Η Ελλάδα στην κινούμενο άμμο του διεθνούς συστήματος

Με τους ευρωατλαντικούς θεσμούς να διέρχονται βαθιά υπαρξιακή κρίση, οι στρατηγικές επιλογές της χώρας προφανώς συναρτώνται με τις ταχύτατα μεταβαλλόμενες συνθήκες/κανόνες του διεθνούς παιγνίου. Εξαρτώνται, ειδικότερα, τόσο από τις δυναμικές που αναπτύσσει ο Τραμπ για εξισορρόπηση της παγκόσμιας ισχύος και ανακατανομή της περιφερειακής και δη ενδο-δυτικής ισχύος, υπό συναλλακτικούς όρους και ενίοτε κατά παράβαση της διεθνούς νομιμότητας, όσο και από τη δυνατότητα γεωπολιτικής ενηλικίωσης και στρατηγικής αυτονόμησης της ΕΕ.

Σε αυτά, από την άλλη πλευρά, θα πρέπει να συνυπολογισθεί η διαφαινόμενη αντισυσπείρωση – εντός και εκτός δυτικού κόσμου – υπέρ της “διεθνούς νομιμότητας και της ισορροπημένης και δίκαιης παγκόσμιας τάξης” (Καναδός Πρωθυπουργός Μαρκ Κάρτνεϊ στο Νταβός) ή και της “ενίσχυσης της πολυμέρειας και της ειρηνικής επίλυσης διαφορών στο πλαίσιο του ΟΗΕ” (τηλεφωνική συναντίληψη Μακρόν –εκφράζοντας και την ευρεία πλειοψηφία της ΕΕ – με τον Βραζιλιάνο Πρόεδρο Λούλα, με αφορμή την πρόθεση Τραμπ για ευρύτερο της Γάζας πεδίο αναφοράς του “Συμβουλίου Ειρήνης”, παρακάμπτοντας και την Απόφαση 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ).

Σε κάθε περίπτωση, ΝΑΤΟ και ΕΕ, άλλοτε διαχρονικές σταθερές πρόσληψης των διεθνών εξελίξεων και άσκησης της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής, τελούν υπό μετάλλαξη και δεν προσφέρουν πλέον τους απαιτούμενους βαθμούς ασφάλειας και άντλησης ισχύος για τα κράτη-μέλη τους. Επιπλέον, ο γεωοικονομικός ανταγωνισμός για υπεράκτιες πρώτες ύλες (αναγκαίες για τις μεγάλες προτεραιότητες της ενέργειας και της τεχνολογικής καινοτομίας), προσδίδει νέα διάσταση στη γεωπολιτική υπεραξία της ευαίσθητης ζώνης της Μαύρης Θάλασσας/ΝΑ Ευρώπης-Ανατολικής Μεσογείου/Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής (σημαντικό τμήμα της παράκτιας Rimland), σωρεύοντας αντιπαραθέσεις και προκλήσεις, όπου η Ελλάδα φιλοδοξεί να παίξει σταθεροποιητικό ρόλο προστατεύοντας, παράλληλα, τα συμφέροντά της.

Ανασχεδιασμός εθνικού στρατηγικού προσανατολισμού

Λαμβάνοντας πάντα υπ’ όψιν την αβεβαιότητα των εξελίξεων και τη ρευστότητα των συμμαχιών, η χώρα οφείλει να ανασχεδιάσει τον εθνικό στρατηγικό της προσανατολισμό. Το εγχείρημα είναι ιδιαίτερα απαιτητικό, καθότι απαιτείται διεξοδική διάγνωση των αναδιαμορφούμενων τάσεων και ισορροπιών, ιεράρχηση των σύνθετων παραδοσιακών και υβριδικών απειλών, διατύπωση εναλλακτικών σεναρίων και προδραστική (proactive αντί reactive) εξωτερική πολιτική. Ως έναυσμα ανασχεδιασμού, θα μπορούσε να υποστηριχθεί η θεώρηση ότι, σε ένα κατά το μάλλον άναρχο περιβάλλον, οι τριβές ισχυρών δρώντων αφήνουν ρωγμές ευκαιριών για την οικοδόμηση Εθνικού Πυλώνα.

Στην περίπτωσή μας, αυτό μεταφράζεται σε μία θεμελιώδη ανασύνθεση του αξιακού πυρήνα υπεράσπισης του Διεθνούς Δικαίου/Καταστατικού Χάρτη ΟΗΕ, ως σύμμαχο πλαίσιο επίλυσης των διαφορών μας με τρίτους, με την επιβεβλημένη αποτρεπτική “σκληρή” και την πολλαπλασιαστική “ήπια” ισχύ της χώρας: Από την τεχνολογικά προηγμένη αμυντική ικανότητα και την ανθεκτικότητα των υποδομών/κοινωνικού ιστού (απέναντι σε κάθε είδους απειλές και πιέσεις, συμπεριλαμβανομένων του μεταναστευτικού και του δημογραφικού) μέχρι τη διεκδικητική εξωστρέφεια, την αξιοποίηση των δικτύων του Ελληνισμού και την επιδραστική πολιτιστική/θρησκευτική διπλωματία.

