Διονύσιος Αρεοπαγίτης εναντίον Σπινόζα

O Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης προτείνει μια ιεραρχική διάταξη των όντων, σύμφωνα με τις φυσικές τους τοποθετήσεις και τις ελευθερίες τους, καθώς επίσης και σύμφωνα με την ταυτόχρονη αμεσότητα της παρουσίας του απροσπέλαστου Θεού ή θείου. Στο πλαίσιο της οντολογικής ιεραρχίας του Αρεοπαγίτη, υπάρχει μια επιστημολογική, αν και όχι οντολογική, συνέχεια μεταξύ του Απολύτου και της ύλης.

Ο Αρεοπαγίτης δεν απορρίπτει την πραγματικότητα του υλικού κόσμου και υποστηρίζει ότι από τη γνώση του υλικού κόσμου, μπορούμε, με τη μέθοδο της αναλογίας, να αναχθούμε στην ιδέα του Απολύτου. Ωστόσο, τονίζει ότι, ενώ υπάρχει μια αναλογία μεταξύ του στοχασμού για τον υλικό κόσμο και για τον Θεό, δεν υπάρχει οντολογική συνέχεια μεταξύ του υλικού κόσμου και του Θεού, δηλαδή ο Θεός και ο υλικός κόσμος δεν συγχέονται στο επίπεδο της ουσίας τους. 

Κατά τη διάρκεια της νεωτερικής φιλοσοφίας, η αντίληψη περί της συνέχειας μεταξύ του Απολύτου και της ύλης αναδιατυπώθηκε από τη μονιστική φιλοσοφία του Μπαρούχ Σπινόζα. Σε αντίθεση προς τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, ο Σπινόζα οδηγήθηκε στον πανθεϊσμό, δεχόμενος ότι υπάρχει οντολογική συνέχεια μεταξύ του υλικού κόσμου και του Θεού. Ο Σπινόζα ενστερνίστηκε τη γεωμετρική μέθοδο του Ντεκάρτ, αλλά την εφάρμοσε με διαφορετικό τρόπο από ό,τι ο Ντεκάρτ.

Συγκεκριμένα, ο Σπινόζα αρνείται τον καρτεσιανό (και αρεοπαγιτικό) διαχωρισμό μεταξύ Θεού και κόσμου, αλλά συμφωνεί με τον καρτεσιανό ρασιοναλισμό. Αυτές οι δύο θέσεις του Σπινόζα τον οδηγούν λογικώς στο να εντοπίσει τον Θεό στη φύση και στη λειτουργία της και, έτσι, να αναδείξει τη γεωμετρική μέθοδο σε μέθοδο θεογνωσίας.

Η φιλοσοφία του Σπινόζα

Ο Σπινόζα ισχυρίζεται ότι τα πράγματα απορρέουν από τη θεία ουσία (αντί από τη θεία βούληση) σύμφωνα με μια λογική αναγκαιότητα, ανάλογη εκείνης που διέπει την απορροή των ιδιοτήτων του τριγώνου από την ουσία του εν λόγω γεωμετρικού σχήματος. Δηλαδή, στη φιλοσοφία του Σπινόζα, ο Θεός δεν προσεγγίζεται μόνο ως το ιδεώδες του Απολύτου (της οντολογικής τελειότητας), αλλά Θεός και φύση ουσιαστικώς ταυτίζονται, οι λόγοι του Θεού ταυτίζονται με τις φυσικές νομοτέλειες, και υπαρξιακή τελειοποίηση του ανθρώπου σημαίνει απλώς το να συλλάβει την αλήθεια του Θεού μέσα στον κόσμο.

Στη φιλοσοφία του Σπινόζα, το εγώ δεν έχει συνείδηση του εαυτού του, όπως έχει για τον Ντεκάρτ, αλλά κατοπτρίζεται στη λογικώς συνεκτική ολότητα του όντος (σε αυτό δηλαδή που ο Σπινόζα εννοεί ως Θεό). Από αυτή την ολότητα του όντος, σύμφωνα με τον Σπινόζα, το εγώ λαμβάνει την εικόνα του, δηλαδή γνωρίζει τον εαυτό του. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, εξαλείφονται τόσο ο προσωπικός βιωματικός χαρακτήρας της εμπειρίας των αισθήσεων, όσο και ο ίδιος ο φορέας αυτών των βιωμάτων, δηλαδή το υποκείμενο. Έτσι, η νόηση αποβαίνει σκέψη χωρίς αίσθηση, και κάθε ψυχική ενέργεια ανάγεται σε μια σωματική ενέργεια.

