Το endgame που ο Τραμπ αρνείται να παίξει

2: «Η CRS δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει κατά πόσο οι επιθέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ εναντίον μονάδων ασφαλείας του Ιράν, σκάφη και άλλους στόχους των ναυτικών δυνάμεων, έχουν επιδράσει στην ικανότητα του Ιράν να διαταράσσει τη ναυσιπλοΐα στα Στενά». 3: «Πριν την Επιχείρηση Epic Fury φαίνεται ότι υπήρχε κονσέσους ανάμεσα στους αναλυτές ότι ο στρατός των ΗΠΑ είχε την ικανότητα να αντιμετωπίσει τις ιρανικές δυνάμεις και να αποκαταστήσει τη ροή της ναυσιπλοΐας. Η επιχείρηση το πιθανότερο θα έπαιρνε κάποιο χρόνο – ημέρες, εβδομάδες ή ίσως μήνες».

Η CRS δεν είναι σε θέση να εκτιμήσει το μέγεθος του οπλοστασίου του Ιράν και το πλήγμα στην ικανότητά του να ελέγξει τα Στενά, ενώ η διατύπωση αφήνει ερωτηματικά γι’ αυτήν καθαυτή τη δυνατότητα των ΗΠΑ να επιβληθούν στα Στενά έστω και μετά από μήνες. Όσοι υποστήριζαν σε διάφορα Μέσα πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις από την έκθεση της CRS για τα τρία παραπάνω πεδία, είτε είχαν καλύτερη πληροφόρηση από την Υπηρεσία του Κογκρέσου, κάτι όχι πιθανό, είτε δεν βασίζονταν πουθενά.

Από την πτώση του ρυθμού βαλλιστικών πληγμάτων από 428-480 την πρώτη μέρα σε 270 κατά μέσο όρο μέχρι 18/3, το “συμπέρασμα” ήταν ότι οι βομβαρδισμοί αποδίδουν. Αλλά το Ιράν εκτόξευσε 935 την επόμενη μέρα και 972 στις 22/3, κυρίως στο Ισραήλ. Το “συμπέρασμα” βασιζόταν σε προπαγανδιστικό αφήγημα, όχι σε δεδομένα.

Η ασύμμετρη οικονομία

Η αρχική άνοδος του πετρελαίου κατά 50% οφειλόταν στην απόσυρση 400 εκατ. βαρελιών (mb) από την αγορά, εκτιμώντας μελλοντικά καλύτερη τιμή πώλησης, όχι στο κλείσιμο των Στενών. Το κλείσιμο των Στενών οφειλόταν αρχικά στην αναπροσαρμογή των ασφαλίστρων για τα τάνκερ λόγω του πολέμου, όχι στις ενέργειες των Ιρανών. Στις ΗΠΑ η βενζίνη ανέβηκε από τα 1,69 δολάρια ανά γαλόνι μέσα Δεκεμβρίου στα 3,97 αν και είναι χώρα εξαγωγός πετρελαίου. Λειτουργία της αγοράς.

Η Κίνα πάγωσε τις εξαγωγές λιπασμάτων και προϊόντων πετρελαίου. Προληπτικά μέτρα. Ο ασύμμετρος πόλεμος, που διεξάγει το Ιράν στο μη στρατιωτικό πεδίο, βασίζεται σε δυο προβλέψεις: Στην αντίδραση των αγορών, που προεξοφλούν μελλοντικές διακυμάνσεις και στις δευτερογενείς αλυσιδωτές αντιδράσεις αγορών και κρατών σε μια σειρά πεδία.

Το πετρελαϊκό εμπάργκο των αραβικών χωρών το 1973 οδήγησε τις ΗΠΑ σε απώλεια 7% του ΑΕΠ μέχρι το 1975 και ανάλογα το τότε G7. Ήταν περισσότερο πυροκροτητής στις αστάθειες της τότε δυτικής οικονομίας παρά η αιτία. Αλλά η σύγχρονη παγκόσμια οικονομία έχει περισσότερα κέντρα και βαθμούς αστάθειας. Αν η απειλή κλεισίματος ενός περάσματος πυροδοτεί τόση μεταβλητότητα στο πεδίο της ενέργειας, ένα “υλικό” πεδίο, οι δυνητικές αστάθειες της “άυλης” οικονομίας, που συναρθρώνει τον πλανήτη, είναι μεγαλύτερες (και ενίοτε τεράστια τα περιθώρια χρηματιστικής αρπαχτής).

