Τί μας δείχνει το ιστορικό των ξένων επεμβάσεων στο Ιράν

Ο Τραμπ δήλωσε: «Όταν τελειώσουμε, πάρτε την κυβέρνηση στα χέρια σας· θα είναι δική σας να την πάρετε. Αυτή ίσως είναι η μοναδική σας ευκαιρία για γενιές». Φαίνεται ότι ο Τραμπ να απευθύνεται σε έναν… φαντασιακό λαό που, κατά την εκτίμησή του, θα υποδεχόταν με ευγνωμοσύνη την αμερικανο-ισραηλινή επίθεση στη χώρα του.

Η ιστορία δείχνει ότι οι Ιρανοί μπορούν να εναντιώνονται στο καθεστώς και να επιθυμούν την αλλαγή του, να θρηνούν για την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει η χώρα τους, αλλά ταυτόχρονα να ενώνονται όταν μια ξένη δύναμη βομβαρδίζει το έδαφός τους και τους υπαγορεύει πότε και πώς θα είναι ελεύθεροι. Αυτές οι θέσεις δεν είναι αντιφατικές. Είναι ιστορικά προϊόντα ενός έθνους που υπερηφανεύεται για έναν από τους αρχαιότερους πολιτισμούς του κόσμου.

Αρκεί να παρακολουθήσει κανείς ένα οποιοδήποτε μεγάλο αμερικανικό ειδησεογραφικό κανάλι την πρώτη ημέρα του πολέμου, για να διαπιστώσει ότι ο πολιτικός σχολιασμός από “ειδικούς στο Ιράν” και κάποιες φωνές της διασποράς, αποκαλύπτει αμέσως το πρόβλημα της “επιλεκτικότητας” στον τρόπο που παρουσιάζεται η ιρανική αντίδραση.

Οι αναλύσεις διαμορφώνονται με βάση τα αμερικανικά στρατηγικά συμφέροντα, είτε από πρώην Αμερικανούς αξιωματούχους, είτε από Ιρανο-Αμερικανούς που εγκατέλειψαν το Ιράν δεκαετίες πριν, ορισμένοι μάλιστα γεννήθηκαν μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Ο λόγος τους αποκαλύπτει το χάσμα από την πολιτική πραγματικότητα που έχει διαμορφωθεί τα τελευταία 47 χρόνια, κατά τα οποία το καθεστώς εδραίωσε την εξουσία του. Επιπλέον, η ιστορία έχει δείξει επανειλημμένα στους Ιρανούς ότι καμία ξένη δύναμη δεν παρενέβη ποτέ στις υποθέσεις τους, χωρίς πρωτίστως να εξυπηρετεί τα δικά της συμφέροντα.

Ιστορικό επεμβάσεων στο Ιράν

Το 1907, η Βρετανία και η Ρωσία, χωρίς να συμβουλευτούν το Ιράν, διαίρεσαν τη χώρα σε σφαίρες επιρροής: Η Βρετανία έλεγχε τον νότο και η Ρωσία τον βορρά. Αυτό έγινε αποκλειστικά για να επιλυθεί ο αγγλορωσικός αυτοκρατορικός ανταγωνισμός στην Κεντρική Ασία, αντιμετωπίζοντας το Ιράν ως γεωγραφικό αντικείμενο και όχι ως κυρίαρχο κράτος.

Όταν ο Ρεζά Σαχ κήρυξε το Ιράν ουδέτερο με το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου το 1941, η Βρετανία και η Σοβιετική Ένωση εισέβαλαν, οι Βρετανοί από τον νότο και οι Σοβιετικοί από τον βορρά, επειδή χρειάζονταν το ιρανικό έδαφος για ανεφοδιασμό στον πόλεμο κατά της Γερμανίας. Το πραγματικό τους ενδιαφέρον αφορούσε τη στρατιωτική εφοδιαστική και την ασφάλεια του πετρελαίου.

Πιο πρόσφατα, το 1951, ο Μοχάμεντ Μοσαντέκ, δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός του Ιράν, εθνικοποίησε την Αγγλο-Ιρανική Εταιρεία Πετρελαίου, μια απόφαση που υποστηρίχθηκε από την πλειοψηφία των Ιρανών, ως κυρίαρχη επιλογή. Η Βρετανία, έχοντας χάσει τον έλεγχο των πετρελαϊκών της παραχωρήσεων, πίεσε την Ουάσιγκτον να δράσει, παρουσιάζοντας τον Μοσαντέκ ως… κομμουνιστική απειλή. Δύο χρόνια αργότερα, η CIA και η MI6 οργάνωσαν από κοινού την ανατροπή του μέσω της Επιχείρησης Ajax, επαναφέροντας στην εξουσία τον Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, τον γιο του Ρεζά Σαχ, ο οποίος είχε εκδιωχθεί από τον θρόνο μετά την αγγλοσοβιετική εισβολή του 1941.

