητοποιημένο, ακόμα και αν περιστασιακά αντιλαμβάνονται την ερήμωση που επιφέρουν. Είναι ένα σύστημα που δημιουργεί περιοδική καταστροφή για όλους όσους ζουν μέσα σε αυτό, ένα τρομακτικό υβρίδιο μεταξύ τέρατος του Frankenstein και Δράκουλα, ένα ανθρώπινο δημιούργημα το οποίο ξέφυγε από τον έλεγχο και επιζεί καταβροχθίζοντας το ζωογόνο αίμα των δημιουργών του».

“Λαβύρινθος” το παγκόσμιο σύστημα

Εάν τα παραπάνω συνδυαστούν με τις γεωπολιτικές τεκτονικές ανακατατάξεις που ξεκίνησαν και συνεχίζονται σήμερα με ιδιαίτερη όξυνση, εξαιτίας του «φθινοπώρου της αμερικανικής ηγεμονίας», είκοσι περίπου χρόνια μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και της καταστροφικής τότε Pax Americana, όπως αποδείχθηκε, τότε μπορεί κανείς να αντιληφθεί την μεγάλη χαοτική σημερινή εικόνα, η οποία ομοιάζει με τον λαβύρινθο στον οποίο έχει εισέλθει η ανθρωπότητα.

Για την κατανόηση αυτής της μεγάλης εικόνας, που αποτελεί και την εξήγηση των σημερινών τερατολογιών στη διεθνή σκηνή, αλλά και τις προσεχείς μεγαλύτερες και επικινδυνότερες εντάσεις, που πιθανόν να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα στα πλαίσια της περιόδου «του φθινοπώρου της Αμερικανικής ηγεμονίας», αρκεί κανείς να καταφύγει  στο έργο των μεγάλων στοχαστών Ιμάνουελ Βάλερσταϊν και Τζιοβάνι Αρίγκι που ανέδειξαν τη θεωρία των κοσμοσυστημάτων (World System Theory).

Σύμφωνα με αυτή, το διεθνές σύστημα διευθύνεται κατά καιρούς από κάποια ηγεμονική δύναμη που επιβάλλει τους κανόνες στην οικονομία, τη διπλωματία, την πολιτική, την κουλτούρα και τον πόλεμο, λειτουργώντας ως οργανωτική αρχή του παγκόσμιου συστήματος στη βάση ενός συγκεκριμένου κοινωνικού και πολιτικού παραδείγματος και προσφέροντας ταυτόχρονα κυβερνησιμότητα στο όλο σύστημα.

Η εξέλιξη του διακρατικού συστήματος έχει τον χαρακτήρα μιας κυκλικής διαδικασίας ανόδου και πτώσης ηγεμονικών κρατών, διαδικασία κατά την οποία μετατοπίζεται το κέντρο εντός του καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος. Σε κάθε μία από αυτές τις φάσεις ο κύκλος της κυριαρχίας του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου σηματοδοτεί τη λεγόμενη εποχή του «φθινοπώρου» της εκάστοτε ηγεμονίας, δηλαδή την περίοδο της αρχής του τέλους της. Το «φθινόπωρο» κάθε ηγεμονίας αποτελεί την έναρξη μιας μακράς περιόδου μεγάλης αστάθειας και όξυνσης των ανταγωνισμών. 

Στο στάδιο αυτό βρισκόμαστε σήμερα εν σχέσει με την προηγηθείσα αμερικανική πλανητική ηγεμονία, επιτείνοντας την ρευστότητα και την ένταση μεταξύ των παγκόσμιων πόλων. Πρόκειται για την εποχή που είναι η τελευταία μιας μακράς περιόδου αδιαμφισβήτητης δυτικής ηγεμονίας, που συνδέθηκε με την εμφάνιση του καπιταλισμού και της αναμφισβήτητης πλέον ανόδου του παγκόσμιου Νότου.

Ο ανταγωνισμός για την πλανητική ηγεμονία, θα είναι περισσότερο οξύς και λυσσαλέος, όπως εύστοχα είχε προδιαγράψει ο Παναγιώτης Κονδύλης στο βιβλίο του «Από τον 20ό στον 21ό αιώνα: τομές στην πλανητική πολιτική περί το 2000». Αυτός ο ανταγωνισμός είναι βέβαιο ότι θα δημιουργήσει στο προσεχές μέλλον και για μεγάλο διάστημα γενική αστάθεια στη διεθνή αρχιτεκτονική με απρόβλεπτες συνέπειες για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη. Μοναδικό αντίβαρο η τυχόν αντίδραση των λαών με την δημιουργία ενός μεγάλου δημοκρατικού και νεοδιαφωτιστικού παγκόσμιου κινήματος, που θα αναλάβει αναλογικά να παίξει τον ρόλο του Θησέα ενάντια στον Μινώταυρο που απειλεί την ανθρωπότητα