Κ. Μαρινάκος: Οι επιπτώσεις στον τουρισμό από την επέκταση του πολέμου

Επί του παρόντος  παρατηρείται μια σχετική επιβράδυνση κρατήσεων – ανησυχία φυσικά, μας προκαλεί η παράταση  του πολέμου – Ένα domino effect θα μπορούσε να επεκταθεί και σε θέματα ακυρώσεων κρουαζιέρων και τουριστικών πακέτων, εκτιμά ο κ. Μαρινάκος ο οποίος είναι αναπληρωτής καθηγητής “Ανάπτυξης και Χρηματοδότησης Τουριστικών Επιχειρήσεων”-Τμήμα Διοίκησης Τουρισμού στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής.

-Πόσο επηρεάζει τις ξενοδοχειακές μονάδες το κόστος ενέργειας, λόγω  του πολέμου στο Ιράν;

To αυξημένο κόστος ενέργειας αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τις ξενοδοχειακές μονάδες, καθώς επηρεάζει άμεσα τη λειτουργική τους κερδοφορία και την τιμολογιακή τους πολιτική. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι oι ενεργειακές δαπάνες (ρεύμα, θέρμανση/ψύξη) αποτελούν σημαντικό μέρος του προϋπολογισμού των ξενοδοχείων, ειδικά για μονάδες με πολλαπλούς χώρους εκμετάλλευσης (εστιατόρια, γυμναστήρια, πισίνες κ.λπ.). Από την άλλη η άνοδος των τιμών (καύσιμα,) ασκεί πιέσεις στις τιμές δωματίων των ξενοδοχείων, με αποτέλεσμα πιθανές αυξήσεις να οδηγήσουν σε μείωση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων του κλάδου. Η κρίση επιβάλλει τη στροφή σε ενεργειακά αποδοτικότερες λύσεις (ΑΠΕ, έξυπνους αυτοματισμούς) για τη μείωση του κόστους των επιχειρήσεων.

-Εκτιμάτε ότι η σύρραξη στην Μέση Ανατολή θα έχει δυσμενέστερες επιπτώσεις από τον πόλεμο στην Ουκρανία τον κορωνοϊό και τα μνημόνια;

Ξεκινώντας από την τρέχουσα κρίση, που προκαλεί ο πόλεμος, θα λέγαμε ότι δεν είμαστε σε θέση να σταθμίσουμε ακόμα με ακρίβεια τις όποιες αρνητικές συνέπειες από την έκρυθμη κατάσταση στη Μέση Ανατολή. Κάποιες άμεσες έντονα ανησυχητικές επιπτώσεις στο τουρισμό στην χώρα μας- αν εξαιρέσουμε μια σχετική επιβράδυνση των κρατήσεων- για την ώρα δεν διαφαίνονται. Οφείλουμε όμως να παρακολουθούμε στενά τις εξελίξεις και να προετοιμαζόμαστε για εναλλακτικές λύσεις. Άλλωστε ο τουρισμός έχει αποδείξει, κατά το παρελθόν, σε ανάλογες περιόδους κρίσεων ότι είναι ιδιαίτερα ανθεκτικός και έχει μάθει να αντιμετωπίζει απρόβλεπτες καταστάσεις.

Παρόλα αυτά, η βασικότερη ανησυχία που παραμένει είναι η διάρκεια της τρέχουσας κρίσης: σε περίπτωση που η ένταση παραταθεί ή τα επεισόδια επεκταθούν και σε περιοχές της Ανατολικής  Μεσογείου όπως η Κύπρος, υπάρχει φόβος να επηρεάσει την ταξιδιωτική ψυχολογία και να επιβραδύνει τις κρατήσεις και μάλιστα ενόψει μιας πολύ φιλόδοξης για τον ελληνικό τουρισμό σεζόν. Επιπλέον, η Ελλάδα πιθανόν να επηρεαστεί περαιτέρω εφόσον γειτνιάζει με την γενικότερη ζώνη αστάθειας κυρίως για αγορές εκτός ΕΕ, με έμφαση τις ΗΠΑ και της χώρες της Ασίας.