Διλήμματα επιλογών μεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ του Τραμπ, ή πολυεπίπεδων συνεργασιών με άλλους πόλους ισχύος, δεν μπορούν να τίθενται. Το εθνικό συμφέρον υπηρετείται με την ευέλικτη πλοήγηση ανάμεσα σε συμπληγάδες μεγάλων παικτών και μετατροπή των ευκαιριών που παρέχει ο ανταγωνισμός μεταξύ τους σε γεωπολιτικό πλεονέκτημα, ενδεικτικά:

• Συνδιαμόρφωση της ευρωπαϊκής και ειδικότερα αμυντικής πολιτικής/αξιοποίηση των πόρων ReArm και SAFE για ανάπτυξη εθνικής αμυντικής βιομηχανίας, σε συνδυασμό με την Agenda 2030.
• Επένδυση στη στρατηγική επιλογή των ΗΠΑ για την ανάδειξη της  Ελλάδας σε ασφαλή κόμβο ενέργειας (συμφωνίες διαμετακόμισης LNG/παραγωγής φυσικού αερίου) και συναφών θαλασσίων/χερσαίων/σιδηροδρομικών διασυνδέσεων με την Νοτιοανατολική και λοιπή Ευρώπη.
• Εμβάθυνση και εξισορρόπηση των αμυντικών/λοιπών διμερών και πολυμερών σχημάτων συνεργασίας με το ευρύτερο γειτονικό περιβάλλον (μεταξύ των οποίων τα σχήματα 3+1).
• Χρήση συναλλακτικής πρακτικής για αποκόμιση σημαντικών ανταλλαγμάτων στο πλαίσιο του ανταγωνισμού IMEC-BRI.

Πάντως, ο βασικός γεωπολιτικός προσανατολισμός της χώρας ως προγεφύρωμα της – έστω διιστάμενης στον παρόντα χρόνο – Δύσης έναντι της Ανατολής, εξακολουθεί να εμ-πλαισιώνει τη μεγάλη προτεραιότητα της ασφάλειάς της, μπροστά στο δεδηλωμένο αναθεωρητισμό και των υπερεπεκτατικών φιλοδοξιών της Τουρκίας του Ερντογάν. Η απειλή είναι υπαρκτή με το σταθερά επαναλαμβανόμενο αφήγημα της “Γαλάζιας Πατρίδας” να στρέφεται ευθέως εναντίον της ελληνικής κυριαρχίας και κυριαρχικών δικαιωμάτων στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο (“γκριζάρισμα” ανατολικά του 25ου έως και 32ου μεσημβρινού).

Η επελθούσα αμυντική και ενεργειακή αναβάθμιση της Ελλάδας και προπαντός η στρατηγική της σχέση με Ισραήλ και Κύπρο “ενοχλεί” την Τουρκία, η ρητορική της οποίας ταράζει τα “ήρεμα νερά” της Διακήρυξης των Αθηνών, επιστρέφοντας στις πάγιες και στην πορεία προσαυξημένες διεκδικήσεις της στο Ανατολικό Αιγαίο (αποστρατικοποίηση, γκρίζες ζώνες όπου και η καινοφανής προσθήκη παράνομης NAVTEX στο διηνεκές!).

Ελληνοτουρκικές σχέσεις στην εποχή Τραμπ

Επανέρχονται, έτσι, στο προσκήνιο καίρια και διαχρονικά ζητήματα Εθνικής Στρατηγικής ως προς τις Ελληνοτουρκικές σχέσεις που επιγραμματικά σχετίζονται με:

• Τη σκοπιμότητα, ενδεικνυόμενο χρόνο και θεματολόγιο των διμερών συζητήσεων με την επιδίωξη – στη πιθανή περίπτωση αδυναμίας επίτευξης συμφωνίας-παραπομπής της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ στη διεθνή δικαιοδοσία, ως μοναδικής διαφοράς που αναγνωρίζουμε.
• Τον κατάλληλο χρόνο, προϋποθέσεις, θαλάσσιες περιοχές της άσκησης του μονομερούς δικαιώματος επέκτασης των χωρικών μας υδάτων σε νέες περιοχές (σύμφωνα με τη δημοσιοποιηθείσα εσχάτως πρόθεση της Ελληνικής Κυβέρνησης).
• Την αξιοποίηση και εξειδίκευση των ακολουθητέων ευρωπαϊκών διαδικασιών πίεσης στην Τουρκία και αξιολόγηση της πρόθεσης των ευρωπαίων εταίρων για συμπερίληψη της γείτονος στην υπό αναδιάταξη ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας.
• Τη διερεύνηση των δυνατοτήτων πολυμερούς μεσογειακής συνεργασίας για τη διευθέτηση θαλασσίων ζωνών ενδιαφερομένων χωρών και, ενδεχομένως, τη διαμόρφωση πλαισίου συλλογικής ασφάλειας και διαχείρισης περιφερειακών κρίσεων.

Τα εθνικά θέματα, εν μέσω σύνθετων απειλών και προκλήσεων για τη διεθνή θέση και ρόλο της χώρας, δεν προστατεύονται με το συχνά υπεραπλουστευτικό και διχαστικό δημόσιο λόγο. Η αναγκαία συστηματική στρατηγική ανάλυση και συνεχής επαναξιολόγηση των εναλλασσόμενων γεωπολιτικών δεδομένων, πρέπει να αποτελούν αντικείμενο ουσιαστικού διαλόγου σε ένα πλαίσιο διαρκούς εθνικού ανασχεδιασμού. Προς τούτο, απαιτείται αίσθημα πατριωτικής ευθύνης, πρωτίστως των πολιτικών ηγεσιών, μόνιμη διαδικασία διακομματικής συνεννόησης και τεχνοκρατική τεκμηρίωση των σχετικών θέσεων.