Η προσέγγιση σήμερα, λοιπόν, διαμορφώνεται γύρω από τα αμερικανικά στρατηγικά συμφέροντα, είτε από πρώην Αμερικανούς αξιωματούχους είτε από Ιρανοαμερικανούς της διασποράς.

Τί δείχνει η πρόσφατη ιστορία

Η πρόσφατη περιφερειακή ιστορία είναι επίσης αποκαλυπτική. Το 2003, οι Ιρακινοί άκουσαν ότι η απελευθέρωση ήταν κοντά. Το 2011, το ίδιο ειπώθηκε για τους Λίβυους. Καμία από αυτές τις χώρες δεν είδε να υλοποιείται αυτό που υποσχέθηκε στη συνέχεια η Ουάσιγκτον. Οι Ιρανοί το γνωρίζουν καλά αυτό.

Τα κύματα διαμαρτυριών στο Ιράν δεν είναι απλώς ιστορικά γεγονότα, αποτελούν απόδειξη που αποδομεί το δημόσιο μήνυμα του Τραμπ και ευρύτερα τον αμερικανικό δημόσιο λόγο. Κάθε μεγάλο κύμα διαμαρτυρίας στο Ιράν – το 2009, το 2019, το 2022 και το 2026 –
προήλθε αποκλειστικά από την ιρανική κοινωνία και είχε να κάνει με εσωτερικά προβλήματα: Από κατηγορίες για νοθεία εκλογών, μέχρι οικονομικές κρίσεις, αλλά και τον θάνατο μιας νεαρής γυναίκας από την Αστυνομία Ηθών. Καμία από αυτές τις εξεγέρσεις δεν χρειάστηκε έναν Αμερικανό πρόεδρο για να πει στους Ιρανούς ότι η ελευθερία τους πλησιάζει.

Η πολιτική ειρωνεία έγκειται στο γεγονός ότι σε κάθε περίπτωση η καταστολή του καθεστώτος, με συνοπτικές εκτελέσεις και φυλακίσεις ακτιβιστών, αξιοποίησε σε μεγάλο βαθμό το αφήγημα της ξένης παρέμβασης, είτε μέσω επίσημων ανακοινώσεων, είτε μέσω κρατικών μέσων ενημέρωσης.

Στο οικονομικό πεδίο, όταν η Ουάσιγκτον δηλώνει ότι ενδιαφέρεται για τον ιρανικό λαό – ενώ ταυτόχρονα εφαρμόζει επί δεκαετίες κυρώσεις που φτωχοποιούν εμφανώς την κοινωνία – οι Ιρανοί δεν βλέπουν απλώς μια πολιτική δήλωση, αλλά βιώνουν μια αντίφαση.
Η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ έχουν καταγράψει τη συνεχή επιδείνωση του βιοτικού επιπέδου στο Ιράν υπό το καθεστώς της μέγιστης πίεσης των κυρώσεων: Υψηλός πληθωρισμός, κατάρρευση του νομίσματος, ελλείψεις φαρμάκων και ιατρικού εξοπλισμού που πλήττουν τους απλούς πολίτες. Το χάσμα ανάμεσα στη δηλωμένη… αμερικανική ανησυχία για τον ιρανικό λαό και στην πραγματικότητα που βιώνουν οι ίδιοι, δεν διαφεύγει της ιρανικής κοινωνίας.

Το μήνυμα του Τραμπ βασίζεται σε μια “συναλλακτική” λογική: Μισείτε το καθεστώς, εμείς το καταστρέφουμε, άρα (μας) οφείλετε ευγνωμοσύνη. Ωστόσο, η ισχυρή αντίθεση και αντίσταση πολλών Ιρανών, εντός και εκτός της χώρας, στην ξένη παρέμβαση για την ανατροπή του καθεστώτος, αποδεικνύει ότι η εθνική τους ταυτότητα δεν αποτελεί αντικείμενο πολιτικής συναλλαγής.