• Πρώτον, το 1973 μόνο το 6% της προσφοράς πετρελαίου αποσύρθηκε από την παγκόσμια αγορά. Το μέγεθος που απειλείται σήμερα πλησιάζει το 20%, και 27%, αν αφαιρέσουμε το μεταφερόμενο με αγωγούς.
• Δεύτερον, η σημερινή κρίση εξελίσσεται σε ένα παγκοσμιοποιημένο και χρηματιστικά ενοποιημένο περιβάλλον. Περιφερειακές και τομεακές (ενέργεια) συγκρούσεις δεν περιορίζονται στην περιοχή ή στον τομέα και οι ταχύτητες διάδοσης της αναταραχής είναι μεγαλύτερες.
• Τρίρον, η παγκόσμια οικονομία απειλείτο ήδη από υψηλό δημόσιο χρέος και πληθωριστικές πιέσεις και η συστημική ευθραυστότητα δεν έχει μειωθεί από την κρίση του 2008.

Η χαλάρωση των κυρώσεων κατά του ιρανικού πετρελαίου (όπως και του ρωσικού) από τις ΗΠΑ, την ίδια στιγμή που βομβαρδίζουν ανηλεώς το Ιράν, είναι η απόδειξη ότι το μεγάλο τους πρόβλημα είναι το κλείσιμο των Στενών και οι αλυσιδωτές και δευτερογενείς συνέπειες. Σύμφωνα με τον Trita Parsi, πριν τον πόλεμο το Ιράν παρήγαγε 1,1 mbd στα $65, που με την έκπτωση λόγω κυρώσεων έπεφτε περίπου στα $47, και μετά τον πόλεμο παράγει 1,5 mbd στα $110 με μια μικρή έκπτωση $2-4.

Τα παγκόσμια στρατηγικά κυβερνητικά αποθέματα πετρελαίου ήταν 1,2 δισ. βαρέλια τέλος του 2025 (400 εκατ. διατέθηκαν στην αγορά για να αντισταθμίσουν την έξτρα αποθήκευση που αναφέραμε πιο πάνω), συν άλλα 600 εκατ. σε βιομηχανίες. Σύμφωνα με τη Διεθνή Υπηρεσία Ενέργειας, τα αποθέματα αυτά μπορούν να παρέχουν μέχρι 25 mbd έναντι των 20 mbd του Κόλπου, αλλά το πολύ για δυο μήνες. Η πλεονάζουσα κατά 4,4 mbd παγκόσμια παραγωγική ικανότητα προ του πολέμου βρίσκεται επίσης κατά 75% στον Κόλπο. Τέλος, η αξιοποίηση εναλλακτικών οδεύσεων σε Ερυθρά Θάλασσα κλπ μπορεί να παρέχει το μέγιστο 2,6 mbd.

Αυτά μόνο για το πετρέλαιο. Στο LNG οι διεθνείς συνέπειες είναι χειρότερες και δεν υπάρχουν αντίστοιχα στρατηγικά αποθέματα, όπως και για λιπάσματα (δευτερογενείς συνέπειες στη διατροφική αλυσίδα) ήλιο και άλλα. Περισσότερο θύμα όλων αυτών είναι η Ασία, έπεται η Ευρώπη (λιγότερο στο πετρέλαιο), ενώ οι ΗΠΑ πλήττονται κυρίως από τις γενικότερες παγκόσμιες οικονομικές και πολιτικές επιπτώσεις.

Η λογική της σύγκρουσης

Το Ιράν δεν επιδιώκει τη στρατιωτική ήττα των ΗΠΑ, ούτε το ερμητικό κλείσιμο των Στενών και την πρόκληση πρωτογενούς έλλειψης, αλλά την επιβολή ελέγχου, εκτόξευση των τιμών σε διάφορες αλυσίδες και την άρνηση εξυπηρέτησης της Δύσης και ορισμένων χωρών του Κόλπου, ΗΑΕ, Σαουδικής Αραβίας και Μπαχρέιν. Απειλεί να τα κλείσει ερμητικά, αν ο αντίπαλος κλιμακώσει. Ακόμη και στο σενάριο επιτυχούς στρατιωτικής κατάληψης των Στενών, είναι δεδομένη η δυνατότητα του Ιράν να σταματήσει τη ναυσιπλοΐα στο Κόλπο μέχρι τα Στενά. Τα Στενά και ο Κόλπος είναι το κύριο όπλο και ισχυρός μοχλός πίεσης προς τις ΗΠΑ.

