Θα επιβάλει ο Τραμπ την συμφωνία με το Ιράν στο Νετανιάχου;

Η σύγκρουση για το Στενό του Ορμούζ έχει εξελιχθεί από μια στρατιωτική μονομαχία σε έναν γεωπολιτικό αγώνα σκακιού, όπου τα διακυβεύματα μετρώνται σε ποσοστά του παγκόσμιου ΑΕΠ. Αυτό που ξεκίνησε ως μία βραχύχρονη στρατιωτική επιχείρηση έχει μετατραπεί σε μια αδιέξοδη παρατεταμένη κρίση, με επιπτώσεις που συγκρίνονται με τις οικονομικές συνέπειες της πανδημίας COVID-19 για την παγκόσμια οικονομία.

Με το κλείσιμο του Ορμούζ έχει προκύψει μια “θανατηφόρα” λαβή, καθώς περισσότερα από 900 εμπορικά πλοία έχουν συσσωρευτεί στον Περσικό Κόλπο, ανίκανα να κινηθούν προς τα εμπρός ή προς τα πίσω, με τις αγορές ενέργειας να βρίσκονται σε κατάσταση αναταραχής. Η μόνη διέξοδος είναι να εγκαταλειφθούν οι μαξιμαλιστικές απαιτήσεις και να επιτευχθεί ένας αμοιβαία επωφελής συμβιβασμός.

Απανωτά είναι τα ταπεινωτικά “χτυπήματα” που δέχεται ο Τραμπ, όσον αφορά το ιρανικό ζήτημα. Μετά την επίσκεψη στην Κίνα, όπου έφυγε με άδεια χέρια από τις συναντήσεις του με τον Σι Τζινπίνγκ, καθώς δεν έλαβε καμία δέσμευση για συνδρομή στην επίλυση της ιρανικής κρίσης και στο άνοιγμα του Ορμούζ, ο Τραμπ βλέπει πως και η τελευταία του κίνηση, ο αποκλεισμός των λιμανιών του Ιράν από τις ισχυρές αμερικανικές ναυτικές δυνάμεις, δεν είναι αποτελεσματικός.

Η Τεχεράνη έχει καταφέρει να επιδείξει αξιοσημείωτη τακτική ευρηματικότητα. Τα ιρανικά δεξαμενόπλοια έχουν βρει τρόπους να παρακάμψουν τον αποκλεισμό των ΗΠΑ, χρησιμοποιώντας ανορθόδοξες διαδρομές μεταξύ των νησιών Λάρακ και Κεσμ. Αυτό δείχνει ότι ο οικονομικός στραγγαλισμός του Ιράν έχει τα όριά του και η χώρα συνεχίζει να προσαρμόζεται στην πίεση, διατηρώντας παράλληλα τον έλεγχο της κατάστασης.

Πώς το Ιράν παρακάμπτει τον αφοπλισμό 

Το Ιράν επίσης σε μια στρατηγική στροφή προς την Ασία, ενεργοποιεί νέους χερσαίους εμπορικούς διαδρόμους μέσω Πακιστάν για να παρακάμψει τον θαλάσσιο αποκλεισμό των ΗΠΑ. Αυτές οι χερσαίες διαδρομές, μέσω Πακιστάν, επιτρέπουν πλέον σε αγαθά με προορισμό τo Iράν να παρακάμπτουν τον αμερικανικό αποκλεισμό, διατηρώντας την πρόσβασή τους στις περιφερειακές αγορές και ανοίγοντας ενδεχομένως νέο εμπορικό διάδρομο προς την Κεντρική Ασία.

Σε μια εξέλιξη με ευρύτερες γεωπολιτικές και ενεργειακές προεκτάσεις, το Ιράν επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανές τις εμπορικές και εφοδιαστικές του ροές προς την Κεντρική Ασία και την Κίνα, αξιοποιώντας ένα δίκτυο μεταφορών, που μέχρι πρότινος παρέμενε ανενεργό για σχεδόν δύο δεκαετίες. Οι χερσαίες διαδρομές δεν μπορούν ασφαλώς να ανταγωνιστούν την κλίμακα, την ταχύτητα ή την κερδοφορία του θαλάσσιου εμπορίου. Μπορεί να μειώνουν την ευαλωτότητα σε κάποιο βαθμό, αλλά δύσκολα θα αλλάξουν θεμελιωδώς τα οικονομικά προβλήματα του Ιράν υπό συνθήκες κυρώσεων και σύγκρουσης.

