Το νησί-κλειδί του Ιράν στον Κόλπο

Το Kharg Island βρίσκεται νοτιοδυτικά του ιρανικού λιμανιού Bandar-e Genaveh, βορειοδυτικά από την ευρύτερη θαλάσσια ζώνη που οδηγεί προς τα κεντρικά πετρελαϊκά και ναυτιλιακά περάσματα του Κόλπου. Παρότι το μέγεθός του είναι περίπου όσο τα Αντικύθηρα, από το Kharg φεύγει εδώ και δεκαετίες προς τις διεθνείς αγορές περίπου το 90% των ιρανικών πετρελαϊκών εξαγωγών, δηλαδή όγκος που σε μεγάλες περιόδους αντιστοιχούσε σε αρκετά εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως και σε ημερήσια αξία εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων, ανάλογα με τις διεθνείς τιμές του πετρελαίου.

Η σημασία αυτής της Ιρανικής νήσου προκύπτει από το γεγονός ότι πάνω και γύρω από αυτό αναπτύχθηκε ιστορικά το βασικό σύστημα εξαγωγής ιρανικού πετρελαίου, με τερματικές εγκαταστάσεις, υποδομές αποθήκευσης, σημεία φόρτωσης δεξαμενόπλοιων και δίκτυα που επιτρέπουν στο Ιράν να μετατρέπει την παραγωγή υδρογονανθράκων σε σκληρό κρατικό έσοδο, τροφοδοτώντας την οικονομία του ιρανικού κράτους. Κάθε χτύπημα στη νήσο να συνιστά απειλή για την δημοσιονομική αντοχή του ίδιου του καθεστώτος.

Αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που το Kharg απέκτησε τεράστια σημασία ήδη από τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ και ιδιαίτερα στη φάση που έμεινε γνωστή ως “Πόλεμος των Δεξαμενόπλοιων”, δηλαδή την περίοδο της δεκαετίας του 1980 κατά την οποία οι δύο πλευρές – και ειδικότερα το Ιράκ στην προσπάθειά του να στραγγαλίσει οικονομικά το Ιράν – επιχείρησαν να πλήξουν δεξαμενόπλοια, ενεργειακούς τερματικούς σταθμούς και γενικότερα την θαλάσσια υποδομή που στήριζε τις εξαγωγές πετρελαίου στον Περσικό Κόλπο.

Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, το Kharg Island αποτέλεσε επανειλημμένα στόχο, ακριβώς επειδή ήταν γνωστό πως αποτελούσε τον κύριο εξαγωγικό τερματικό σταθμό του ιρανικού πετρελαίου, και οι επιθέσεις εναντίον του είχαν πέρα από οικονομική και ψυχολογική διάσταση, καθώς κάθε χτύπημα σε έναν τέτοιο κόμβο έστελνε αρνητικό μήνυμα στις ασφαλιστικές αγορές, στους πλοιοκτήτες, στους αγοραστές πετρελαίου και στις διεθνείς ναυτιλιακές εταιρείες.

Ο Πόλεμος των Δεξαμενόπλοιων έλαβε μεγάλη διεθνή διάσταση, επειδή η απειλή για τις θαλάσσιες μεταφορές στον Περσικό Κόλπο, εκτός από το Ιράν και το Ιράκ, αφορούσε και τις μεγάλες δυνάμεις που εξαρτιούνταν από τη σταθερότητα της παγκόσμιας αγοράς πετρελαίου. Έτσι, η κρίση αυτή συνέβαλε στην αυξημένη αμερικανική ναυτική παρουσία στην περιοχή, στις συνοδείες πλοίων και στη γενικότερη στρατιωτικοποίηση ενός ενεργειακού διαδρόμου, που μέχρι τότε πολλοί αντιμετώπιζαν κυρίως ως κοινή εμπορική θαλάσσια αρτηρία.

