“Το Μεγαλείο (La Grazia): Μία ταινία του Σορεντίνο για την ευθανασία

Ο σημαντικός Ιταλός σκηνοθέτης που μας έχει εκπλήξει στο παρελθόν με ταινίες όπως “Η Τέλεια Ομορφιά”, αλλά και με σειρές όπως το “The new Pope”, μοιάζει να ανακατεύει υλικά που συχνά επιλέγει, καταφέρνοντας να τα προσφέρει ως κάτι καινούργιο. Η πολιτική, για παράδειγμα, είναι ένα από αυτά τα υλικά, επιλέγοντας κεντρικά πρόσωπα της πολιτικής σκηνής, ως σημεία αναφοράς στις ταινίες του (Il Divo, Loro, Loro 1 & 2) και ο Τόνι Σερβίλο είναι ο πρωταγωνιστής που έχει ταυτιστεί με τα έργα του (όπως συμβαίνει πλέον με την Έμμα Στόουν και τον “δικό μας” Λάνθιμο).

Συχνές οι θεολογικές του, επίσης, αναφορές και πιο συχνά ο ίδιος ο θεσμός του Πάπα ή η προσωπικότητα του Πάπα, που είδαμε να αναπτύσσει και στην τηλεοπτική σειρά που προαναφέραμε με πρωταγωνιστή τον Τζουντ Λο, αλλά και στις αναφορές του γενικότερα στις ταινίες του. Εδώ, στο “La Grazia”, ο ίδιος ο τίτλος είναι μία θεολογίζουσα αναφορά, που παραπλανεί η ελληνική άστοχη και αδόκιμη μετάφραση, που αλλάζει παντελώς το νόημα που θέλει να προσδώσει ο σκηνοθέτης.

Ο αυθεντικός τίτλος “La Grazia” παραπέμπει στη “Χάρη”, μία κατάσταση που προσφέρεται από το Θεό ως χάρισμα, η παρουσία του αγίου πνεύματος στην κτίση, που προσφέρεται στα μυστήρια της Εκκλησίας πλουσιοπάροχα, σύμφωνα με τη χριστιανική θεώρηση. Ο Σορεντίνο φλερτάρει σε όλη την ταινία με την έννοια της ευθανασίας και ο πιστός χριστιανός καθολικός πρωταγωνιστής, πρόεδρος της ιταλικής δημοκρατίας Μαριάνο ντε Σάντις, διακεκριμένος νομικός του ποινικού δικαίου (μία προσωπογραφία που παραπέμπει λίγο στην σημερινή περίπτωση του προοδευτικού Ματαρέλα, αλλά κατά τα άλλα, εδώ έχουμε μία φανταστική περσόνα), συνομιλεί και εξομολογείται σε έναν ριζοσπαστικό Πάπα, έγχρωμο με μαλλιά ράστα, σκουλαρίκι, που οδηγεί βέσπα στη Ρώμη…

Είναι ο Πάπας που θα ήθελαν οι Ιταλοί ή ο Σορεντίνο, δεν έχει σημασία, είναι όμως ένας θεσμός που εκπροσωπεί έναν χριστιανισμό (στη Δύση) που θέλει να συνεχίζει να συνομιλεί με το σύγχρονο άνθρωπο. Ο Πάπας παρουσιάζεται ριζοσπαστικός στην όψη, αλλά με τις ίδιες πατροπαράδοτες και όχι τόσο ριζοσπαστικές απόψεις, που εκπροσωπεί ο θρόνος του.