Αυτές οι χερσαίες διαδρομές αποτελούν περισσότερο εργαλείο οικονομικής “αναπνοής”. Δεν πρέπει να παραγνωρίζεται επίσης ότι, η πολιτική ισορροπιών του Πακιστάν δημιουργεί αβεβαιότητα ως προς το πόσο μπορεί να αναπτυχθεί ο διάδρομος. Το Ισλαμαμπάντ αντιμετωπίζει δικούς του οικονομικούς περιορισμούς και πρέπει να ισορροπήσει τις σχέσεις του με το Ιράν, τη Σαουδική Αραβία, τα κράτη του Κόλπου. Επιπλέον, το Πακιστάν δύσκολα θα ρισκάρει ανοιχτή αντιπαράθεση με την Ουάσινγκτον, αν οι ΗΠΑ αποφασίσουν να εντείνουν την πίεση στο εμπόριο που σχετίζεται με το Ιράν.

Το Ισραήλ

Ένα βασικό εμπόδιο στην ειρηνευτική πρόοδο είναι η θέση του Ισραήλ. Όπως υποδηλώνουν πολιτικοί επιστήμονες, οι αρχικοί στόχοι της Ουάσινγκτον για έλεγχο του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν υπαγορεύτηκαν ουσιαστικά από το Ισραήλ. Ενώ η κυβέρνηση Τραμπ φαίνεται να αναζητά έναν ρεαλιστικό τρόπο εξόδου από την κρίση (άνοιγμα του Στενού για τη διάσωση της οικονομίας), η ισραηλινή ηγεσία επιμένει στην πλήρη διάλυση της πυρηνικής υποδομής του Ιράν. Η ένταση στην τελευταία επικοινωνία Τραμπ-Νετανιάχου δεν είναι διόλου τυχαία.

Οι Ισραηλινοί πιστεύουν ότι, εφόσον οι διαπραγματεύσεις έχουν βαλτώσει, είναι καιρός να επιστρέψουμε σε ένα στρατιωτικό σενάριο για να “αντιμετωπίσουμε” το Ιράν μια για πάντα. Αυτό δημιουργεί μια σύγκρουση, όπου η Ουάσινγκτον αναγκάζεται να ισορροπήσει μεταξύ του πολιτικού κόστους από την εμπλοκή της στον πόλεμο στο Ιράν, των συμφερόντων της παγκόσμιας οικονομίας (η οποία χρειάζεται ένα ανοιχτό Στενό) και των συμμαχικών υποχρεώσεών και εξαρτήσεών της απέναντι στον Νετανιάχου.

Οι απαιτήσεις του Ισραήλ να αφαιρεθούν από το Ιράν τα δικαιώματα εμπλουτισμού και να αποσυναρμολογηθούν οι εγκαταστάσεις, καθιστούν δύσκολο οποιονδήποτε συμβιβασμό. Εάν το Τελ Αβίβ και η Ουάσινγκτον δεν το επιτύχουν αυτό, είναι πολύ πιθανό η Τεχεράνη, να βγει από αυτή τη σύγκρουση νικήτρια, έχοντας αντέξει μια επίθεση από μια από τις ισχυρότερες παγκόσμιες δυνάμεις στον κόσμο και ένα κράτος που επιδιώκει την περιφερειακή ηγεσία, διατηρώντας παράλληλα τη στρατηγική της επιρροή.

Στην περίπτωση που επαληθευτεί αυτό το σενάριο θα αποτελέσει ένα ιστορικό σημείο καμπής, μετά το οποίο η ιδέα των ΗΠΑ ως μιας παγκοσμίως κυρίαρχης χώρας, ικανής να επιβάλει τους δικούς της κανόνες παιχνιδιού σε άλλους, θα σβηστεί οριστικά και η εικόνα της Ουάσινγκτον θα υπονομευτεί μόνιμα.

Τρόποι εξόδου από το αδιέξοδο

Δεδομένου ότι ο χρόνος πιέζει για λύση και η στρατιωτική βία δεν έχει οδηγήσει στη συνθηκολόγηση καμίας από τις δύο πλευρές, πρέπει να αναζητηθούν μη συμβατικές λύσεις. Η ανάλυση της πρότασης 14 σημείων του Ιράν δείχνει ότι η Τεχεράνη έχει ήδη στραφεί σε μια στρατηγική “γεωπολιτικής ανταλλαγής”: Πυρηνικές παραχωρήσεις, όπως αυτές του 2015, με αντάλλαγμα την ευρεία περιφερειακή ασφάλεια. Για να σπάσει το αδιέξοδο και να αποφευχθεί ένας νέος γύρος πολέμου, θα πρέπει να διαχωρισθεί ο φάκελος για τα πυρηνικά από το ζήτημα της ναυτιλίας, με την αναβολή των πολύπλοκων πυρηνικών διαπραγματεύσεων σε μεταγενέστερο χρόνο.

