Κουρδικό Ζήτημα: Ηγεσίες, γεωπολιτικές ισορροπίες

Παρά το μέγεθος και την ιστορική τους παρουσία, δεν διαθέτουν ενιαίο ανεξάρτητο κράτος και θεωρούνται ο μεγαλύτερος λαός στον κόσμο χωρίς κρατική υπόσταση. Η πολυπλοκότητα του κουρδικού ζητήματος συνδέεται με τον κατακερματισμό της ηγεσίας και τις διαφορετικές στρατηγικές επιλογές των κουρδικών πολιτικών και στρατιωτικών δυνάμεων.

Στο Ιρακινό Κουρδιστάν κυριαρχεί η πολιτική δυναστεία των Μπαρζανί. Το βασικό πολιτικό κόμμα είναι το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν, ιδρυθέν από τον ιστορικό ηγέτη Mustafa Barzani και σήμερα εκπροσωπούμενο από προσωπικότητες, όπως ο Masoud Barzani, ο Nechirvan Barzani και ο Masrour Barzani. Το κόμμα εκφράζει έναν παραδοσιακό κουρδικό εθνικισμό και έχει αναπτύξει σχέσεις τόσο με τις Ηνωμένες Πολιτείες, όσο και, σε ορισμένες περιόδους, με την Τουρκία.

Παράλληλα, η Πατριωτική Ένωση Κουρδιστάν (PUK), ιδρυμένη από τον Jalal Talabani, έχει ισχυρή βάση στην πόλη Σουλεϊμανίγια και εκπροσωπεί πιο σοσιαλδημοκρατικές και λιγότερο φυλετικές απόψεις. Η αντιπαλότητα μεταξύ των δύο σχηματισμών οδήγησε σε ένοπλες συγκρούσεις, τη δεκαετία του 1990, τερματισθείσες μέσω διεθνούς διαμεσολάβησης.

Σημαντικός παράγοντας του κουρδικού κινήματος είναι το Κόμμα Κούρδων Εργατών (PKK), με ιδρυτή τον Abdullah Öcalan. Η οργάνωση ξεκίνησε με μαρξιστικές-λενινιστικές αρχές, ενώ σήμερα προωθεί το μοντέλο του “δημοκρατικού συνομοσπονδισμού”, με αποκεντρωμένες κοινότητες, πολυεθνική συμβίωση και τοπική δημοκρατία. Ο Öcalan συνελήφθη το 1999 στο Ναϊρόμπι και κρατείται στο νησί Ιμραλί, παραμένοντας όμως κεντρικό σημείο αναφοράς για πολλά κουρδικά κινήματα στη Συρία και στο Ιράν.

Στη βόρεια Συρία, η Ροζάβα περιλαμβάνει πόλεις, όπως η Καμισλί και το Κομπάνι, υπό τον έλεγχο της Δημοκρατικής Ένωσης (PYD), που επηρεάζεται ιδεολογικά από τον Öcalan. Η περιοχή αυτή αποτελεί το πιο σημαντικό παράδειγμα κουρδικής αυτοδιοίκησης εκτός Ιράκ.
Η γεωγραφική κατανομή των Κούρδων εκτείνεται σε όλο το τόξο της Μέσης Ανατολής. Το μεγαλύτερο τμήμα βρίσκεται στη νοτιοανατολική Τουρκία (πόλεις: Ντιγιάρμπακιρ, Βαν, Μαρντίν), ενώ στο βόρειο Ιράκ υφίσταται η αυτόνομη κουρδική διοίκηση (Ερμπίλ, Σουλεϊμανίγια, Ντοχούκ) και η πετρελαιοφόρος περιοχή του Κιρκούκ.

Στο δυτικό Ιράν, οι κουρδικές επαρχίες περιλαμβάνουν πόλεις, όπως η Σανατζ και η Κερμανσάχ, ενώ η Μαχαμπάντ έχει ιστορική σημασία λόγω της βραχύβιας Δημοκρατίας του Μαχαμπάντ του 1946. Στη βόρεια Συρία, η Ροζάβα αποτελεί πείραμα πολιτικής αυτονομίας με κύρια κέντρα τις Καμισλί και Κομπάνι.

Η ανεξαρτησία των Κούρδων

Ιστορικά, η πιθανότητα ανεξαρτησίας των Κούρδων εμφανίστηκε μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με τη Συνθήκη των Σεβρών (1920), αλλά ακυρώθηκε από τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923), αφήνοντας τους Κούρδους διασκορπισμένους σε τέσσερα κράτη. Στρατηγικός παράγοντας στην περιοχή είναι το Ισραήλ, το οποίο από τη δεκαετία του 1960 ακολουθεί τη λεγόμενη “στρατηγική της περιφέρειας” του David Ben-Gurion. Στο πλαίσιο αυτό υποστήριξε μυστικά τον κουρδικό αγώνα στο βόρειο Ιράκ, με εκπαίδευση, εξοπλισμό και πληροφορίες μέσω της Mossad, συνεργαζόμενο με τον Mustafa Barzani. Η κατάρρευση της εξέγερσης ήρθε το 1975, με τη Συμφωνία του Αλγερίου 1975, όταν το Ιράν τερμάτισε την υποστήριξη προς τους Κούρδους.

Στη σύγχρονη περίοδο, το Ισραήλ στήριξε ανοικτά το δημοψήφισμα ανεξαρτησίας του 2017, ως μέσο γεωπολιτικής ανάσχεσης της επιρροής του Ιράν. Όσον αφορά το ενδεχόμενο εξέγερσης των ΙρανοΚούρδων, η πιθανότητα μαζικής και επιτυχούς εξέγερσης είναι περιορισμένη λόγω τριών βασικών παραγόντων:

• Ισχυρός κρατικός έλεγχος μέσω των Φρουρών της Επανάστασης.
• Θρησκευτικές διαφορές:
  Οι ΙρανοΚούρδοι είναι κυρίως σουνίτες σ’ ένα σιιτικό κράτος.
• Έλλειψη ενιαίας ηγεσίας:
  Οι οργανώσεις KDPI, Komala και PJAK λειτουργούν κυρίως από βάσεις στο βόρειο Ιράκ και δεν έχουν ενοποιημένη στρατηγική.

Μια εξέγερση θα ήταν πιο πιθανή μόνο αν συνδυάζονταν η αποδυνάμωση του κράτους, με υποστήριξη από εξωτερικές δυνάμεις και συντονισμός με Ιρακινό και Συριακό Κουρδιστάν. Η κυβέρνηση του Ιράν φοβάται περισσότερο τις ταυτόχρονες εξεγέρσεις πολλών εθνοτήτων (Αζέροι, Άραβες Χουζεστάν, Βαλούχοι) παρά μια αποκλειστικά κουρδική αναταραχή.

Συμπερασματικά, το Κουρδικό ζήτημα παραμένει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα διεθνούς πολιτικής, όπου η εθνική ταυτότητα, οι γεωπολιτικές ισορροπίες και οι περιφερειακές στρατηγικές αλληλεπιδρούν επί έναν ολόκληρο αιώνα χωρίς να έχει ακόμη διαμορφωθεί μια οριστική λύση.