Υπό βομβαρδισμό και η διεθνής νομιμότητα – Ποιος ακυρώνει τον ΟΗΕ

Το Άρθρο 2(4) του Χάρτη του ΟΗΕ είναι απολύτως σαφές λέγοντας ότι: απαγορεύεται η απειλή ή χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας άλλου κράτους. Δεν προβλέπει εξαίρεση για “στρατηγικές ανησυχίες”, ούτε για “γεωπολιτική σταθερότητα”. Η μόνη θεσμική οδός για νόμιμη χρήση βίας είναι Απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και τέτοια Απόφαση δεν υπάρχει. Άρα δεν υπάρχει και νομική βάση.

Η μόνη ρητή εξαίρεση είναι η αυτοάμυνα, βάσει του Άρθρου 51, και αυτή αποκλειστικά ως απάντηση σε ένοπλη επίθεση. Η έννοια της “προληπτικής αυτοάμυνας” παραμένει νομικά αμφισβητούμενη. Και βέβαια η έννοια της “επιτίθεμαι επειδή φοβάμαι τι ίσως συμβεί στο μέλλον” δεν είναι μόνο αμφισβητούμενη, είναι αυθαίρετη και επικίνδυνη. Αν γίνει αποδεκτή, τότε κάθε κράτος θα μπορεί να βαφτίζει τις υποψίες του “απειλή” και να εξαπολύει επίθεση κατά το δοκούν.

Και όμως, οι αιτιολογίες αλλάζουν σαν δελτία τύπου. Χθες ήταν η αλλαγή καθεστώτος, μετά από λίγο η προστασία των πολιτών από “μαζικές φρικαλεότητες” και στον ίδιο χρόνο προστέθηκε η εξάλειψη του βαλλιστικού προγράμματος αλλά και μαζί η αποτροπή υποτιθέμενων πυρηνικών όπλων και αυτό γιατί όταν το επιχείρημα δεν στέκει, απλώς αντικαθίσταται με ένα άλλο, εξίσου αμφίβολο.

Αδικαιολόγητη χρήση βίας

Η αλλαγή καθεστώτος δεν αποτελεί αναγνωρισμένη βάση χρήσης βίας στο διεθνές δίκαιο. Η ιστορία το αποδεικνύει με τρόπο που θα έπρεπε να προκαλεί αμηχανία. Το 1953, οι Ηνωμένες Πολιτείες συνέβαλαν στην ανατροπή του εκλεγμένου πρωθυπουργού Μοχάμεντ Μοσαντέκ και το αποτέλεσμα δεν ήταν περισσότερη ελευθερία, αλλά δεκαετίες αυταρχισμού από την επανάσταση η οποία βέβαια διαμόρφωσε το σημερινό καθεστώς του Ιράν. Όσοι υπόσχονται “εκδημοκρατισμό” μέσω βομβαρδισμών, αγνοούν ή προσποιούνται ότι αγνοούν τα διδάγματα της ίδιας τους της πολιτικής.

Η επίκληση της “Ευθύνης για Προστασία” δεν σώζει την κατάσταση. Η αρχή αυτή, που υιοθετήθηκε το 2005 από τα κράτη μέλη του ΟΗΕ, δεν αποτελεί άδεια για μονομερείς στρατιωτικές επεμβάσεις, αλλά προβλέπει συλλογική δράση στο πλαίσιο του Χάρτη, δηλαδή με έγκριση του Συμβουλίου Ασφαλείας και οτιδήποτε άλλο δεν είναι τίποτε περισσότερο από αυθαίρετη ερμηνεία. Αν κάθε ισχυρό κράτος αποφασίζει μόνο του, τότε η διεθνής νομιμότητα μετατρέπεται σε εργαλείο επιβολής.

Όσο για το πυρηνικό πρόγραμμα, η μετατροπή εικασιών σε αφορμή πολέμου συνιστά επικίνδυνη διολίσθηση. Αν η υποψία μελλοντικής ικανότητας αρκεί για να δικαιολογήσει στρατιωτική επίθεση, τότε κανένα κράτος δεν είναι ασφαλές. Εξάλλου να πούμε ότι, το διεθνές δίκαιο δεν θεμελιώνεται σε υποθέσεις, αλλά σε αποδεδειγμένες πράξεις, διαφορετικά, ανοίγει ο δρόμος για έναν κόσμο όπου η στρατιωτική ισχύς προηγείται της τεκμηρίωσης.

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, όμως, είναι η κανονικοποίηση της παραβίασης. Όταν ισχυρά κράτη όπως οι ΗΠΑ και το Ισραήλ παρακάμπτουν τους κανόνες, τότε το μήνυμα είναι σαφές: οι κανόνες ισχύουν για τους άλλους. Έτσι το σύστημα συλλογικής ασφάλειας μετατρέπεται σε σκηνικό, ενώ η ισχύς αναγορεύεται σε υπέρτατο κριτήριο.

Ποιος έχει εξουσία να κηρύξει πόλεμο;

Στο εσωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών, η υπόθεση αγγίζει και τον πυρήνα της συνταγματικής τάξης. Η αρμοδιότητα κήρυξης πολέμου ανήκει στο Κογκρέσο. Αν η εκτελεστική εξουσία, υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, παρακάμπτει αυτή τη διαδικασία, τότε η κρίση δεν είναι μόνο διεθνής αλλά και θεσμική. Η περιφρόνηση προς το διεθνές δίκαιο συνοδεύεται από περιφρόνηση προς τους ίδιους τους εσωτερικούς περιορισμούς της εξουσίας.

Και ας μην κρυβόμαστε πίσω από διπλωματικές διατυπώσεις, όταν η χρήση βίας βαφτίζεται “αποκατάσταση σταθερότητας”, η γλώσσα μετατρέπεται σε εργαλείο συγκάλυψης. Το διεθνές δίκαιο δεν είναι μενού από το οποίο οι ισχυροί επιλέγουν ό,τι τους εξυπηρετεί. Η επιλεκτική εφαρμογή του δεν αποτελεί απλώς νομική παρεκτροπή, αποτελεί πολιτική επιλογή με βαριές συνέπειες.

Κάθε στρατιωτική ενέργεια χωρίς σαφή διεθνή νομιμοποίηση διαβρώνει τον ίδιο τον κανόνα που προστατεύει όλα τα κράτη, μικρά και μεγάλα. Αν γίνει αποδεκτό ότι η ισχύς γεννά δικαίωμα, τότε οι πιο αδύναμοι θα ζουν μόνιμα υπό τη σκιά της αυθαίρετης επέμβασης, ενώ οι ισχυροί θα ανακαλύψουν αργά ή γρήγορα ότι η αποδόμηση των κανόνων στρέφεται και εναντίον τους.

Έτσι, η διεθνής τάξη δεν καταρρέει απότομα, υπονομεύεται σταδιακά, με κάθε “εξαίρεση” που βαφτίζεται αναγκαία και με κάθε παραβίαση που παρουσιάζεται ως μοναδική περίπτωση. Αν αυτή η πρακτική παγιωθεί, τότε δεν θα πρόκειται απλώς για μία ακόμη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, αλλά για ένα επικίνδυνο προηγούμενο παγκόσμιας εμβέλειας και γνωρίζουμε ότι, τα προηγούμενα στην ιστορία των διεθνών σχέσεων, σπάνια μένουν χωρίς μιμητές.