Αξίζουν κρατικής χρηματοδότησης ταινίες που παράγονται με AI;

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν οι εθνικοί φορείς θα λάβουν υπόψη την AI, αλλά αν θα προλάβουν να ανασχεδιάσουν τα κριτήριά τους πριν η δημόσια πολιτική μείνει πίσω από τη νέα πραγματικότητα που ήδη διαμορφώνεται. Αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο τη στιγμή που η UNESCO προειδοποιεί ότι έως το 2028 οι δημιουργοί του οπτικοακουστικού τομέα ενδέχεται να χάσουν έως και το 21% των εσόδων τους εξαιτίας των generative AI outputs, ενώ η άμεση δημόσια χρηματοδότηση για τον πολιτισμό, παραμένει παγκοσμίως κάτω από το 0,6% του ΑΕΠ.

Η πρώτη αρχή που πρέπει να υιοθετήσουν τα εθνικά χρηματοδοτικά συστήματα είναι η απόλυτη διαφάνεια. Δεν είναι πλέον αρκετό ένα σχέδιο να δηλώνει απλώς το budget, το casting ή το production plan. Οφείλει να δηλώνει με σαφήνεια αν χρησιμοποιεί AI, σε ποια στάδια, με ποια εργαλεία, πάνω σε ποια δεδομένα, με τι είδους δικαιώματα και με ποιον τρόπο προστατεύονται η πνευματική ιδιοκτησία, τα προσωπικά δεδομένα και η συναίνεση των εμπλεκομένων.

Το British Film Institute έχει ήδη κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση, ζητώντας από τους αιτούντες να είναι διαφανείς για κάθε χρήση assistive ή generative AI, τόσο στην αίτηση όσο και στο ίδιο το έργο, και να αποδεικνύουν ότι λειτουργούν εντός του νόμου. Αντίστοιχα, το Screen Australia απαιτεί η χρήση AI από τους αιτούντες και τους stakeholders να δηλώνεται και να ευθυγραμμίζεται με τις κατευθυντήριες αρχές διαφάνειας, ηθικής χρήσης, δικαιοσύνης, λογοδοσίας και προστασίας της δημιουργικότητας.

Το AI υπηρετεί ή αντικαθιστά την τέχνη;

Η δεύτερη αρχή είναι ότι η δημόσια χρηματοδότηση δεν πρέπει να μετατραπεί σε επιδότηση της άκριτης αυτοματοποίησης. Το κρίσιμο ερώτημα για κάθε εθνικό fund δεν είναι αν ένα project χρησιμοποιεί AI, αλλά αν το χρησιμοποιεί με τρόπο που ενισχύει τη δημιουργία αντί να την εκτοπίζει. Το ίδιο το BFI θέτει ήδη αυτό το ερώτημα: αν η ΑΙ υποστηρίζει αντί να αντικαθιστά την ανθρώπινη δημιουργικότητα, αν παραμένει δευτερεύουσα απέναντι στην καλλιτεχνική ακεραιότητα και αν επιτρέπει την παραγωγή έργων που διαφορετικά δεν θα ήταν βιώσιμα.

Σε ανάλογο πνεύμα, το Canada Media Fund ορίζει τρεις απλές αλλά ουσιώδεις αρχές: η AI πρέπει να είναι ηθικά υπεύθυνη, να λειτουργεί ως συνεργασία ανθρώπου και τεχνολογίας και να συνοδεύεται από ουσιαστική λογοδοσία. Αυτό είναι, κατά τη γνώμη μου, το σωστό σημείο εκκίνησης για κάθε εθνική κινηματογραφική πολιτική.

Η τρίτη αρχή αφορά την πνευματική ιδιοκτησία και την αμοιβή των δημιουργών. Αν το δημόσιο χρήμα στηρίζει τον κινηματογράφο ως πεδίο πολιτισμικής δημιουργίας και όχι απλώς ως περιεχόμενο, τότε δεν μπορεί να χρηματοδοτεί έργα που βασίζονται σε αδιαφανή ή ενδεχομένως παράνομα εκπαιδευμένα μοντέλα χωρίς σαφές καθεστώς δικαιωμάτων.