Στο πλαίσιο της πανθεϊστικής ενότητας του κόσμου, την οποία εισηγείται ο Σπινόζα, η ψυχή απλώς αντανακλά τις καταστάσεις του σώματος, αφού ακολουθώντας τη γεωμετρική μέθοδο, ο Σπινόζα αρνείται οποιαδήποτε μη-μηχανιστική τελεολογία. Η φιλοσοφία του Σπινόζα αποτελεί μια αποθέωση του μηχανικισμού. Όμως, όπως έχω εξηγήσει, ο σύγχρονος οργανικισμός κατανοεί και μοντελοποιεί τη ζωή ως οργανωμένο σύνολο με αναδυόμενες ιδιότητες, και όχι ως μηχανή, που αποτελείται από εξαρτήματα, και υπάρχει μια δυναμική, δομική συνέχεια μεταξύ της συνείδησης και του κόσμου.

Η φιλοσοφία του Σπινόζα αναιρεί την ουσία της ανθρώπινης ελευθερίας, δηλαδή την απροσδιοριστία του πνεύματος. Στο σπινοζικό σύμπαν, οι μόνοι τρόποι που απομένουν στον άνθρωπο για να εκφράσει την ελευθερία του είναι η τρέλα (ως εξέγερση ενάντια στην προβαλλόμενη ως καταναγκαστική λογική του κόσμου) και ο θάνατος (φόνος/αυτοκτονία ως εξέγερση ενάντια σε μια μηχανιστική ζωή).

Ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης

Ο Σπινόζα απελευθέρωσε, σε κάποια έκταση, τον άνθρωπο από τον πνευματικό δεσποτισμό, που ασκούσαν η μεσαιωνική Ρωμαιοκαθολική εκκλησία και ο μεσαιωνικός ραβινικός Ιουδαϊσμός, με το να πάρει τον Θεό από τα χέρια των ιερατείων και να τον ενώσει με τον κόσμο. Όμως η ενότητα μεταξύ Θεού και κόσμου, όπως την εισηγήθηκε ο Σπινόζα, είχε πανθεϊστικό χαρακτήρα, και έτσι, εκπίπτοντας ο Θεός σε κοσμικές νομοτέλειες, οδήγησε σε μια νέα τυραννία: ο Θεός, ταυτισμένος πλέον με τη φύση, μας διέπει καταναγκαστικά στο πλαίσιο ενός συμπαντικού μηχανικισμού.

Αντιθέτως, ο προσωπικός Θεός του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη μπορεί όχι μόνο να συλληφθεί αναλογικώς από το σκεπτόμενο υποκείμενο, ως το ιδεώδες του Απολύτου, αλλά και μπορεί να απορριφθεί από το ελεύθερο υποκείμενο, αφού δεν ταυτίζεται οντολογικώς με τον φυσικό κόσμο, και, σε τελική ανάλυση, είναι ένα υπερβατικό ιδεώδες ελευθερίας. Η θεοποίηση των κοσμικών νόμων αποτελεί μια μορφή θεοποίησης του μηχανικισμού και συνεπάγεται ότι ο άνθρωπος πρέπει απλώς να γνωρίσει τις κοσμικές νομοτέλειες, που ούτως ή άλλως τον διέπουν, και να εναρμονιστεί μαζί τους.

Αντιθέτως, η μελέτη της θεολογίας του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη και του ρασιοναλισμού του Ντεκάρτ αναδεικνύουν έναν πολύ πιο ενεργητικό ρόλο της ανθρώπινης συνείδησης. Επίσης, η μελέτη της ιστορίας του πολιτισμού οδηγεί στο συμπέρασμα ότι, μεταξύ όλων των ζώων, ο άνθρωπος έχει τη μοναδική δυνατότητα – αντί μόνο να προσαρμόζει τον εαυτό του στον κόσμο – να προσαρμόζει, υπό κατάλληλες προϋποθέσεις, τον κόσμο στον εαυτό του (ενεργώντας κατά μίμηση του Θεού του Αρεοπαγίτη). Αυτή η μοναδική δυνατότητα του ανθρώπου πραγματώνεται μέσω των θεσμών και της τεχνολογίας.