Η ρωσική κουλτούρα πολιτικής και διαπραγματεύσεων

Η κεντρική ιδέα είναι ότι το κράτος προηγείται του ατόμου, και αυτό καλλιεργεί αποδοχή της ιεραρχίας, νομιμοποίηση αυστηρής εξουσίας, και προσδοκία αποφασιστικής ηγεσίας. Όμως, αυτό δεν ισοδυναμεί με δουλοπρεπή τυποποίηση και υποτέλεια του ατόμου: το άτομο υπακούει στο κράτος προκειμένου το κράτος να του εξασφαλίζει την ύπαρξή του και την ησυχία του στο πλαίσιο της ιδιόμορφης ρωσικής κουλτούρας (κατά τα λοιπά, η ρωσική ιστορία περιλαμβάνει πολλές στασιαστικές κινήσεις και λαϊκές εξεγέρσεις, ήδη από τον δέκατο έβδομο αιώνα).

2. Γεωγραφία και γεωπολιτική ανασφάλεια: Το γεγονός ότι η τεράστια, επίπεδη ευρωπαϊκή πεδιάδα προσφέρει στους εισβολείς έναν (γεωγραφικώς) εύκολο δρόμο προς τη Μόσχα και η ιστορική εμπειρία ποικίλων εισβολών στη Ρωσία (Μογγόλοι, Ναπολέων, Χίτλερ) δημιούργησαν έντονη αίσθηση υπαρξιακής απειλής, προτεραιότητα στην ασφάλεια έναντι της ευημερίας, και ένα είδος καχυποψίας προς το εξωτερικό. Στις διαπραγματεύσεις, αυτό μπορεί να μεταφραστεί σε αμυντική επιθετικότητα (με έμφαση στην άμυνα έναντι του πρωτόβουλου παρεμβατισμού).

3. Υπαρξιστική, κοινοτιστική, και θρησκευτική ηθική, σε αντιδιαστολή προς τη θεσμική και ρασιοναλιστική (π.χ., καντιανή) ηθική: Η κυρίαρχη μορφή της παραδοσιακής ρωσικής ηθικής έχει τα εξής χαρακτηριστικά: έμφαση στη θυσία, αντοχή στον πόνο, και πίστη (πατρίδα, λαός, Θεός). Η παραδοσιακή ρωσική ηθική είναι βαθιά συναισθηματική, προσωποκεντρική, και συχνά τραγική. Επίσης, χαρακτηρίζεται από υψηλή ευαισθησία στον ανθρώπινο πόνο, στον εξευτελισμό, και στην ιστορική αδικία.

Επειδή η παραδοσιακή ρωσική ηθική είναι περισσότερο προσωποκεντρική, συναισθηματική, και υπαρξιστική, παρά θεσμική και ρασιοναλιστική, δίδει μικρότερη έμφαση σε γενικά (αφηρημένα) ατομικά δικαιώματα και σε γενικούς θεσμικούς φραγμούς στην εξουσία, χάριν του “ανώτερου συλλογικού καλού” (εξασφάλιση της ύπαρξης).

Από τη σκοπιά μιας θεσμικής, ρασιοναλιστικής ηθικής, η παραβίαση ενός κανόνα ισοδυναμεί με ανηθικότητα, αλλά, από τη σκοπιά της παραδοσιακής ρωσικής ηθικής, η απειλή της ύπαρξης αποτελεί την ύψιστη ανηθικότητα. Η παραδοσιακή ρωσική ηθική προτάσσει την παρουσία της εμπειρίας μέσα στη συνείδηση (υπαρξιστικό στοιχείο) έναντι της λογικής μορφής της εμπειρίας.

Σε ένα θεσμικό και ρασιοναλιστικό ηθικό πλαίσιο, όπου η ηθική είναι απρόσωπη και ενσωματωμένη σε κανόνες και θεσμούς, η κύρια ηθική ερώτηση λαμβάνει την εξής μορφή: «Είναι ορθό με βάση τον κανόνα;» Στο παραδοσιακό ρωσικό ηθικό πλαίσιο, η κύρια ηθική ερώτηση λαμβάνει την εξής μορφή: «Αντέχεται (αυτή) η αδικία; Αξίζει αυτή η θυσία;».

Θεμελιώδεις αξίες της ρωσικής πολιτικής κουλτούρας

1. Κρατική εξουσία και συλλογικότητα: Το κράτος θεωρείται φορέας ιστορικής αποστολής. Οι συμφωνίες αξιολογούνται με όρους στρατηγικού οφέλους, ισχύος, και κύρους του κράτους, και όχι μόνο με όρους οικονομικής αποδοτικότητας.

2. Ιεραρχία και κατακόρυφη εξουσία: Σεβασμός στην εξουσία «από τα επάνω». Οι αποφάσεις λαμβάνονται σε ανώτατο επίπεδο. Οι διαπραγματευτές συχνά δεν έχουν τελική εντολή (είναι περιορισμένης εξουσιοδότησης διαπραγματευτικά όργανα της ανώτατης κεντρικής ηγεσίας).