Η πρόσφατη θέση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είναι απολύτως σαφής: η χρήση προστατευόμενων έργων από συστήματα generative AI πρέπει να συνοδεύεται από διαφάνεια και, όπου απαιτείται, δίκαιη αμοιβή, ενώ οι πάροχοι (providers) οφείλουν να παρέχουν επαρκή τεκμηρίωση σχετικά με τα δεδομένα εκπαίδευσης και τις πρακτικές συλλογής τους ενώ οι deployers υποχρεούνται να διασφαλίζουν τη σύννομη και διαφανή χρήση των συστημάτων. Αν οι εθνικές επιχορηγήσεις δεν ενσωματώσουν αντίστοιχες απαιτήσεις, κινδυνεύουν να λειτουργήσουν ως δημόσιο πλυντήριο νομικού και ηθικού ρίσκου.

Η τέταρτη αρχή είναι ότι οι εθνικές χρηματοδοτήσεις πρέπει να πάψουν να χρηματοδοτούν μόνο έργα και να αρχίσουν να χρηματοδοτούν και υποδομές υπεύθυνης μετάβασης. Το British Film Institute, σε σχετικές εκθέσεις του για τον οπτικοακουστικό τομέα, επισημαίνει ότι η προτροπή προς τους παραγωγούς για “υπεύθυνη” χρήση της AI δεν επαρκεί χωρίς παράλληλη ενίσχυση του οικοσυστήματος, όπως χρηματοδότηση κατάρτισης (training) και AI literacy, νομική υποστήριξη, εργαλεία διαχείρισης δικαιωμάτων, πρότυπα συναίνεσης, μηχανισμούς ελέγχου (audit) και ερευνητικά sandbox περιβάλλοντα, ιδίως για μικρές και ανεξάρτητες παραγωγές. Ειδάλλως, η AI θα γίνει προνόμιο των μεγάλων παικτών και η δημόσια πολιτική θα βαθύνει τις ανισότητες αντί να τις περιορίσει.

Μία κρίσιμη αναγκαιότητα

Υπάρχει, τέλος, και ένα πέμπτο, βαθύτερο επίπεδο: ο ίδιος ο ορισμός του “πολιτισμικού έργου δημοσίου συμφέροντος”. Στην εποχή της AI, οι εθνικές χρηματοδοτήσεις δεν πρέπει να ανταμείβουν απλώς την ταχύτερη ή φθηνότερη παραγωγή, αλλά την πολιτισμική αναγκαιότητα, τη γλωσσική και αισθητική ιδιαιτερότητα, τη δίκαιη εργασία, τη λογοδοσία προς το κοινό και τη δυνατότητα ενός έργου να εκφράσει εμπειρίες που η αγορά, οι πλατφόρμες και οι αλγόριθμοι συνήθως παραμερίζουν.

Η δημόσια χρηματοδότηση οφείλει πλέον να ζητά από κάθε project όχι μόνο καλλιτεχνική πρόταση, αλλά και AI impact statement: ποια τεχνολογία χρησιμοποιήθηκε, ποιους εξυπηρετεί, ποιους επηρεάζει, ποια εργασία αντικαθιστά ή μετασχηματίζει, ποιο ρίσκο αναλαμβάνει και ποια πολιτισμική αξία επιστρέφει.

Αν τα εθνικά συστήματα χρηματοδότησης δεν κινηθούν προς αυτή την κατεύθυνση, θα συνεχίσουν να λειτουργούν με όρους ενός προ-αλγοριθμικού κινηματογράφου, ενώ η ίδια η παραγωγή θα έχει ήδη αλλάξει εποχή. Και τότε το πρόβλημα δεν θα είναι τεχνολογικό, αλλά ξεκάθαρα πολιτικό: το δημόσιο χρήμα δεν θα προστατεύει πλέον τον πολιτισμό, αλλά θα ακολουθεί παθητικά τη μετάβασή του.