Το δίλημμα για την ευθανασία

Στο πλαίσιο αυτού του ισχυρού διλήμματος του Προέδρου Ντε Σάντις, η έννοια της χάριτος μοιάζει σαν μία δωρεά που χρειάζεται για να πάρει τόσο σημαντικές αποφάσεις. Και σε αυτήν την απόφαση συμβουλεύεται τον φίλο του Πάπα, τον συναντά συχνά, ανταλλάζει απόψεις. Κι ενώ φαινομενικά ο θεσμός του Πάπα γίνεται σεβαστός, υπολογίσιμος, παραμερίζεται, καθώς ο Σορεντίνο επιλέγει να φέρει τον δημοκρατικό θεσμό του Προέδρου της Ιταλικής Δημοκρατίας ως πιο ισχυρό θεσμό από τον θρησκευτικό, ώστε να μπορεί να παραμερίσει κάθε ηθικό ή θεολογικό δίλημμα και να υπογράψει λίγες μέρες πριν αφήσει τη θέση του, το νομοσχέδιο περί ευθανασίας, ακόμα και αν ο παπικός θρόνος είναι κάθετα αντίθετος σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο.

Το δίλημμα τίθεται σε φιλοσοφική και ιδεολογική βάση, και όχι κοινωνική. Στο ζητούμενο (περί ευθανασίας), δεν διαφαίνεται ποιανού ανάγκη είναι, ο λαός είναι άφαντος και από την πολιτική και από την θρησκευτική σκηνή. Δεν προκύπτει ποιανού διαστρέβλωση είναι αυτή, του σκηνοθέτη ή της πραγματικότητας, αλλά όλη η ταινία κινείται σε αυτό το ιδεολογικό (μονομερές) μοτίβο. Ο Πρόεδρος φαίνεται αποκομμένος από την κοινωνία, κλεισμένος σε ένα μέγαρο, σαν την πορσελάνη που κανείς δεν την αγγίζει, αλλά ούτε τη βγάζει από το ντουλάπι μην και σπάσει.

Ο Ντε Σάντις δεν έχει μόνο αυτό το δίλημμα, περί ευθανασίας, αλλά και το δίλημμα να δώσει χάρη (επανέρχεται ο όρος με άλλη διάσταση) σε δύο περιπτώσεις φυλακισμένων, μίας γυναίκας που σκότωσε τον άντρα της στον ύπνο καθώς την κακοποιούσε συστηματικά, κι ενός καθηγητή σχολείου που σκότωσε την ανάπηρη γυναίκα για να την λυτρώσει από το μαρτύριό της. Αυτές τουλάχιστον ήταν τα επιχειρήματα υπεράσπισής τους. Ο Πρόεδρος, αποφεύγοντας κάθε πρωτόκολλο, επισκέπτεται τους δύο εμπλεκόμενους και παίρνει μία απόφαση ανάποδη και απρόσμενη από αυτό που αρχικά φαίνεται πιο πιθανή εξέλιξη. Αν και για τον θεατή αυτή η ανατροπή ήταν αναμενόμενη, ο Πρόεδρος φαίνεται πως τρέφεται από μία μακρά πείρα κι έναν νομικισμό, που σε ορισμένες περιπτώσεις τον βοηθάει.

“Το Μεγαλείο” (La Grazia)

Στη διαδρομή που διανύει στο “La Grazia” ο Ντε Σάντις, και έως ότου πάρει αυτές τις σημαντικές αποφάσεις, θέτει στη βάσανο και τις προσωπικές του αναμνήσεις από την θανούσα και πολυαγαπημένη του γυναίκα, ενώ η κόρη του, διακεκριμένη νομικός επίσης, τον βοηθά σε όλα τα προεδρικά του καθήκοντα. Παραμένει δεξί του χέρι στις περισσότερες δράσεις του. Ο Πρόεδρος βασανίζεται από αναμνήσεις του παρελθόντος και την μελαγχολία της τρίτης ηλικίας. Το παρελθόν διογκώνεται και το μέλλον μοιάζει να φτάνει στο τέλος του. Η ερμηνεία σε αυτήν τη διάσταση του Σερβίλο σε καθηλώνει. Έμπειρος ηθοποιός δε θα πέσει σε μανιέρες, και με το φακό του ο Σορεντίνο θα αναδείξει αυτήν την εσωτερικότητα και ταυτόχρονη αυτοσυγκράτηση που απαιτεί ο ρόλος.

