Η Ελλάδα ανάμεσα στην παγκόσμια μετάβαση και τις δικές της αυταπάτες

Όμως η Ιστορία είχε διαφορετικά σχέδια. Ο κόσμος δεν έγινε ποτέ πραγματικά ενιαίος. Έγινε διασυνδεδεμένος. Η τεχνολογία, το εμπόριο και το χρηματοπιστωτικό σύστημα ένωσαν την ανθρωπότητα σε πρωτοφανή βαθμό, αλλά οι πολιτισμοί, τα ιστορικά βάθη και οι διαφορετικές αντιλήψεις περί εξουσίας, κοινωνίας και ταυτότητας δεν εξαφανίστηκαν. Αντίθετα, επανήλθαν. Η Κίνα δεν δυτικοποιήθηκε. Η Ρωσία δεν ενσωματώθηκε πραγματικά στο δυτικό σύστημα.

Το Ιράν παρέμεινε ένας αυτόνομος γεωπολιτικός και πολιτισμικός πόλος, παρά τις δεκαετίες κυρώσεων και πίεσης που μεσολάβησαν. Η Ινδία ακολουθεί τη δική της στρατηγική διαδρομή. Ο αραβικός κόσμος επαναπροσδιορίζει τη θέση του. Η Αφρική και η Λατινική Αμερική διεκδικούν μεγαλύτερο ρόλο. Ο λεγόμενος “Τρίτος Κόσμος” δεν ζητά πλέον απλώς συμμετοχή σε ένα σύστημα σχεδιασμένο αλλού. Ζητά λόγο στους κανόνες του παιχνιδιού.

Ζούμε την ανάσχεση της παγκοσμιοποίησης. Ο κόσμος δεν κινείται προς μία ενιαία πολιτισμική μορφή. Κινείται προς μία νέα πολυαρμονία. Πολλά κέντρα ισχύος, πολλές αφηγήσεις, πολλοί πολιτισμικοί κόσμοι συνυπάρχουν πλέον μέσα στην ίδια τεχνική οικουμένη. Αυτή η μετάβαση όμως δεν γίνεται ομαλά. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να παραμένουν η ισχυρότερη δύναμη του πλανήτη, όμως τα όρια της μονοκρατορίας γίνονται όλο και πιο ορατά.

Η μεταψυχροπολεμική υπόθεση ότι ολόκληρη η Μέση Ανατολή θα μπορούσε να αναδιαμορφωθεί υπό δυτικούς όρους δεν επιβεβαιώθηκε. Το Ιράν, παρά την απομόνωση, όχι μόνο άντεξε αλλά κατόρθωσε να αναδειχθεί σε περιφερειακό πόλο επιρροής. Η αμερικανική στρατηγική βρίσκεται αντιμέτωπη με το παράδοξο ότι το κόστος διατήρησης της παγκόσμιας πρωτοκαθεδρίας αυξάνεται, ενώ η αποτελεσματικότητά της μειώνεται.

Την ίδια στιγμή, το Ισραήλ κινείται σε μία λογική συνεχούς κλιμάκωσης, θεωρώντας ότι η ανάδυση ενός ισχυρού Ιράν συνιστά υπαρξιακή απειλή. Από τη δική του οπτική, η στρατηγική πίεση είναι θέμα επιβίωσης. Όμως κάθε νέα ένταση στη Μέση Ανατολή αυξάνει την πιθανότητα ενός πολύ μεγαλύτερου γεωπολιτικού σοκ με επιπτώσεις στην ενέργεια, στη ναυτιλία, στις αλυσίδες εφοδιασμού και τελικά στην ίδια την παγκόσμια οικονομία. Και εδώ ίσως βρίσκεται το πιο δύσκολο ερώτημα της εποχής μας. Μπορεί το σημερινό παγκόσμιο οικονομικό σύστημα να συνεχίσει όπως λειτουργεί σήμερα;