Ένα domino effect θα μπορούσε να επεκταθεί και σε θέματα ακυρώσεων κρουαζιέρων και τουριστικών πακέτων σε προορισμούς της Ανατολικής Μεσογείου (Ελλάδα-Τουρκία- Ισραήλ-Αίγυπτο), αυξημένα ασφαλιστικά κόστη και επιβάρυνση της γενικότερης τουριστικής εικόνας. Σε οικονομικό επίπεδο το μεγάλο ερωτηματικό αφορά μια πιθανή εκτόξευση του ενεργειακού κόστους και μιας ενδεχόμενης πληθωριστικής κρίσης που αναπόφευκτα μπορεί να οδηγήσει σε μια περαιτέρω επιβράδυνση των κρατήσεων στην χώρα μας και στην ευρύτερη Ανατολική Μεσόγειο.

Η παρούσα σύρραξη στο Ιράν έχει ήδη προκαλέσει σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στο ενεργειακό κόστος με τα πρώτα στοιχεία να μιλούν για άνοδο στις τιμές του πετρελαίου κατά 10-15%, με το Brent να ξεπερνά τα 100-115  δολάρια το βαρέλι. Αν θέλαμε να κάνουμε μια συγκριτική ανάλυση σε σχέση με τις προηγούμενες κρίσεις (Ουκρανίας, Covid και οικονομικής κρίσης του 2008) θα τολμούσαμε να πούμε ότι μια παρατεταμένη κρίση στη Μέση Ανατολή μπορεί να προκαλέσει πιο άμεσες και ενδεχομένως πιο εκρηκτικές για την ενέργεια επιπτώσεις έναντι των υπολοίπων, καθώς απειλείται άμεσα ο ανεφοδιασμός από τον Περσικό Κόλπο.

Η τρέχουσα σύγκρουση επηρεάζει την Ελλάδα κυρίως μέσω της αύξησης των λειτουργικών εξόδων και της αλλαγής των αεροπορικών διαδρομών. Σύμφωνα με το WTTC (2026) η αύξηση της τιμής του πετρελαίου θα οδηγήσει σταδιακά σε μεσοσταθμική αύξηση 15-20% στα αεροπορικά εισιτήρια και τις μεταφορές προς την Ελλάδα. Παράλληλα σημειώνεται πλήρης διακοπή των ροών από τη Μέση Ανατολή (υψηλής δαπάνης τουρίστες), που αν και αποτελούν μικρό ποσοστό του συνόλου, έχουν σημαντική συμβολή στα έσοδα σε περιοχές όπως της Αθήνας και της Μυκόνου. Επιπλέον παρατηρείται επιβράδυνση 12% στις νέες κρατήσεις (early bookings) για το καλοκαίρι του 2026, καθώς οι Ευρωπαίοι ταξιδιώτες τηρούν στάση αναμονής λόγω της γενικότερης αστάθειας στην Ανατολική Μεσόγειο (IATA,2026).

Η ρωσοουκρανική σύρραξη, που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022, είχε άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις στον ελληνικό τουρισμό, με κύριο χαρακτηριστικό την απότομη διακοπή της τουριστικής ροής από δύο σημαντικές αγορές, τη Ρωσία και την Ουκρανία. Τα έσοδα από τη ρωσική αγορά κατέρρευσαν, πέφτοντας από τα 433 εκατ. ευρώ το 2019 στα 41,4 εκατ. ευρώ το 2022 ενώ παράλληλα λόγω του πολέμου, η τουριστική ροή από την Ουκρανία σταμάτησε σχεδόν ολοκληρωτικά από το 2022 και μετά.

Παράλληλα ο πόλεμος προκάλεσε αύξηση στις τιμές των καυσίμων και της ενέργειας, γεγονός που οδήγησε σε υψηλότερο λειτουργικό κόστος για τα ξενοδοχεία και αύξηση των τιμών στα τουριστικά πακέτα. Ωστόσο, παρά τη σημαντική μείωση των επισκεπτών από αυτές τις χώρες, ο ελληνικός τουρισμός επέδειξε ανθεκτικότητα, καλύπτοντας τις απώλειες μέσω άλλων αγορών.