Ο Σορεντίνο σε όλη την ταινία διατηρεί την κομψότητα στις λήψεις του, που παραδοσιακά τον χαρακτηρίζουν, με ιδιαίτερη οπτική αντίληψη στις γωνίες που επιλέγει, τα σκοτεινά ενίοτε μετωπικά του πλάνα, οι ευρυγώνιοι φακοί που χρησιμοποιεί, που δημιουργούν πολλές φορές κλειστοφοβικές διαστάσεις, με κινήσεις της κάμερας που προσπαθούν να εντείνουν τους φόβους ή τις κρίσεις του χαρακτήρα που περιγράφει. Η χρωματική του παλέτα, οι επιλογές αργής κίνησης και η συνολικότερη φιλοσοφική του ματιά σε καθηλώνει. Ο Σορεντίνο είναι σημαντική περίπτωση σύγχρονου δημιουργού που αξίζει πάντα κάποιος να παρακολουθεί, ακόμα και αν ορισμένες φορές λειτουργεί ιδεολογικά στις επιλογές των χαρακτήρων του.

Ο Σορεντίνο θέτει ένα πλαίσιο συγκεκριμένο για προβληματισμό και συγκεκριμένα θέματα για συζήτηση: δίνουμε το δικαίωμα ευθανασίας; Σε ποιους δίνουμε χάρη για το έγκλημα που διέπραξαν; Πως διαχειρίζεται κάποιος αναπάντητα ερωτήματα του παρελθόντος; Αυτά και πολλά παραπάνω αναδεικνύονται σε ένα καλογραμμένο σενάριο με έναν κεντρικό χαρακτήρα, πολύ συγκροτημένο, που δεσπόζει. Την συνέπεια που διαθέτει ως σκηνοθέτης ο Σορεντίνο, την κρατά και εδώ, με τη διαφορά ότι επανέρχεται σε ερωτήματα ζωής και θανάτου με μεγαλύτερη ωριμότητα, δείχνοντας μία υπαρξιακή αγωνία ενδεχομένως του ίδιου του δημιουργού και συνοψίζοντας ένα βαθύ θεολογικό ερώτημα (και υπαρξιακό) σε μία ερώτηση που αφοπλίζει: ‘’σε ποιον ανήκουν οι μέρες μας;’’.

Χωρίς να δίνει ευθέως απαντήσεις στην ταινία, ο πρόεδρος και πρωταγωνιστής δίνει το στίγμα της δικής του απάντησης με την απόφαση που παίρνει στο τέλος περί ευθανασίας. Παράλληλα, η έννοια της διαπλεκόμενης αστικής τάξης επίσης τονίζεται, ως ένα θέμα που προκύπτει ως δεύτερη ανάγνωση, όπως και η, μάλλον, φιλοσοφημένη εμμονή, ότι τις σημαντικές αποφάσεις για την κοινωνία τις παίρνει μία ελίτ, μετά από μία φιλοσοφική συζήτηση, ή μία προσωπική ωριμότητα του εκάστοτε σημαντικού ανθρώπου στην εκάστοτε σημαντική θεσμική θέση.

Σε αυτό το πλαίσιο, η “La Grazia” δεν πείθει, κυρίως, επειδή όταν μιλάμε για πολιτική, θα πρέπει να έχουμε πολλαπλές αναγνώσεις και διαστάσεις, που εδώ αποφεύγονται. Οι σημαντικές αποφάσεις δεν είναι αποφάσεις ενός ανδρός στις σύγχρονες κοινωνίες. Παρόλα αυτά, η ταινία θα θέσει εύστοχα σύγχρονα ερωτήματα, θα φέρει σε επαφή το νέο με το παλιό, και πολλά υπαρξιακά ερωτήματα που αξίζει κανείς να εμβαθύνει.