Η δεύτερη ευκαιρία για την Ελλάδα

Οι δυτικές οικονομίες έχουν οικοδομήσει επί δεκαετίες ένα μοντέλο υπερκατανάλωσης, χρηματοπιστωτικής μόχλευσης και συνεχούς διόγκωσης χρέους. Το χρήμα πολλαπλασιάστηκε πολύ ταχύτερα από την πραγματική παραγωγή. Η βιομηχανική βάση μεταφέρθηκε αλλού, ενώ η χρηματοπιστωτική οικονομία διογκώθηκε σε πρωτοφανή βαθμό. Η υπερχρέωση κρατών, επιχειρήσεων και κοινωνιών δημιουργεί μία αίσθηση δομικής ασφυξίας. Η Ιστορία δείχνει ότι μεγάλα συστήματα σπάνια αναδιαρθρώνονται χωρίς σοβαρές κρίσεις. Δεν γνωρίζουμε αν η μετάβαση που έρχεται θα λάβει τη μορφή μεγάλης οικονομικής αναδιάρθρωσης, περιφερειακών συγκρούσεων ή ενός συνδυασμού πολλών κρίσεων ταυτόχρονα. Ξέρουμε όμως ότι η αίσθηση σταθερότητας των προηγούμενων δεκαετιών αρχίζει να ραγίζει.

Και μέσα σε όλα αυτά, η Ευρώπη μοιάζει εξαιρετικά ευάλωτη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση σχεδιάστηκε για μία εποχή σχετικής ειρήνης, οικονομικής ολοκλήρωσης και αμερικανικής στρατηγικής προστασίας. Δεν είναι κράτος. Δεν διαθέτει ενιαία στρατηγική ταυτότητα, ούτε κοινό ιστορικό υποκείμενο με την κλασική έννοια. Είναι μία κανονιστική ένωση που λειτουργεί αποτελεσματικά, όταν το διεθνές περιβάλλον είναι προβλέψιμο. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να αντέξει μία μεγάλη παγκόσμια συστημική αναταραχή. Η Ελλάδα βρίσκεται μέσα σε αυτή τη δίνη σε μία ιδιαίτερα δύσκολη θέση. Για σχεδόν δυο δεκαετίες παραμένει σε μία μορφή οικονομικής επιτήρησης και δομικής εξάρτησης. Η κρίση χρέους δεν υπήρξε μόνο οικονομική κρίση. Ήταν κρίση κυριαρχίας.

Συμμέτοχοι στις αυταπάτες… 

Αλλά κάποια στιγμή οφείλουμε να πούμε και την αλήθεια μεταξύ μας. Δεν υπήρξαμε απλώς θύματα. Υπήρξαμε και συμμέτοχοι στις αυταπάτες μας. Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, χειριστήκαμε τη φιλελευθεροποίηση της παγκόσμιας οικονομίας με τον χειρότερο δυνατό τρόπο. Αντί να επενδύσουμε στην παραγωγή, στην τεχνολογία, στη βιομηχανία και στην ανταγωνιστικότητα, μετατρέψαμε το μεγαλύτερο μέρος του δανεισμού σε κατανάλωση.

Χτίσαμε ένα κράτος, που συχνά λειτουργούσε με όρους πελατειακής αναπαραγωγής αντί μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Θεωρήσαμε τα ευρωπαϊκά χρήματα σχεδόν φυσικό φαινόμενο και όχι ιστορικό παράθυρο ευκαιρίας. Δανειστήκαμε σαν να μην υπάρχει αύριο και όταν το αύριο έφτασε, βρεθήκαμε να παραδίδουμε σταδιακά τα κλειδιά του σπιτιού στους δανειστές μας.

Κι όμως, η μεγάλη ιστορική αναδιάταξη που φαίνεται να έρχεται ίσως προσφέρει στην Ελλάδα μία δεύτερη ευκαιρία. Η γεωγραφία της παραμένει κρίσιμη. Η θέση της ανάμεσα στην Ευρώπη, στη Μέση Ανατολή, στη Μεσόγειο και στους νέους εμπορικούς διαδρόμους αποκτά ξανά σημασία. Αλλά οι δεύτερες ευκαιρίες δεν δίνονται για να επαναλάβεις τα ίδια λάθη. Δίνονται για να πεις επιτέλους την αλήθεια στον εαυτό σου.

Και η αλήθεια είναι ότι καμία χώρα δεν σώζεται μόνο από τις διεθνείς εξελίξεις. Σώζεται όταν αποκτήσει επίγνωση του κόσμου που αλλάζει και κυρίως επίγνωση των δικών της λαθών. Η μετάβαση από τη μονοκρατορία στην πολυαρμονία ίσως ανοίγει ένα νέο ιστορικό παράθυρο. Το ερώτημα είναι αν αυτή τη φορά θα το αξιοποιήσουμε ή αν θα περιμένουμε πάλι να αποφασίσουν άλλοι για εμάς.