Οι ιεροί πόλεμοι στο παρελθόν

Ένα τέτοιο κοινωνικό μοντέλο απαντά στη “Μπαγκαβάτ Γκίτα“, στην “Αβέστα“ και στην πολιτική φιλοσοφία του Πλάτωνα. Βασίζεται σε ένα καθολικό σύστημα αξιών, που εκφράζει το ιδεώδες της υπέρβασης, δηλαδή το ιδεώδες της μετάβασης από το “είναι” σε ένα “πλέον-είναι”. Σύμφωνα με αυτό το κοινωνικό μοντέλο, οι πόλεμοι δεν γίνονται για εδάφη, αλλά για καθαρές ιδέες, δηλαδή δεν είναι γεωπολιτικοί πόλεμοι, αλλά ιεροί πόλεμοι. Εδώ ο όρος “ιερό” σημαίνει οτιδήποτε θεωρούμε τόσο εξαιρετικώς πολύτιμο, ώστε το ξεχωρίζουμε από τον κόσμο, δεν έχει ανταλλακτική αξία και η πρόσβαση σε αυτό έχει συγκεκριμένους όρους και προσδιορίζεται από κάποια συγκεκριμένη διαδικασία.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο πολεμιστής υπηρετεί μια πνευματική ελίτ και μάχεται για χάρη ενός ιδεώδους υπέρβασης, δεν είναι ένας πολίτης-στρατιώτης, που μάχεται για έναν πρίγκιπα ή για εδάφη. Καθώς η πνευματικότητα εξασθενεί, η ανωτέρω μορφή κοινωνικο-πολιτικής ιεραρχίας αντικαθίσταται από μια γεωπολιτικώς προσδιορισμένη αριστοκρατία. Σε αυτή τη φάση και σε τέτοια συστήματα, το ιδεώδες της υπέρβασης αντικαθίσταται από τα ιδεώδη της τιμής και της αφοσίωσης σε έναν πρίγκιπα. Είναι η εποχή των ιπποτών και των μακιαβελικών πριγκίπων. 

Η περαιτέρω εξασθένιση της πνευματικότητας οδηγεί στην ανάδυση μιας νέας μορφής κοινωνικο-πολιτικής ιεραρχίας, στην οποία κυριαρχεί η εμπορευματική τάξη, και ο κόσμος διαιρείται στα νεωτερικά έθνη-κράτη, που αντανακλούν το ήθος και τα συμφέροντα επιμέρους εμπορευματικών ελίτ, εθνικών καπιταλιστικών ολιγαρχιών. Σε αυτή τη φάση, οι κυρίαρχες αξίες είναι οι εξής: η αυστηρή τήρηση ποσοτικών κανόνων που αφορούν στους ιδιοτελείς υπολογισμούς και στις συναλλαγές των εμπόρων και το ιδεώδες του αυτοδημιούργητου καπιταλιστή. Τότε επικρατεί ένας αυτάρεσκος μηδενισμός, η άνεση επικρατεί έναντι του βάθους της συνείδησης, το μοντέλο του πολίτη-στρατιώτη αντικαθιστά πλήρως το ιερό ήθος του πολεμιστή, και ο πόλεμος γίνεται μια ακόμα καπιταλιστική βιομηχανία. 

Η διάκριση μεταξύ του ιερού και του βέβηλου

Τελικώς, η παρακμή του πολιτισμού μπορεί να οδηγήσει ακόμα και στη σύλληψη μιας μορφής κοινωνικο-πολιτικής ιεραρχίας, στην οποία κυριαρχεί η “λαϊκή μάζα”. Πρόκειται για διάφορους τύπους ουτοπικού κομμουνισμού ή πολιτικού λαϊκισμού. Ο πολιτικός λαϊκισμός αναπτύχθηκε ιδιαιτέρως στις ΗΠΑ (αμερικανικός δημοκρατικός λαϊκισμός) στις αρχές του 20ού αιώνα, και ποικίλα στοιχεία λαϊκισμού υπάρχουν επίσης στον Ναζισμό, στον Περονισμό, στον Μακαρθισμό και στον Τραμπισμό.

Το ιερό σημαίνει:

• Μια ανώτερη μορφή ύπαρξης.
• Έναν προσανατολισμό προς την υπερβατικότητα.
• Ένα σύστημα κατακόρυφης ιεραρχίας, ηρωικής ηθικής και πνευματικής εξουσίας.

Ορισμένα χαρακτηριστικά παράδειγμα είναι το ιδεώδες της πλατωνικής πολιτείας και η ρωμαϊκή έννοια του imperium (ιερή εξουσία).

