Σκάκι: Μια στάλα λογικής κόντρα στη μοναξιά που μας πολιορκεί

Τα 2,5 εκατ. παικτών στο διαδίκτυο, στην πλατφόρμα chess.com το 2010, έφθασαν τα 100 εκατομμύρια το 2022. Το 2025 είχαν ξεπεράσει τα 200 εκατομμύρια παγκοσμίως, μόνον σε αυτή την πλατφόρμα. Το ρεύμα ξεκίνησε με την σειρά “Queen’s Gambit” που έφερε το σκάκι για να δώσει διέξοδο στην ακραία απομόνωση και τον αιφνιδιασμό της πανδημίας, αλλά προτού καλά καλά συνέλθουμε από την αναστάτωση μιας ανθρωπογενούς ή φυσικής αρρώστιας που άλλαξε τη ζωή μας, ήρθε ο πόλεμος στην Ουκρανία. Και σαν να μην έφτανε αυτό, μετά ήρθε ο Τραμπ. Η ανάγκη για μια ανάπαυλα στον παραλογισμό της ζωής και για μια σανίδα έστω ολιγόωρης σωτηρίας που να έχει κανόνες, έκανε ξανά το σκάκι trendy.

Δεν διαπιστώθηκε η ίδια άνοδος σε όλα τα online παιχνίδια με την πανδημία, γιατί το σκάκι προσφέρει πολύ περισσότερα από το να περνάς απλώς την ώρα σου και -το κυριότερο- αποτελεί ένα απάγκιο λογικής. Αυτό συντήρησε την ανοδική τάση του, μειωμένη αλλά αισθητή.

Η αιφνίδια αναγέννηση του σκακιού το 2020 δεν σηματοδοτούσε μόνον την αύξηση ενδιαφέροντος για ένα χόμπι, αλλά ένα πολιτισμικό φαινόμενο. Έκτοτε, εκατομμύρια καινούργιοι χρήστες εγγράφηκαν στις σκακιστικές πλατφόρμες του διαδικτύου, οι προϋπάρχοντες χρήστες στράφηκαν στο παιχνίδι με ανανεωμένη ζέση, τα σχετικά streams στην πλατφόρμα Twitch (όπου παρακολουθεί κάποιος άλλους παίκτες να παίζουν) απέκτησαν σταθερό κοινό και οι γκρανμαίτρ μετατράπηκαν εκόντες άκοντες σε influencers.

Δύο στοιχεία συνέκλιναν στην έκρηξη: Η αναγκαστική απομόνωση κατά την πανδημία και ένας απρόσμενος καταλύτης, η σειρά “The Queen’s Gambit”. Δεν διοχέτευσαν απλώς τους ανθρώπους προς το σκάκι· ανασημασιοδότησαν ή ενδεχομένως ανέδειξαν τι σήμαινε ήδη αυτό το παιχνίδι μέσα στον σύγχρονο, κατακερματισμένο κόσμο όπου εγκαταβιούμε.

Το σκάκι ενάντια στο αβέβαιο

Όταν το Queen’s Gambit κυκλοφόρησε στα τέλη του 2020, δραματοποίησε και εξανθρώπισε την ψυχρή σκέψη. Η σειρά παρουσίασε το σκάκι όχι ως μια ξηρά πνευματική άσκηση, αλλά ως ένα πεδίο εμμονής, αναζήτησης ταυτότητας, έμφυλων ζητημάτων, εθισμού και ελέγχου. Οι σκακιέρες ήταν καλαίσθητες, οι παρτίδες γεμάτες ένταση, η πρωταγωνίστρια όσο ατελής χρειαζόταν. Οι θεατές – και χωρίς να κατανοούν τη Σικελική Άμυνα  –διαισθάνονταν τη δραματικότητα των υπό πίεση υπολογισμών και γεύονταν τη φιλοδοξία της απόλυτης υπεροχής.

Η σειρά προβλήθηκε σε μια στιγμή κατά την οποία το κοινό ήταν ασυνήθιστα έτοιμο να την αγκαλιάσει. Έγκλειστοι στα σπίτια τους και γυρεύοντας νόημα, οι άνθρωποι παρακολουθούσαν την πρωταγωνίστρια Μπεθ Χάρμον να κυριαρχεί σε ένα κλειστό σύστημα με 64 “ασπρόμαυρα” τετράγωνα και παραδεδομένους κανόνες, ενώ ο πραγματικός κόσμος εκτυλισσόταν ακανόνιστος και γκρίζος. Το σκάκι έγινε μια μεταφορά για την αυτενέργεια. Εάν η ζωή στην παρούσα φάση παρέμενε ανεπίλυτη, τουλάχιστον το ίδιο δεν ίσχυε για τις εκάστοτε συνθήκες των σκακιστικών παρτίδων.

