Η ελληνική αντίληψη περί θεωρίας και κοσμιότητας

Ο Αριστοτέλης, που βάζει στην κορυφή της μεταφυσικής του τον Θεό ως “νόησις νοήσεως”, επισημαίνει ότι η επαφή με το θείο (το ύψιστο ιδεώδες υπέρβασης) γίνεται με την τελείωση του ανθρώπινου νου και τη νοητική εγρήγορση, που προκαλεί η ευδαιμονία (βλ. Αριστοτέλης, “Ηθικά Νικομάχεια”, Κ7, 1177a20-21 και “Μετά τα Φυσικά”, Λ7, 1072b18-24).

Κάθε διαφορετική αντίληψη περί θεωρίας – είτε πρόκειται για αυθαίρετο ιδεαλισμό (που εξιδανικεύει το “εγώ” και την υποκειμενικότητα καθ’ εαυτή), είτε πρόκειται για υποτέλεια στη λογική της ανάγκης, είτε πρόκειται για μια εκλογίκευση της ιδιοτέλειας – αποτελεί μια απορριπτέα μορφή βαρβαρότητας, από τη σκοπιά της ελληνικής παιδείας.

Ο αρχαίος ελληνικός ανθρωπισμός αναζήτησε τον καθολικό λόγο (όπου λόγος σημαίνει γλώσσα και σκέψη μαζί) ως θεμέλιο της ανθρώπινης κοινωνίας και συνέδεσε την έννοια του πολιτικού βίου με εκείνη της κοσμιότητας. Στο πλαίσιο της κλασσικής ελληνικής σκέψης, κόσμος σημαίνει τόσο το σύμπαν και το σύνολο των όντων, όσο και την πολιτική συγκρότηση, που βασίζεται στον νόμο (βλ. Πλάτων, “Νόμοι” Η, 846d και Ευριπίδης, “Ικέτιδες”, στίχος 245), όπου νόμος σημαίνει την αρχή της τάξης και της αρμονίας, που ρυθμίζει τόσο τις σχέσεις ανάμεσα στα μεμονωμένα όντα, όσο και ανάμεσα στα συστατικά κάθε όντος (βλ. Πλάτων, “Γοργίας”, 504a, “Νόμοι”, 734a-741a).

Η καθολικότητα αυτής της αναζήτησης για γνώση και αναγνώριση του κόσμου ως μορφοποιητικής και κανονιστικής ολότητας αποτελεί το περιεχόμενο του αρχαίου ελληνικού ανθρωπισμού. Ο αρχαίος ελληνικός ανθρωπισμός εκφράζει την κοσμιότητα της ψυχής, που έχει αναγνωρίσει τον νόμο του σύμπαντος ως δικό της νόμο και της οποίας η εσωτερική πειθαρχία βρίσκεται σε απόλυτη συμφωνία με την κοσμική τάξη.

Ωστόσο, στην περίπτωση της κλασσικής ελληνικής φιλοσοφίας, το άτομο συνδέεται με τον καθολικό λόγο μέσω του έρωτα, δηλαδή μέσα από μια προσωπική σχέση-μέθεξη, στην οποία δεν αναιρείται η ετερότητα του προσώπου. Στο πλαίσιο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας, ο έρωτας γίνεται μια μορφή γνωσιολογίας, που σημαίνει την προσωπική σχέση μεταξύ της φιλοσοφούσας συνείδησης και του αντικειμένου της γνώσης (που αποτελεί το “εραστό”). Έτσι, η ατομικότητα δεν σβήνει μέσα στη γενικότητα, αλλά εξευγενίζεται, καθώς οι γενικές αρχές δεν επιβάλλονται καταναγκαστικά στο επιμέρους, αλλά αφομοιώνονται δημιουργικά από το επιμέρους και συγκροτούν τη δομή του.

Σύμφωνα με την κλασσική ελληνική φιλοσοφική παράδοση, για να είναι ικανή η ψυχή να εισάγει αρμονία στις κινήσεις της και να πράξει έτσι ώστε η ανθρώπινη ζωή να μην αποτελεί μια ακοσμία (αταξία), αλλά έναν κόσμο, πρέπει να μπορεί να θεάται το απόλυτο. Έτσι, ο χαρακτήρας του θείου ως υπέρτατου Αγαθού οφείλεται στην τελειότητά του, που το καθιστά απείρως επιθυμητό.

Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης

Για τον Πλάτωνα, η τάξη, η αρμονία, η δικαιοσύνη, το μέτρο και η ομορφιά εκφράζουν και προσδιορίζουν το Αγαθό, προς το οποίο αναφέρονται καθετί που στον αισθητό κόσμο επιθυμεί να λάβει μια μόνιμη μορφή και δομή και καθετί που στον υπερουράνιο κόσμο χρησιμεύει ως ιδεότυπος για τις αποσπασματικές προσπάθειες των ανθρώπων. Το Αγαθό είναι το τέλος-σκοπός, αφού συνιστά τόσο την τάξη της συγκρότησης κάθε έργου και πραγματικότητας, όσο και την ολοκληρωμένη έκφρασή τους.

Αυτό το Αγαθό επιδιώκει να πραγματοποιήσει ο θείος δημιουργός στον πλατωνικό διάλογο “Τίμαιος“, ο ζωγράφος, ο ιατρός και ο παιδαγωγός στον πλατωνικό διάλογο “Γοργίας” και ο βασιλικός άνδρας στον πλατωνικό διάλογο “Πολιτικός”. Το θείο είναι το τέλος, που δίνει νόημα στο κοσμικό γίγνεσθαι, επειδή ασκεί ερωτική έλξη. Τα όντα, αναζητώντας την τάξη που πρέπει να πραγματοποιήσουν και την τελειότητα που πρέπει να επιτύχουν, υπακούν στον συμπαντικό έρωτα, του οποίου το ύψιστο αντικείμενο είναι η θεία τελειότητα.

Ο Αριστοτέλης, στα “Φυσικά” (Ε1, 265a25 κ.εξ.), επισημαίνει ότι τα φυσικά όντα, οι ουράνιες σφαίρες, υπακούοντας στον συμπαντικό έρωτα, μιμούνται την τέλεια ζωή του θείου, εκτελώντας τη φυσική κίνηση που είναι “τέλεια και αιώνια”, την κυκλική. Ο άνθρωπος, με τη σειρά του, διά της συμμετοχής του στον κόσμο, μπορεί να φθάσει στην πληρότητα του είναι. Ο Πλάτων, στην “Πολιτεία” (ΣΤ 500c), επισημαίνει ότι η γεωμετρία, στην οποία υπακούν τα φυσικά σώματα, εξασφαλίζει ότι αυτά τα – κατά μίμηση του θείου – τέλεια όντα ούτε αδικούν, ούτε αδικούνται το ένα από το άλλο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, φθάνουμε στην αρχαιοελληνική περί δικαιοσύνης αντίληψη.

Ο Πλάτων στους “Νόμους” (Α638β) και ο Αριστοτέλης στα “Πολιτικά” (Γ3, 1289β25) επισημαίνουν ότι η δικαιοσύνη είναι όπως η ζωή: σώζει ό,τι είναι δυνατόν να συντηρηθεί και καταστρέφει ό,τι δεν είναι δυνατόν παρά να χαθεί. Στον “Φίληβο” (26β), ο Πλάτων αποφαίνεται ότι η δικαιοσύνη συντηρεί την ύπαρξη του κόσμου, αφού από αυτήν προέρχονται “ο νόμος και η τάξη, φορείς του μέτρου”, και γι’ αυτό, το έργο της είναι άλλοτε “σωτήριο” και άλλοτε “καταστρεπτικό”.

Το τραγικό – όπως διαυγάστηκε από τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή – εμφανίζεται όταν η ανθρώπινη θέληση, λόγω της αυθαιρεσίας και της υπερβολής της, συγκρούεται με το δίκαιο, επιφέροντας τη νέμεση. Όταν ο άνθρωπος δεν ακολουθεί το δίκαιο, παρακολουθεί την ίδια του την καταστροφή, και ο νόμος – σύμφωνα με τον Ηράκλειτο – “σβήνει την ύβρη”. Η κάθαρση, στην αρχαιοελληνική τραγωδία, είναι το μέσο διά του οποίου αποκαθίσταται η κοσμική ισορροπία και η αίσθηση της αιώνιας κοσμιότητας (απέναντι στην ακοσμία).