Το βέβηλο σημαίνει:

• Αποκοπή από τις υπερβατικές αρχές.
• Μια καθαρώς υλιστική ή ποσοτική κοσμοθεωρία.
• Δημοκρατικό εξισωτισμό.
• Έναν τρόπο ζωής οργανωμένο γύρω από την οικονομία, την τεχνολογία και τον ατομικισμό.

Από τη σκοπιά του ιερού, η εργασία είναι ένα λειτούργημα συνδεδεμένο με την κοσμική τάξη και την υπέρβαση (π.χ., οι μεσαιωνικές συντεχνίες, που είχαν πνευματικό συμβολισμό, ή το κλασσικό ιδεώδες του φιλοσόφου και του επιστήμονα). Σύμφωνα με ένα βέβηλο σκεπτικό, η εργασία είναι απλώς μια δουλειά για εισόδημα και κατανάλωση. Το βέβηλο καλεί σε προσαρμογή και το ιερό καλεί σε υπέρβαση. Μια σύνθεση μεταξύ του ιερού και του βέβηλου είναι απαραίτητη, με το ιερό να κυριαρχεί επάνω στο βέβηλο, οδηγώντας σε μια βιώσιμη κοινωνία της υπέρβασης.

Μια τέτοια σύνθεση εκπροσωπεί η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, η οποία ανακάλυψε την “ιστορία” (που μελετά την αλλαγή στον χρόνο και καλύπτει όλες τις πτυχές της ανθρώπινης κοινωνίας), αλλά, αντί να τη λατρεύσει, την έθεσε στην υπηρεσία της πνευματικότητας και, γι’ αυτόν τον λόγο, διέκρινε τον ιστορικό χρόνο (δημιούργημα της συνείδησης του ανθρώπου) από τον φυσικό χρόνο (τρόπος του είναι της άψυχης ύλης και των ζώων). 

Υπέρβαση

Ο όρος “υπέρβαση” σημαίνει ένα όραμα ανόδου της ανθρωπότητας σε ένα ανώτερο επίπεδο του “είναι”, σε ένα “πλέον-είναι”. Συνοψίζει όλους τους ηθικούς σκοπούς της αντίστοιχης πολιτιστικής κοινότητας και λειτουργεί ως ένα ανθρωπολογικό ιδεώδες τελειοποίησης. Η υπέρβαση μπορεί να συλληφθεί διανοητικώς με δύο τρόπους: υπό μια οντολογική έννοια ή υπό μια ρυθμιστική έννοια. Η υπέρβαση γίνεται κατανοητή υπό μια οντολογική έννοια αν το υπερβατικό ιδεώδες θεωρείται ότι αποτελεί ένα ον (“Υπέρτατο Ον”).

Η υπέρβαση γίνεται κατανοητή υπό μια ρυθμιστική έννοια αν θεωρούμε, κατά καντιανό τρόπο, την πραγματικότητα του κόσμου “ως αν” ήταν εξαρτημένη και, άρα, εγγυημένη από την ύπαρξη του αντίστοιχου υπερβατικού θεμελίου. Το να ενστερνιζόμαστε μια ρυθμιστική ιδέα της υπέρβασης σημαίνει ότι, συλλαμβάνοντας ελλόγως το υπερβατικό ως μια σύνοψη ιδεωδών κανόνων, θέτουμε τα θεμέλια της ηθικής συμπεριφοράς μας, “ως αν” το υπερβατικό υπήρχε καθ’ εαυτό. 

Όταν το υπερβατικό ιδεώδες γίνεται αντιληπτό ως ένα ρυθμιστικό ιδεώδες (δηλαδή ως ένα ηθικό ιδεώδες χωρίς οντολογική δέσμευση), τότε έχουμε ένα μη-θρησκευτικό ιδεώδες υπέρβασης, ένα απόλυτο ηθικό σημείο αναφοράς χωρίς συγκεκριμένες οντολογικές δεσμεύσεις. Όταν το υπερβατικό ιδεώδες γίνεται αντιληπτό ως ένα ον, τότε έχουμε ένα θρησκευτικό ιδεώδες υπέρβασης. Μια κοινωνία που βασίζεται στην αρχή και αξία της υπέρβασης καθ’ εαυτή συνδυάζει τη θρησκευτική και τη μη-θρησκευτική εκδοχή της υπέρβασης, και, άρα, δεν είναι θεοκρατική, αφού εξασφαλίζει την αξία της ανεκτικότητας, αλλά και δεν εκπίπτει στον αυτάρεσκο μηδενισμό της νεωτερικότητας και δεν προσυπογράφει τον εμπορευματικό-αστικό πολιτισμό. 

---

Σημείωση: Το παρόν άρθρο βασίζεται σε εργασίες που δημοσίευσα στο πλαίσιο ποικίλων ακαδημαϊκών έργων, και είναι αναρτημένες εδώ: https://nicolaslaos-official.gr/works/