Για την εμπέδωση της ειρήνης απαραίτητη είναι η δημιουργία μιας “Αρχιτεκτονικής Ασφαλείας”. Εν τούτοις ούτε οι ΗΠΑ, ούτε το Ισραήλ μπορούν να εγγυηθούν μόνες τους τη διαρκή ασφάλεια στον Κόλπο. Είναι απαραίτητη η ανάπτυξη διαλόγου μεταξύ των παράκτιων κρατών (Ιράν, Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ, Κατάρ). Οι εξωτερικές δυνάμεις (οι ΗΠΑ) πρέπει να δώσουν χώρο για περιφερειακούς μηχανισμούς μη παρέμβασης και ελευθερίας ναυσιπλοΐας. Απαραίτητη είναι επίσης η άρση του αποκλεισμού βήμα προς βήμα, με βάση την αρχή του “συγχρονισμού”. Ο τρέχων διπλός αποκλεισμός αποτελεί αμοιβαίο στραγγαλισμό.

Η Ουάσινγκτον και η Τεχεράνη πρέπει να συμφωνήσουν στην απόσυρση των αμερικανικών πλοίων από την άμεση περιοχή του Στενού, με αντάλλαγμα το άνοιγμα των Στενών και τον καθαρισμό του ναυτικού καναλιού από τις νάρκες από τους Ιρανούς. Ίσως όμως απαραίτητη προϋπόθεση για την ειρήνευση της περιοχής είναι η αφαίρεση της δυνατότητας “βέτο” από το Ισραήλ. Όσο ο πρωθυπουργός του Ισραήλ έχει λόγο στη λήψη αποφάσεων των ΗΠΑ σχετικά με την ασφάλεια στον Περσικό Κόλπο, η ειρήνη είναι δύσκολη ως αδύνατη. Τα δημοσιεύματα ότι ο Τραμπ είπε στον Νετανιάχου ότι «θα κάνεις ότι θέλω να κάνεις», είναι ενδεικτικά πως ίσως βρισκόμαστε σε αυτήν την κατεύθυνση (πρέπει βεβαίως να επιβεβαιωθούν).

Τα συμφέροντα ασφαλείας του Ισραήλ πρέπει να συζητηθούν σε ξεχωριστό πλαίσιο, όχι συνδεδεμένο με την άμεση απελευθέρωση του Στενού. Η Ουάσινγκτον πρέπει όντως να επιδείξει στρατηγική ανεξαρτησία από τον σύμμαχό της, εάν ενδιαφέρεται πραγματικά να τερματίσει την παγκόσμια ενεργειακή κρίση.

Όσο ο Τραμπ μιλάει για “θετικές διαπραγματεύσεις”, αλλά συνεχίζει να απειλεί να “εξαφανίσει το Ιράν από προσώπου Γης”, η Τεχεράνη βρίσκει τρόπους να παρακάμψει τον αποκλεισμό και η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται στο χείλος της ύφεσης. Παρά την ακραία πολεμική ρητορική και τις απειλές για ολοκληρωτικό αφανισμό, ο Τραμπ εμφανίζεται εγκλωβισμένος: Ο ναυτικός αποκλεισμός απέτυχε να γονατίσει την Τεχεράνη, το Στενό του Ορμούζ παραμένει αποκλεισμένο, ενώ το φάσμα ενός νέου ενεργειακού κραχ, με το πετρέλαιο πάνω από τα 150 δολάρια και τη βενζίνη στα έξι δολάρια στις ΗΠΑ, απειλεί να πυροδοτήσει εγχώρια κοινωνική έκρηξη και μια συντριπτική ήττα για τους Ρεπουμπλικάνους στις επερχόμενες ενδιάμεσες εκλογές.

Το αδιέξοδο στο Στενό του Ορμούζ είναι μια κρίση πολιτικής βούλησης. Η μόνη διέξοδος είναι να εγκαταλειφθούν οι μαξιμαλιστικές απαιτήσεις και να γίνει αποδεχτός ένας αμοιβαία επωφελής συμβιβασμός.