H περίοδος του Covid, ναι μεν οδήγησε σε κατάρρευση των εσόδων ή και μηδέν έσοδα για κάποια μικρή περίοδο, αλλά μια παρατεταμένη κρίση στη Μέση Ανατολή αναπόφευκτα θα οδηγούσε σε ένα “πληθωριστικό σοκ” γεγονός το οποίο θα οδηγούσε σε εκτόξευσή του λειτουργικού κόστους των επιχειρήσεων μειώνοντας περαιτέρω την ανταγωνιστικότητα του τουριστικού προϊόντος της χώρας μας. Στην περίοδο της πανδημίας η κρίση ήταν πιο βίαιη, καθώς σταμάτησε η φυσική μετακίνηση.

Ενδεικτικά το 2020 η Ελλάδα δέχθηκε μόλις 7,4 εκατ. τουρίστες, σημειώνοντας πτώση 76,5% σε σχέση με το 2019 (31,3 εκατ.). Τα τουριστικά έσοδα γκρεμίστηκαν στα 4,3 δις ευρώ το 2020 από τα 18,2 δις ευρώ του 2019 (απώλεια 76%), ενώ ως προς την απασχόληση χάθηκαν προσωρινά χιλιάδες θέσεις εργασίας, οι οποίες στηρίχθηκαν από κρατικά προγράμματα (αναστολές).

Η  περίοδος των μνημονίων ήταν μια παρατεταμένη εσωτερική κρίση ρευστότητας κατά κύριο λόγο, σε αντίθεση με τον πόλεμο στο Ιράν που αποτελεί μια εξωγενή κρίση κόστους, η οποία σε περίπτωσης μεγάλης διάρκειας μπορεί να έχει δυσμενέστερες επιπτώσεις λόγω του συνδυασμού υψηλού ενεργειακού κόστους και μείωσης του διαθέσιμου εισοδήματος των τουριστών. Κατά την οικονομική κρίση 2008-2015 επήλθε μια μακροχρόνια διάβρωση: το πλήγμα δεν ήταν στις αφίξεις εξωτερικού (που παρέμειναν σχετικά ανθεκτικές), αλλά στον εσωτερικό τουρισμό και την κερδοφορία.

Ο δείκτης ταξιδιών των Ελλήνων εντός της χώρας κατέρρευσε κατά 65% την περίοδο 2008-2015 λόγω της μείωσης του διαθέσιμου εισοδήματος, ενώ οι αφίξεις εξωτερικού άρχισαν να ανακάμπτουν μετά το 2012. Η Μέση Κατά Κεφαλή Δαπάνη μειώθηκε, καθώς οι ξενοδόχοι προέβησαν σε μεγάλες προσφορές για να παραμείνουν ανταγωνιστικοί. Σε κάθε περίπτωση ο τουρισμός απεδείχθη και σε αυτή την περίπτωση ιδιαίτερα ανθεκτικός και λειτούργησε ως σωσίβιο για την ελληνική οικονομία, με τις αφίξεις να ξεπερνούν τα 24 εκατ. το 2015 παρά το πολιτικό και οικονομικό ρίσκο (Capital Controls).

-Θεωρείτε ότι θα υπάρξει σημαντική διαφορά από Περιφέρεια σε Περιφέρεια στη χώρα μας από τις επιπτώσεις της παρούσας κρίσης;

Σε περίπτωση που η έκρυθμη κατάσταση συνεχιστεί για μεγάλη διάρκεια, ως προς το ενεργειακό κομμάτι θεωρώ ότι αρνητικές επιπτώσεις -με μικρές διαφοροποιήσεις- θα υπάρξουν οριζόντια, υπό τη έννοια ότι οι μεν ορεινοί/χειμερινοί προορισμοί θα υποστούν ίσως το μεγαλύτερο πλήγμα λόγω των υψηλών αναγκών θέρμανσης (πετρέλαιο/αέριο), αλλά και τα τα City Hotels λόγω του κόστους ρεύματος για κλιματισμό και μετακινήσεις (αεροπορικά καύσιμα), καθώς και τα resorts (νησιά/παραθαλάσσια) λόγω των υψηλών αναγκών για την λειτουργία πισινών/ψύξης και του κόστους μεταφοράς (ναύλα).