Η σειρά απάλυνε επίσης την απειλητική εικόνα του παιχνιδιού. Τοποθετώντας στο κέντρο μια νεαρή γυναίκα και δίνοντας έμφαση στην εσωτερική συναισθηματική ζωή της, το Queen’s Gambit διεύρυνε το φαντασιακό του κοινού ως προς το τι εστί σκακιστής. Υπαινίχθηκε ότι το σκάκι δεν είναι μόνο για παιδιά-ιδιοφυΐες ή ασκητές, αλλά για όποιον είναι διατεθειμένος να μην ικανοποιείται από τα όριά του.

Σκάκι ενάντια στη μοναξιά

Η πανδημία δεν παρείχε απλώς περισσότερο ελεύθερο χρόνο· άλλαξε την υφή του χρόνου. Διέστειλε κάθε στιγμή του ελαττώνοντας την κίνηση (φυσική ή ψυχική) του ανθρώπου. Οι μέρες θόλωσαν. Η κοινωνικές επαφές απομειώθηκαν. Οι περισσότερες ψυχαγωγικές δραστηριότητες μέχρι τότε βασίζονται στη φυσική εγγύτητα – έξοδοι με ανθρώπους, ομαδικά αθλήματα, ζωντανή μουσική, επιτραπέζια παιχνίδια. Όμως αίφνης εξαφανίστηκαν…

Σε αντίθεση με πολλά άλλα επιτραπέζια, το σκάκι δεν απαιτεί ομαδική οργάνωση. Αρκεί ένας αντίπαλος. Χάρη στο διαδίκτυο, δεν χρειάζεται ούτε καν αυτός ο ένας να είναι παρών σώματι —μπορεί κανείς να παίξει με έναν άγνωστο, ανώνυμα, αμέσως. Το παιχνίδι κούμπωσε άψογα στην απομόνωση. Μπορεί να μαθευτεί από έναν και να εξασκηθεί από έναν, και όμως πάντα υπονοείται ένας ακόμα νους, του αντιπάλου. Αυτό διαρρηγνύει την αίσθηση της πλήρους μοναξιάς.

Να και κάτι με κανόνες!

Υπάρχει επίσης κάτι ψυχικά σταθεροποιητικό στο σκάκι σε περιόδους γενικής αβεβαιότητας. Προσφέρει απόλυτους κανόνες σε έναν σχετικοποιημένο κόσμο. Εκτυλίσσεται σε ένα πεδίο πέραν της τυχαιότητας, όπου ουδέν κρυπτόν για όποιον καλλιεργεί την “όρασή” του. Όταν η καθημερινή ζωή άρχισε να διέπεται από αψηλάφητες απειλές και μεταβαλλόμενες οδηγίες, το σκάκι προσέφερε έναν χώρο όπου τα αποτελέσματα έμοιαζαν δίκαια.

Οι νίκες αποδίδονταν στην υπέρτερη προβλεπτικότητα του ενός εκ των δύο. Οι ήττες αποδίδονταν σε λάθη που θα ήταν δυνατόν να αναλυθούν. Και ίσως, σημαντικότερο, τα λάθη αυτά ήταν του σκακιστή, του ανήκαν, ήταν κάτι δικό του – με το βάρος και την αλάφρυνση που αυτό συνεπιφέρει. Δεν ήταν κάτι ξενόφερτο, επιβεβλημένο, αναπόφευκτο, παράλογο.

Μια πτυχή του γιατί άνθισε το σκάκι είναι η υποδομή. Οι διαδικτυακές πλατφόρμες σκακιού ήταν ήδη εκεί, δωρεάν και παγκόσμιες. Όμως υπάρχει και ένας συμβολικός λόγος. Το σκάκι φέρει πολιτισμικό βάρος. Υπόσχεται κατά την κοινή αντίληψη αυτοβελτίωση, ευφυΐα, βαθύνοια. Σε περιόδους όπου πολλοί άνθρωποι νιώθουν να βαλτώνουν ή να παλινδρομούν εξαιτίας εν μέρει της έλλειψης ερεθισμάτων ή και παραλογισμών στην κοινωνική ζωή ή στη διεθνή “σκακιέρα”, το σκάκι χάρισε στο άτομο τη φαντασίωση της πνευματικής όξυνσης και της ελεύθερης βούλησης.