Το δεύτερο όπλο είναι η απειλή καταστροφής των οικονομιών του Κόλπου, οικονομικά ή στρατιωτικά. Οι μοναρχίες πολύ θα ήθελαν να καταστραφεί το Ιράν, αλλά κινδυνεύουν να καταστραφούν και οι ίδιες. Τα ασύμμετρα πολεμικά μέσα του Ιράν υπηρετούν κυρίως τους παραπάνω δυο πυλώνες της πολιτικής του πολέμου. Η φαρέτρα συμπληρώνεται από τις σιιτικές οργανώσεις της περιοχής και το αποτρεπτικό κόστος μιας μαζικής χερσαίας επέμβασης των ΗΠΑ.

Πριν τον πόλεμο σημειώναμε «το παράδοξο από την πλευρά της Τεχεράνης να κραδαίνει το σύρσιμο των ΗΠΑ σε ένα ιδιόμορφο πόλεμο φθοράς, πολλαπλάσια δυσανάλογο σε βάρος της, που η ίδια όμως υπολογίζει ότι μπορεί να αντέξει, αλλά όχι και η Ουάσινγκτον» (SLpress 26/02). Δεν κατάφερε να αποτρέψει τον πόλεμο, ο πόλεμος φθοράς όμως στέφθηκε μέχρι τώρα με επιτυχία. Είναι η λογική του ασύμμετρου: ο αδύναμος νικά επειδή δεν χάνει, ενώ ο ισχυρός χάνει όταν τα κόστη γίνονται μη διατηρήσιμα. Όπως θα έλεγε και ο Τραμπ στο Ζελένσκι, “δεν είναι οι ΗΠΑ που κρατούν τώρα τα χαρτιά, τα χαρτιά τα κρατά το Ιράν”.

Στη σύγκρουση συμμετέχουν τέσσερις παίκτες. Από την άποψη της ορθολογικής συμπεριφοράς (όχι νοημοσύνης), οι δυο μόνο είναι ευφυείς. Το Ισραήλ με την χιτλερικού τύπου χρήση της ισχύος που διαθέτει, και το ανθεκτικό ασύμμετρο Ιράν. Οι ΗΠΑ πίστεψαν ότι η συντριπτική στρατιωτική υπεροχή μπορεί να υποκαταστήσει τη στρατηγική αστοχία και έλλειμμα πολιτικών στόχων από τη στιγμή που το πρώτο πλήγμα και ο αποκεφαλισμός δεν λειτούργησε. Κάποιες χώρες του Κόλπου είναι ο πιο ηλίθιος παίκτης. Εκτός σύγκρουσης υπάρχει και ο “τέρμα ηλίθιος”, η Ευρώπη, που από όλο αυτό το χαλασμό που την πλήττει, το μόνο που άσκησε κριτική ήταν το αμερικανικό waiver στο ρωσικό πετρέλαιο… Από τους τρεις παίκτες, απέναντί του αυτός που το Ιράν μπορεί να πιέσει είναι οι ΗΠΑ και δευτερευόντως οι μοναρχίες του Κόλπου, όχι το Ισραήλ.

Οι καταστροφές που προκαλεί η ισραηλινή αεροπορία είναι ασύγκριτα μεγαλύτερες, όσους πυραύλους και UAV και αν στείλει το Ιράν. Σε αντίθεση με την Ουάσινγκτον, το τρέχον στάτους του πολέμου είναι διατηρήσιμο και επιθυμητό από το Τελ Αβίβ. Αντίθετα, οι χώρες του Κόλπου είναι εξαιρετικά ευαίσθητες σε καίρια χτυπήματα. Η Τεχεράνη είναι συγκρατημένη εκεί, ώστε απειλώντας να αποτρέπει κλιμάκωση από την πλευρά των ΗΠΑ. Το πολιτικό κόστος του πολέμου και των Στενών για τις ΗΠΑ είναι το μόνο, αλλά καίριο χαρτί, που μπορεί και θα συνεχίζει να παίζει η Τεχεράνη, πιέζοντας ταυτόχρονα χώρες του Κόλπου και εκμεταλλευόμενη όσο μπορεί τη διαφορά συμφερόντων ΗΠΑ-Ισραήλ.

Τα 15 σημεία

Τα 15 σημεία συμφωνίας που δημοσίευσε η Ουάσινγκτον είναι επανέκδοση της “άνευ όρων παράδοσης”, δείγμα απελπισίας και απογείωσης, όχι αυτοπεποίθησης. Δεν έχουν καμιά σχέση με τον τρέχοντα συσχετισμό. Αντίθετα, η λογική της σύγκρουσης θα καταλήξει σε κάτι πιο κοντά στις απαιτήσεις της Τεχεράνης, που οι περισσότεροι σχολιαστές θεωρούν παρανοϊκές γιατί οι ίδιοι δεν έχουν εννοήσει τη λογική της σύγκρουσης και πού οδηγεί. Προπολεμικά σημειώναμε ότι το Ιράν δεν θα «δεχθεί τίποτα λιγότερο έναντι οιασδήποτε συμφωνίας από την ταχεία άρση κυρώσεων» κι ότι «αν υπάρξει συμφωνία για τα πυρηνικά, με ή χωρίς στρατιωτικό χτύπημα, αυτή θα είναι καλύτερη για το Ιράν, από ό,τι η JCPOA το 2015».