Η στρατηγικής σημασίας νήσος Kharg

Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, το Kharg αντιμετωπίζεται σήμερα ως σημείο πάνω στο οποίο έχει δοκιμαστεί ήδη στο παρελθόν η λογική της οικονομικής ασφυξίας μέσω πλήγματος στις εξαγωγικές υποδομές του Ιράν, κάτι που εξηγεί γιατί επανέρχεται τόσο συχνά στις αμερικανικές στρατηγικές αναλύσεις, όταν γίνεται λόγος για το ποιο σημείο θα μπορούσε να παράγει τη μεγαλύτερη πίεση, με το μικρότερο γεωγραφικό αποτύπωμα.

Η γεωγραφία του νησιού εξηγεί σε μεγάλο βαθμό αυτή την σημασία, με το Kharg Island να βρίσκεται στον βόρειο Περσικό Κόλπο, αρκετά κοντά στις ιρανικές ακτές, ώστε να είναι οργανικά δεμένο με το ιρανικό ενεργειακό σύστημα, αλλά και αρκετά εκτεθειμένο μέσα σε μια θαλάσσια λεκάνη που ιστορικά παρακολουθείται στενά από αεροναυτικές δυνάμεις, δορυφορικά συστήματα και από κάθε είδους μηχανισμό επιτήρησης.

Η ιρανική ηγεσία έχει επίγνωση αυτής της ευπάθειας εδώ και πολλά χρόνια και γι’ αυτό προσπάθησε να μειώσει την εξάρτησή της από το Kharg, επενδύοντας από τα τέλη του 2010 στον αγωγό Goreh-Jask και στον τερματικό σταθμό στο Jask, ο οποίος βρίσκεται στην πλευρά της Θάλασσας του Ομάν, δηλαδή έξω από τον στενό επιχειρησιακό χώρο του Περσικού Κόλπου και πλησιέστερα προς ένα διαφορετικό θαλάσσιο περιβάλλον, με στόχο να δημιουργηθεί μια εναλλακτική διαδρομή για τις εξαγωγές πετρελαίου, σε περίπτωση που το βόρειο σύστημα δεχθεί πιέσεις, ή χτυπηθεί.

Και χριστιανική παρουσία 

Ένα από τα λιγότερο γνωστά αλλά πιο εντυπωσιακά στοιχεία για το Kharg Island είναι ότι στο νησί έχουν εντοπιστεί ίχνη χριστιανικής παρουσίας της ύστερης αρχαιότητας, συνδεδεμένα με την Εκκλησία της Ανατολής, η οποία παλαιότερα αναφερόταν συχνά, όχι πάντα με απόλυτη ακρίβεια, και ως “Νεστοριανή Εκκλησία. Το στοιχείο αυτό ξαφνιάζει, επειδή ο μέσος αναγνώστης έχει στο μυαλό του τον Περσικό Κόλπο, κυρίως ως κατεξοχήν ισλαμικό χώρο. Στην πραγματικότητα, όμως, υπήρχαν νησιωτικά και παράκτια χριστιανικά δίκτυα σε διάφορα σημεία του Κόλπου πολλούς αιώνες πριν, και το Kharg είναι ένα από εκείνα τα μέρη όπου αυτή η παλαιότερη ιστορική διαστρωμάτωση αφήνει ορατά τα ίχνη της αρχαιότητας.

Στο νησί έχουν επίσης εντοπιστεί αρχαιολογικά ίχνη παλαιοχριστιανικής παρουσίας, καθώς και κατάλοιπα που αποδίδονται σε μοναστηριακή ή εκκλησιαστική δραστηριότητα της ύστερης αρχαιότητας. Ένα ακόμη λιγότερο συζητημένο στοιχείο είναι ότι το νησί δεν διαθέτει άφθονους φυσικούς υδάτινους πόρους, που σημαίνει ότι η λειτουργία του ως μεγάλου βιομηχανικού και εξαγωγικού κόμβου εξαρτάται αναγκαστικά από τεχνικές λύσεις υδροδότησης, με κύρια αυτή της αφαλάτωσης.