Απομόνωση, εμμονή και “Η Σκακιστική Νουβέλα”

Αυτές οι δυναμικές απηχούν τη “Σκακιστική Νουβέλα” του Στέφαν Τσβάιχ, γραμμένη στη σκιά του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο πρωταγωνιστής της, ο δρ. Μπ., επιβιώνει μέσα στην απόλυτη απομόνωση της φυλάκισης υφαρπάζοντας ένα βιβλίο σκακιού και απομνημονεύοντας 150 παρτίδες. Στερημένος από εξωτερικά ερεθίσματα, στρέφεται προς τα μέσα και υποχρεώνει το μυαλό του σε σχάση παίζοντας και τα μαύρα και τα λευκά.

Η νουβέλα του Τσβάιχ δεν είναι ύμνος στο σκάκι ως υγιές χόμπι· είναι μια προειδοποίηση για την εμμονή υπό συνθήκες απομόνωσης. Το σκάκι γίνεται ταυτόχρονα σωσίβιο και απειλή — ένας δομημένος νοητικός κόσμος που διατηρεί τη λογική του δρ. Μπ., ενώ ταυτόχρονα τη διασπά. Το παιχνίδι γεμίζει το κενό που αφήνει η ανθρώπινη επαφή, αλλά με τίμημα την πιθανή απώλεια ισορροπίας.

Το 2020 εκατομμύρια άνθρωποι στράφηκαν στο σκάκι ως γνωστικό καταφύγιο, επιζητώντας σε αυτό έναν τρόπο να επιβάλουν δομή στην απομόνωση. Για τους περισσότερους το παιχνίδι ήταν φυσικά ακίνδυνο ή ακόμη και ωφέλιμο. Όμως ο Τσβάιχ υπενθυμίζει ότι τα ίδια χαρακτηριστικά που καθιστούν το σκάκι παρηγορητικό —η πληρότητά του, η απαίτησή του για αφοσίωση— μπορούν να οδηγήσουν στην εμμονή όταν ο εξωτερικός κόσμος συρρικνώνεται υπερβολικά.

Το δίπολο εμφανίζεται και στο Queen’s Gambit. Η ιδιοφυΐα της Μπεθ Χάρμον είναι αξεχώριστη από τον εθισμό και τη μοναξιά της. Το σκάκι είναι η μόνη γλώσσα που μιλάει άπταιστα, αλλά είναι και η φυγή της από ανεπίλυτα τραύματα. Τόσο ο Τσβάιχ όσο και η σειρά υποδηλώνουν ότι το σκάκι ευδοκιμεί πιο έντονα σε περιφραγμένα περιβάλλοντα — και επειδή είναι φυγή από την πραγματικότητα, αλλά και επειδή είναι ολικό. Μπορεί να απορροφήσει ό,τι του προσφέρεις, τουτέστιν και εσένα.

Κοινωνικοποίηση χωρίς εγγύτητα

Η άνθηση του σκακιού μετά το 2020 δεν ήταν τυχαία, ούτε απλώς αποτέλεσμα μάρκετινγκ. Αναδύθηκε από μια ιστορική στιγμή κατά την οποία οι άνθρωποι χρειαζόταν να νοηματοδοτήσουν τις ώρες τους, συνδυάζοντας πνευματική πρόκληση και κοινωνικοποίηση χωρίς εγγύτητα. Το σκάκι ήταν αρκετά παλιό για να μοιάζει οικείο, αρκετά ψηφιακό για να είναι προσβάσιμο, και αρκετά ελαστικό ώστε να εξελιχθεί μαζί με το νέο του κοινό.

Ο Τσβάιχ είδε το σκάκι ως έναν καθρέφτη στραμμένο προς τον απομονωμένο νου, ικανό να αντανακλά τόσο την ανθεκτικότητα όσο και την ευθραυστότητα. Το 2020, ο κόσμος σήκωσε συλλογικά αυτόν τον καθρέφτη. Κάποιοι βρήκαν σε αυτόν την πειθαρχία, κάποιοι την περίσπαση, κάποιοι την εμμονή — αλλά πολλοί βρήκαν, πάνω σε εκείνα τα 64 τετράγωνα, έναν μικρό χώρο όπου η σκέψη εξακολουθούσε να έχει σημασία και ο χρόνος μπορούσε, έστω και για λίγο, να αποκτήσει νόημα.

Υπ’ αυτήν την έννοια, η άνθηση του σκακιού μας λέει λιγότερα για το ίδιο το παιχνίδι και περισσότερα για τις συνθήκες που το κάνουν να απηχεί. Όταν ο κόσμος στενεύει, ή αντιθέτως διευρύνεται υπερβολικά, οι άνθρωποι δεν αναζητούν μόνον ψυχαγωγία. Αναζητούν συστήματα —κομψά, απαιτητικά, γεμάτα νόημα, που μπορούν να τους κρατήσουν ακέραιους. Για ένα διάστημα, το σκάκι έκανε ακριβώς αυτό. Για πολλούς, συνεχίζει να το κάνει.