Τα μόνα δυο σημεία από τα 15 που μπορούν να αποτελέσουν τμήμα μιας συμφωνίας είναι η άμεση άρση των κυρώσεων (στην JCPOA ήταν σταδιακή) από τις ΗΠΑ και η δέσμευση για μη ανάπτυξη πυρηνικού όπλου από το Ιράν. Η αμερικανική αποδοχή για το Ιράν των πυρηνικών δικαιωμάτων, που απολαμβάνουν οι άλλες χώρες του κόσμου, είναι σχεδόν δεδομένη. Ακόμη και το εμπλουτισμένο 60% ουράνιο, που αν δεν γινόταν ο πόλεμος θα μπορούσε να το έχει παραδώσει στο πλαίσιο μιας νέας JCPOA, τώρα πλέον θα το κάνει μόνον αν κερδίσει πολύ περισσότερα στον Κόλπο, ενώ για τον Τραμπ ίσως είναι αυτό που μπορεί να παρουσιάσει ότι “κατάφερε” με τον πόλεμο.

Οι “αποζημιώσεις”, μπορούν να λάβουν τη μορφή πολιτικών ρυθμίσεων για τα Στενά του Ορμούζ και τις σχέσεις με χώρες του Κόλπου ή και πραγματικές αποζημιώσεις από αυτές. Όπως ο Τραμπ δεν μπορεί να φύγει ηττημένος, έτσι και οι Ιρανοί δεν μπορούν να σταματήσουν, χωρίς να έχουν κερδίσει χειροπιαστά πράγματα, μετά από τόση καταστροφή. Η απόσυρση του Ισραήλ από το Λίβανο είναι το μόνο που μπορεί να διεκδικήσει από το Ισραήλ μέσω ΗΠΑ και να προκαλέσει κόστος στο Τελ Αβίβ, αυξάνοντας ταυτόχρονα το βάρος της Τεχεράνης στη Μέση Ανατολή. Αν ο Λευκός Οίκος δεν είναι με κάποιο τρόπο αλυσοδεμένος από το Ισραήλ, συμφέρει τις ΗΠΑ να το επιβάλουν σε Νετανιάχου αντί άλλων ιρανικών απαιτήσεων.

Ο πόλεμος είχε κριθεί στο Στάλινγκραντ, παρ’ όλα αυτά είναι μεγαλύτερο το διάστημα που ακολούθησε μέχρι το τέλος από αυτό που προηγήθηκε και οι νεκροί Γερμανοί πολύ περισσότεροι. Στη Μέση Ανατολή έχουμε ήδη μπει στο endgame. Ο πόλεμος έχει κριθεί. Το πόσο θα διαρκέσει το endgame και αν περιλαμβάνει άλλες κλιμακώσεις και χερσαίους τυχοδιωκτισμούς, δεν θα αλλάξει τα βασικά δεδομένα. Οι Ιρανοί κινδυνεύουν από δυο λάθη: Πρώτον, αν δεν δώσουν δίοδο διαφυγής στον στριμωγμένο και άρα επικίνδυνο Τραμπ. Δεύτερον και πολύ χειρότερο, αλλά απίθανο, αν αποδεχτούν εκεχειρία και δεν επιμείνουν μέχρι τέλους, εφόσον κρατούν τα χαρτιά, ώστε να βγουν κερδισμένοι από έναν καταστροφικό για τους ίδιους πόλεμο.

Τον Αύγουστο 2021 οι ΗΠΑ αποχωρούν άρον-άρον από το Αφγανιστάν. Είχαν απέναντί τους τους Ταλιμπάν, όχι το κράτος του Ιράν. Τα χερσαία στρατεύματά τους ήταν ήδη εκεί. Δεν κλιμάκωσαν, έφυγαν. Το κόστος είχε καταστεί μεγαλύτερο από το όφελος κάθε άλλης επιλογής. Τον περσινό Απρίλιο, οι ΗΠΑ ανακοινώνουν δασμούς κατά πάντων με επίκεντρο την Κίνα. Μια βδομάδα μετά η οικονομία αναγκάζει τον Τραμπ να παγώσει τους δασμούς άνω του 10% (με εξαίρεση τους δασμούς στην Κίνα που θα ακυρώσει λίγους μήνες μετά).