Το Kharg έχει σημασία και από περιβαλλοντικής σκοπιάς και όχι μόνο λόγω των οικονομικών κινδύνων που συνεπάγεται ένα ενδεχόμενο μεγάλο πλήγμα εκεί, επειδή η συγκέντρωση τεράστιων ποσοτήτων πετρελαίου, αποθηκευτικών εγκαταστάσεων και τερματικών υποδομών αυξάνει την πιθανότητα σοβαρής περιβαλλοντικής ζημιάς σε περίπτωση πυρκαγιάς ή εκτεταμένης διαρροής πετρελαιοχημικών, με άμεσες συνέπειες για το θαλάσσιο οικοσύστημα του Περσικού Κόλπου και για τα γειτονικά αραβικά κράτη, που εξαρτώνται από υποδομές αφαλάτωσης για την παροχή νερού στον πληθυσμό τους.

Το Qeshm Island

Χρειάζεται επίσης να ξεκαθαριστεί ότι το Kharg Island δεν είναι το ίδιο με το Qeshm Island. Το Qeshm είναι πολύ μεγαλύτερο νησί, τοποθετημένο κοντά στο Στενό του Ορμούζ, και η σημασία του σχετίζεται κυρίως με τη γεωγραφία της ναυσιπλοΐας και της ιρανικής παρουσίας στο πιο νευραλγικό πέρασμα του Κόλπου. Το Kharg, αντίθετα, συζητείται πρωτίστως ως πετρελαϊκός και εξαγωγικός κόμβος, δηλαδή ως σημείο οικονομικής πίεσης πάνω στο Ιράν.

Σημειώνεται μάλιστα ότι το πρόσφατο πλήγμα σε εγκατάσταση αφαλάτωσης, το οποίο επηρέασε την παροχή νερού σε περίπου 30 χωριά, αφορά το Qeshm και όχι το Kharg. Αν μάλιστα επιβεβαιωθεί ότι το πλήγμα αυτό πραγματοποιήθηκε από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τότε θα σηματοδοτεί την πρώτη ανοιχτή επιθετική ενέργεια αραβικού κράτους κατά των Ιρανών και την σύγκρουση να αποκτά ακόμη μεγαλύτερη περιφερειακή διάσταση (τα Εμιράτα διέψευσαν ότι ευθύνονται).  Κυριακή, το Ισραήλ φέρεται να έπληξε πετρελαϊκή εγκατάσταση στο Qeshm.

Η Ελλάδα

Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, η οποία φέρει αστείρευτη την ιστορική μνήμη από τον κόσμο της ύστερης αρχαιότητας, του Βυζαντίου, της ανατολικής Μεσογείου και των θαλάσσιων διασυνδέσεων με την ευρύτερη Ανατολή, η περίπτωση της νήσου Kharg θα μπορούσε εδώ και χρόνια να είχε αξιοποιηθεί πολύ πιο ουσιαστικά.

Η Ελλάδα θα μπορούσε να είχε επενδύσει συστηματικά στην μελέτη και την διεθνή ανάδειξη των πολιτιστικών και θρησκευτικών διαστρωματώσεων του Περσικού Κόλπου, να στηρίξει ερευνητικά και αρχαιολογικά προγράμματα για τα ίχνη του ανατολικού χριστιανισμού και των παλαιών θαλάσσιων διαδρομών της περιοχής και να αναλάβει πρωτοβουλίες για την προστασία ιστορικών καταλοίπων σε ζώνες σύγκρουσης.

Αν είχε διαμορφώσει εγκαίρως μια τέτοια στρατηγική, σήμερα θα διέθετε ακόμα μεγαλύτερη πρακτική αξία απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρώπη, καθώς θα μπορούσε να παρεμβαίνει με μεγαλύτερο βάρος στις συζητήσεις για την ναυτιλιακή ασφάλεια, τις ενεργειακές ροές, την προστασία κρίσιμων θαλάσσιων υποδομών και την πολιτιστική διάσταση της σύγκρουσης, ενισχύοντας έτσι το διπλωματικό της αποτύπωμα και την συνολική στρατηγική της σημασία.