Υπάρχουν εμπόδια για να ενσωματωθεί η Τουρκία στην ευρωπαϊκή άμυνα

Υπήρξαν πρόσφατα ορισμένες εξελίξεις στις σχέσεις Τουρκίας-ΕΕ, ιδιαίτερα όσον αφορά τη συνεργασία στην αμυντική βιομηχανία. Η αλήθεια είναι ότι δεν γίνεται μια πραγματική συζήτηση για το τι συμβαίνει σε αυτή τη σχέση. Η ουσία δεν είναι ότι η Ευρώπη απλώς απορρίπτει την Τουρκία, αλλά ότι Τουρκία και ΕΕ έχουν θεμελιωδώς διαφορετική αντίληψη για το τι σημαίνει κυριαρχία και πώς αυτή πρέπει να εκφράζεται μέσω της αμυντικής βιομηχανίας.

Η Τουρκία επιδιώκει τη μέγιστη εθνική αυτονομία: Να παράγει μόνη της τα οπλικά της συστήματα, να μην εξαρτάται από δυτικές αλυσίδες εφοδιασμού και να διατηρεί πλήρη πολιτικό και στρατηγικό έλεγχο. Αυτή η λογική βασίζεται στην κρατική αυτάρκεια και στην ανεξάρτητη άσκηση ισχύος.

Αντίθετα, η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί τη συλλογική κυριαρχία: Βαθύτερη ενοποίηση, κοινή αμυντική παραγωγή, αμοιβαία εξάρτηση μεταξύ των κρατών-μελών και περιορισμό της εθνικής αυτονομίας προς όφελος ενός ευρωπαϊκού στρατηγικού κέντρου. Για τις Βρυξέλλες, η στρατηγική αυτονομία σημαίνει απεξάρτηση από τις ΗΠΑ, όχι ενίσχυση ξεχωριστών εθνικών στρατών εκτός του ευρωπαϊκού πλαισίου.

Άρα, το πρόβλημα δεν είναι απλώς πολιτικό ή διπλωματικό· είναι δομικό και ιδεολογικό: Η Τουρκία χτίζει ένα παράλληλο, αυτόνομο σύστημα, ενώ η Ευρώπη επιδιώκει ενσωμάτωση και κοινό έλεγχο.

Τα αγκάθια στις σχέσεις

Η πίεση αυξάνεται λόγω αποφάσεων που έλαβε πρόσφατα η Ευρώπη για την αμυντική της βιομηχανία. Η Επιτροπή Ασφάλειας και Άμυνας (SEDE) του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ενέκρινε τροπολογία που αποκλείει την Τουρκία από τα αμυντικά σκέλη του επόμενου Horizon Europe (2028-2034), του βασικού προγράμματος χρηματοδότησης έρευνας και καινοτομίας της ΕΕ. Η Τουρκία αποκλείεται επίσης από το Security Action for Europe (SAFE), το νέο χρηματοδοτικό εργαλείο άμυνας της ΕΕ, ενώ ο Καναδάς έχει ήδη ενταχθεί. Χώρες όπως η Ουκρανία, η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα και αρκετές μικρότερες χώρες (κυρίως στα Βαλκάνια) έχουν άλλες προνομιακές ρυθμίσεις με το μπλοκ.

Η Τουρκία ίσως μπορέσει ακόμη να συμμετάσχει σε κάποιες από αυτές τις δομές με κάποια μορφή, αλλά τα πράγματα δεν φαίνονται καλά. Καμία από τις σχετικές ψηφοφορίες δεν ήταν ιδιαίτερα οριακή. Η τουρκική πολιτική ελίτ αντέδρασε με πικρία. Πρόσφατα δημοσιεύματα του τουρκικού τύπου κατήγγειλαν τις αποφάσεις της ΕΕ, αναφέροντας ότι οι Ευρωπαίοι κάνουν στρατηγικό λάθος αποκλείοντας την Τουρκία.

Υποστηρίζουν ότι ο κόσμος γίνεται πολύ πιο επικίνδυνος, η Ευρώπη δεν ξέρει πώς να αμυνθεί, και «η Τουρκία είναι εδώ για να βοηθήσει» (“αμελώντας” βέβαια ότι αποτελεί δύναμη κατοχής ενός κράτους-μέλους της ΕΕ και διατηρεί το casus belli για ένα άλλο!).

Οι διαφορές

Είναι αλήθεια ότι η Τουρκία διαθέτει ισχυρή βιομηχανική βάση, αποτελεσματικά drones, νέο εργατικό δυναμικό και αξιόλογη πολεμική εμπειρία. Αλλά είναι πράγματι η Ευρώπη καταδικασμένη χωρίς την Τουρκία; Ο σκοπός της ευρωπαϊκής αμυντικής ενίσχυσης είναι ότι ο κόσμος έχει αλλάξει και η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να εμπιστεύεται πολιτικές οντότητες που δεν βρίσκονται κάτω από τη δική της ομπρέλα.