3. Προσωποκεντρική εξουσία: Μεγαλύτερη σημασία έχει το “ποιος” παρά το θεσμικό πλαίσιο. Οι προσωπικές σχέσεις (προσωπική εμπιστοσύνη) είναι κομβικής σημασίας. Το κράτος γίνεται κυρίως κατανοητό ως φορέας ισχύος και κυριαρχίας, και ο ανώτατος ηγέτης προσωποποιεί το κράτος. Έτσι, στη Ρωσία, είναι ιδιαιτέρως κρίσιμο ποιος αποφασίζει, ενώ, λ.χ., στην Κίνα (όπου το κράτος γίνεται κυρίως κατανοητό ως ένας διαχρονικός οργανισμός), είναι ιδιαιτέρως κρίσιμο το πώς ευθυγραμμίζεται η απόφαση με το εγκαθιδρυμένο σύστημα.

Αντίληψη δικαίου και κανόνων

1. Ευέλικτη σχέση με κανόνες: Οι κανόνες θεωρούνται όχι τόσο ως απόλυτες γενικές αρχές όσο ως εργαλεία ισχύος. Η τυπική νομιμότητα είναι συνδεδεμένη με τη σκοπιμότητα. Μια συμφωνία τείνει να επανερμηνεύεται αναλόγως με τον συσχετισμό ισχύος. Τόσο η Ρωσία όσο και η Κίνα δεν αντιμετωπίζουν τους κανόνες με ένα απρόσωπο, αφηρημένο δεοντικό πνεύμα, αλλά περισσότερο ως μια δυναμική διαδικασία.

Ωστόσο, ενώ η ρωσική πολιτική κουλτούρα τείνει να αντιμετωπίζει τους κανόνες ως εργαλεία ισχύος, η κινεζική πολιτική κουλτούρα τείνει να αντιμετωπίζει τους κανόνες ως ένα πλαίσιο διαχείρισης σχέσεων. Έτσι, όταν θέλουν να αντιδράσουν εναντίον μιας ρύθμισης ή κατάστασης, η μεν Ρωσία τείνει στο να την απορρίψει ευθέως, ενώ η Κίνα τείνει στο να την παρακάμψει αθόρυβα.

2. Προτεραιότητα στην ισχύ έναντι μιας γενικής θεωρίας δικαίου: Η θεωρία και η πολιτική ισχύος ερμηνεύονται μέσα στο πλαίσιο των ρωσικών υπαρξιακών ανησυχιών και του ιδιόμορφου ρωσικού υπαρξισμού, και όχι σε ένα αυθαίρετο αφηρημένο πλαίσιο.

Ρωσικό στιλ διαπραγματεύσεων

1. Σκληρή, μη-γραμμική προσέγγιση: Συχνά, οι αρχικές θέσεις μπορεί να είναι ακραίες, γίνεται χρήση πίεσης, καθυστερήσεων, ή αιφνιδιασμών, και εναλλάσσονται τάσεις ακαμψίας και συμβιβασμού, ενώ, συχνά, ο συμβιβασμός έρχεται αργά και απότομα, όχι σταδιακώς.

2. Αντίληψη διαπραγμάτευσης με όρους καθαρής νίκης και καθαρής ήττας: Δυσπιστία σε “win-win” αφηγήσεις αν δεν συνοδεύονται από χειροπιαστή ισχύ.

3. Στρατηγική υπομονή: Μεγάλη αντοχή στο κόστος και στον χρόνο.

4. Επικοινωνία και συμπεριφορά: Άμεσος και σκληρός λόγος: λιγότερη διπλωματική ωραιοποίηση και έμφαση στη σαφήνεια και στη δύναμη, αλλά η σκληρή ρητορική δεν σημαίνει πάντοτε ρήξη. Συναισθηματικό βάθος: υπάρχουν ισχυρά συναισθήματα (αναφορικώς με την υπερηφάνεια, την ταπείνωση, και την αδικία), και η απώλεια κύρους βιώνεται εντονότερα από ό,τι η υλική απώλεια υπό τη στενή έννοια.

5. Τι εκτιμάται και τι απορρίπτεται στις διαπραγματεύσεις: Εκτιμώνται: η σαφήνεια, η συνέπεια, η ισχύς, η αποφασιστικότητα, ο σεβασμός στην ιστορική αφήγηση, και η προσωπική αξιοπιστία. Απορρίπτονται: ο χειραγωγικός ηθικολογικός τόνος, η δημόσια ταπείνωση, η ασάφεια και οι συνεχείς αλλαγές θέσεων, καθώς και η πίεση χωρίς αντίκρισμα ισχύος.

Παρά την ύπαρξη διαφορετικών χαρακτήρων, απόψεων, και τάσεων μέσα στο ρωσικό πολιτικό σύστημα, τα ανωτέρω μοτίβα της παραδοσιακής ρωσικής κουλτούρας επανεμφανίζονται σταθερά όταν τα διακυβεύματα αφορούν σε ζητήματα υψηλής πολιτικής,.