Επιπλέον ένας σημαντικός παράγοντας θα αποτελέσει και ο βαθμός εξάρτησης από κάποιες αγορές: προορισμοί που βασίζονται σε τουρίστες από χώρες με υψηλό πληθωρισμό λόγω ενέργειας (π.χ. Κεντρική Ευρώπη) θα δουν μεγαλύτερη μείωση ζήτησης.

Αν η κρίση στη μέση Ανατολή συνεχιστεί, η αύξηση των ναύλων και του πληθωρισμού αναμένεται να συμπιέσουν τα περιθώρια κέρδους περισσότερο από προηγούμενες κρίσεις, καθώς έρχεται σε μια περίοδο που οι επιχειρήσεις έχουν ήδη εξαντλήσει τα όποια αποθέματα ρευστότητας.

-Οι ξενοδοχειακές επιχειρήσεις ενόψει μιας πιθανής νέας παρατεταμένης ενεργειακής κρίσης, τι πρωτοβουλίες έχουν πάρει για ενεργειακή αναβάθμιση και εξοικονόμηση ενέργειας στις μονάδες τους;

Ο ξενοδοχειακός κλάδος μπροστά στο φάσμα μιας βαθύτερης ενεργειακής κρίσης αλλά και λόγω της κλιματικής αλλαγής και της επιβάρυνσης του περιβάλλοντος, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία του ΙΤΕΠ (2024 έχει κινηθεί δυναμικά, επενδύοντας περίπου 200 εκατ. ευρώ (το 19% των συνολικών επενδύσεών του) σε πράσινες δράσεις. Οι ελληνικές ξενοδοχειακές επιχειρήσεις έχουν περάσει από τη θεωρία στην πράξη, καθώς το ενεργειακό κόστος αποτελεί πλέον το δεύτερο μεγαλύτερο λειτουργικό έξοδο μετά τη μισθοδοσία.

Η διείσδυση βέβαια σε νέες τεχνολογίες εξοικονόμησης ενέργειας εξαρτάται άμεσα από την κατηγορία του ξενοδοχείου: το 15,7% του συνόλου των ξενοδοχείων διαθέτει πλέον φορτιστές (σταθμούς φόρτισης). Στα 5άστερα, το ποσοστό εκτοξεύεται στο 65,3%. Περίπου 1.500 ξενοδοχεία (πάνω από το 15% της συνολικής δυναμικότητας) έχουν λάβει διεθνή “πράσινα” σήματα. Επιπλέον το 45% των 5άστερων και το 31% των 4άστερων εφαρμόζουν συστηματικά προγράμματα ενημέρωσης πελατών για εξοικονόμηση (π.χ. λιγότερες πλύσεις ιματισμού). Πολλές επιχειρήσεις αξιοποιούν σε μεγάλο βαθμό προγράμματα όπως το Εξοικονομώ-Επιχειρώ και το ΕΣΠΑ, τα οποία επιδοτούν παρεμβάσεις σε κτίρια και εξοπλισμό.

Σε κάθε περίπτωση, η κρίση στη Μέση Ανατολή αποδεικνύεται ότι δεν αποτελεί απλώς ένα περιφερειακό στρατιωτικό επεισόδιο: είναι μια δοκιμασία της ανθεκτικότητας της ίδιας της παγκοσμιοποίησης και της ικανότητας του διεθνούς τουρισμού να προσαρμοστεί σε ένα ολοένα και πιο κατακερματισμένο και αβέβαιο γεωπολιτικό πλαίσιο.