Η εποχή της εξάρτησης από την Αμερική έχει τελειώσει. Η άμυνα πρέπει να επανασυνδεθεί με το ευρωπαϊκό πολιτικό σχέδιο. Γιατί λοιπόν οι Ευρωπαίοι να θεωρήσουν ότι τώρα είναι η κατάλληλη στιγμή να εντάξουν την Τουρκία, η οποία πολιτικά είναι ακόμη πιο απομακρυσμένη από αυτούς, απ’ ό,τι οι Ηνωμένες Πολιτείες; Έχουν ήδη δει, μέσω της Ουγγαρίας, πόσο επιζήμιο μπορεί να είναι όταν μια χώρα δεν είναι ενσωματωμένη στον πολιτικό τους πυρήνα. Γιατί η Ευρώπη να ρισκάρει τώρα με την Τουρκία;

Μπορεί να πει κανείς ότι η Τουρκία διαθέτει μέγεθος και εμπειρία. Αλλά πόσο ακριβώς; Η Τουρκία πράγματι υπεραποδίδει στην αμυντική βιομηχανία, αλλά δύσκολα αλλάζει το παιχνίδι για την Ευρώπη. Η τουρκική αμυντική βιομηχανία παράγει περίπου 20 δισεκατομμύρια δολάρια τον χρόνο, περίπου όσο το Ισραήλ, ή λίγο μικρότερη από της Νότιας Κορέας. Αλλά και πάλι, η ιταλική εταιρεία Leonardo είναι περίπου αυτού του μεγέθους.

Η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία αξίζει 200 δισεκατομμύρια, και οι Γερμανοί μόλις ξεκινούν, επανενεργοποιώντας την παλιά πολεμική μηχανή. Μέχρι το 2029, η Γερμανία σχεδιάζει να δαπανά το 3,5% του ΑΕΠ της για άμυνα, πράγμα που σημαίνει ότι θα ξεπερνά κατά πολύ τη Βρετανία και τη Γαλλία.

Τουρκία και ευρωπαϊκή άμυνα

Κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι αυτό που καθιστά την Τουρκία ξεχωριστή, δεν είναι τόσο το μέγεθος της αμυντικής της βιομηχανίας, όσο οι δυνατότητες και η τεχνογνωσία που έχει αποκτήσει με την πάροδο του χρόνου. Αξιόπιστες εκθέσεις αναλυτών υποστηρίζουν ότι η Τουρκία έχει αναπτύξει ένα πραγματικά εγχώριο χαρτοφυλάκιο πυραύλων.

Η βιομηχανία drones είναι πλέον σε μεγάλο βαθμό αυτάρκης. Ο πρόεδρος Ερντογάν υπόσχεται συνεχώς να κόψει τον ομφάλιο λώρο και να γίνει πλήρως αυτάρκης, ενώ προσεγγίζει το Πακιστάν, τη Σαουδική Αραβία και την Αίγυπτο ως πελάτες και εταίρους πάνω σε αυτή τη βάση.

Το ίδιο πράγμα που κάνει την τουρκική βιομηχανία εντυπωσιακή με τα δικά της κριτήρια – η ανεξαρτησία από τις δυτικές αλυσίδες εφοδιασμού – είναι ακριβώς αυτό που την καθιστά ασύμβατη με αυτό που προσπαθεί τώρα να οικοδομήσει η Ευρώπη. Ο σχεδιασμός της Τουρκίας είναι ένα παράλληλο σύστημα, που δεν λογοδοτεί σε κανέναν στις Βρυξέλλες, με τη δική του λογική εξαγωγών και τα δικά του κράτη-πελάτες.

Για την Άγκυρα, αυτό είναι τεράστιο επίτευγμα. Για το Βερολίνο και το Παρίσι, είναι το αντίθετο. Για την Ευρώπη, ο βασικός στόχος είναι η βαθύτερη ενοποίηση και η αμοιβαία εξάρτηση μεταξύ των κρατών-μελών της. Επιδιώκεται η μείωση των επικαλύψεων στην αμυντική παραγωγή, η εγκατάλειψη των εθνικών φιλοδοξιών πλήρους αυτάρκειας και η εξειδίκευση κάθε χώρας σε συγκεκριμένους τομείς, μέσα από διασυνοριακή συνεργασία και κοινό σχεδιασμό. Η έννοια της στρατηγικής αυτονομίας δεν αφορά την ενίσχυση ξεχωριστών εθνικών στρατών, αλλά τη δημιουργία μιας ευρωπαϊκής αμυντικής δομής, που δεν θα εξαρτάται από τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Συνοψίζοντας: η βασική αξία πίσω από την τουρκική αμυντική βιομηχανία είναι η εθνική αυτάρκεια, ενώ η βασική αξία της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας είναι η σύγκλιση σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Η Τουρκία και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν διαφορετικές αντιλήψεις περί κυριαρχίας. Η Τουρκία θέλει να μεγιστοποιήσει την εθνική κυριαρχία. Η Ευρώπη θέλει να μοιράσει την εθνική κυριαρχία σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Κανένα από τα δύο δεν είναι διαπραγματεύσιμο.

Το βασικό ζήτημα δεν είναι αν η εξωτερική πολιτική του Ερντογάν είναι επιτυχημένη, ή αν η τουρκική αμυντική βιομηχανία αναπτύσσεται, αλλά ποια στρατηγική θέση επιλέγει η ίδια η Τουρκία μέσα στο διεθνές σύστημα. Η συζήτηση γύρω από την επιτυχία έχει νόημα, μόνο αν γίνει αποδεκτή η αντίληψη ότι η χώρα πρέπει να λειτουργεί ως αυτόνομη δύναμη, με έμφαση στην πλήρη εθνική κυριαρχία και την ανεξάρτητη πορεία από την Ευρώπη. Αν όμως το ζητούμενο είναι μια βαθύτερη πολιτική και αμυντική ενσωμάτωση με την Ευρώπη, τότε το ερώτημα αλλάζει και αφορά το αν η Τουρκία έχει επιλέξει συνειδητά να μείνει εκτός αυτού του ευρωπαϊκού πλαισίου.