Πώς η δικαστική απόφαση κατά της αντιπολίτευσης κλυδωνίζει την τουρκική οικονομία

Δύο κορυφαίοι πολιτικοί, που εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον, αλλά δεν μπορούν πραγματικά να συνυπάρξουν. Ο ένας είναι ο Μεχμέτ Σιμσέκ. Είναι υπουργός Οικονομικών της Τουρκίας. Η αποστολή του είναι να σταθεροποιήσει μια οικονομία που επί χρόνια είχε χάσει την ισορροπία της. Ο Σιμσέκ θέλει δημοσιονομική πειθαρχία, ακριβά δάνεια, πτώση του πληθωρισμού, μεγαλύτερη φορολογική συμμόρφωση και μια χώρα που θα γίνει ξανά προβλέψιμη για τους διεθνείς επενδυτές.

Ο άλλος είναι ο πρόεδρος Ερντογάν. Κυβερνά την Τουρκία από το 2003. Έχτισε, διαμόρφωσε και εκσυγχρόνισε τη χώρα, όμως την μετέτρεψε ταυτόχρονα σε ένα σύστημα που περιστρέφεται όλο και περισσότερο γύρω από την εξουσία του. Ο Ερντογάν χρειάζεται οικονομική σταθερότητα. Πάνω απ’ όλα όμως χρειάζεται πολιτικό έλεγχο. Και όσο πλησιάζουν οι επόμενες προεδρικές εκλογές, τόσο πιο εμφανής γίνεται αυτή η αντίφαση.

Ο Σιμσέκ χρειάζεται χρόνο, ώστε τα υψηλά επιτόκια να λειτουργήσουν, να πέσουν οι πληθωριστικές προσδοκίες, να ανασυγκροτηθούν τα συναλλαγματικά αποθέματα και να πιστέψουν οι επενδυτές ότι η Τουρκία δεν θα επιστρέψει στις παλιές πρακτικές. Ο Ερντογάν χρειάζεται έλεγχο, επειδή η ισχυρότερη αντιπολίτευση των τελευταίων ετών έχει πλέον ονόματα, πρόσωπα και εκλογικές νίκες: Τον Ιμάμογλου στην Κωνσταντινούπολη, τον Οζέλ στην ηγεσία του CHP και τις δημοτικές νίκες του 2019 και του 2024.

Ανατροπή

Την Πέμπτη φάνηκε καθαρά πόσο δύσκολα συνυπάρχουν πλέον αυτές οι δύο λογικές. Ο Σιμσέκ βρισκόταν ξανά στο Λονδίνο. Σε τραπεζικό συνέδριο, μαζί με τον διοικητή της Κεντρικής Τράπεζας, Φατίχ Καραχάν, επιχειρούσε να εξηγήσει στους επενδυτές γιατί η Τουρκία έχει γίνει πιο σταθερή υπό τη δική του διαχείριση. Το μήνυμα τέτοιων εκδηλώσεων είναι πάντα το ίδιο: Η Τουρκία έμαθε από τα πολιτικά λάθη του παρελθόντος.

Τότε όμως, σύμφωνα με πληροφορίες, οι πρώτοι αναλυτές άρχισαν να κοιτούν τα κινητά τους. Από την Άγκυρα ήρθε η είδηση ότι δικαστήριο ακύρωσε το συνέδριο του CHP του 2023, θέτοντας ουσιαστικά υπό αμφισβήτηση την ηγεσία του μεγαλύτερου κόμματος της αντιπολίτευσης. Σύμφωνα με αναφορές, ορισμένοι συμμετέχοντες αποχώρησαν από την αίθουσα. Στο Λονδίνο, ο υπουργός Οικονομικών εξάγει εμπιστοσύνη. Στην Άγκυρα, το πολιτικό σύστημα παράγει δυσπιστία.

Το δικαστήριο στήριξε την απόφασή του στον όρο “mutlak butlan” – δηλαδή “απόλυτη ακυρότητα”. Αυτό σημαίνει ότι μια νομική πράξη δεν θεωρείται απλώς αμφισβητήσιμη, αλλά εξαρχής άκυρη. Στην περίπτωση του συνεδρίου του CHP το 2023, αυτό σημαίνει ότι η εκλογή του Οζγκιούρ Οζέλ και της ηγεσίας του αντιμετωπίζεται νομικά σαν να μην υπήρξε ποτέ έγκυρη. Γι’ αυτό και η απόφαση θεωρείται τόσο σοβαρή: Δεν επεμβαίνει μόνο σε μια εσωκομματική διαμάχη, αλλά αμφισβητεί αναδρομικά την ηγεσία της μεγαλύτερης αντιπολιτευτικής δύναμης της χώρας, με άμεσες συνέπειες για όλη την πολιτική ισορροπία.

Ο Οζέλ είχε οδηγήσει το κόμμα στη μεγαλύτερη πολιτική επιτυχία των τελευταίων ετών: Στις δημοτικές εκλογές του 2024, το CHP αναδείχθηκε πρώτη πολιτική δύναμη στη χώρα, κερδίζοντας τις μεγάλες πόλεις και δίνοντας στην αντιπολίτευση για πρώτη φορά εδώ και χρόνια την αίσθηση ότι μπορεί όχι μόνο να επικρίνει τον Ερντογάν, αλλά και να τον νικήσει. Ακριβώς γι’ αυτό η απόφαση έχει τόσο μεγάλη πολιτική σημασία.

Οι αγορές μετά την απόφαση για το CHP

Οι αγορές κατάλαβαν αμέσως τι διακυβεύεται. Ο δείκτης BIST-100 υποχώρησε περίπου 6% και οι συναλλαγές διακόπηκαν προσωρινά. Τα τουρκικά κρατικά ομόλογα σημείωσαν σημαντικές απώλειες. Το Reuters μίλησε για το μεγαλύτερο sell-off από τα τέλη Μαρτίου. Το αμερικανικό ETF iShares MSCI Turkey έχασε στιγμιαία σχεδόν 10%. Αυξήθηκαν επίσης τα CDS, δηλαδή τα ασφάλιστρα κινδύνου που χρησιμοποιούν οι επενδυτές για να αξιολογήσουν την πιθανότητα χρεοκοπίας μιας χώρας. Η τουρκική λίρα παρέμεινε σχετικά σταθερή – αλλά αυτό δεν ήταν ένδειξη ψυχραιμίας. Σύμφωνα με το Reuters, επικαλούμενο πηγές, η Κεντρική Τράπεζα πούλησε συνάλλαγμα αξίας περίπου 6 δισεκατομμυρίων δολαρίων για να περιορίσει τις επιπτώσεις της απόφασης.

Και όλα αυτά συμβαίνουν σε μια ήδη δύσκολη συγκυρία για την Τουρκία. Ο πόλεμος με το Ιράν έχει αυξήσει τις τιμές της ενέργειας και τους περιφερειακούς κινδύνους· για μια χώρα που εξαρτάται έντονα από τις εισαγωγές ενέργειας, αυτό μεταφράζεται άμεσα σε πρόβλημα πληθωρισμού και ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών. Ταυτόχρονα, αυξάνονται διεθνώς οι αποδόσεις των ομολόγων. Όταν τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα αποδίδουν περισσότερο, χώρες όπως η Τουρκία πρέπει να προσφέρουν ακόμη υψηλότερα ασφάλιστρα κινδύνου για να προσελκύσουν κεφάλαια.

Στο εσωτερικό, το ίδιο το πρόγραμμα του Σιμσέκ εντείνει την πίεση: τα υψηλά επιτόκια περιορίζουν τις επενδύσεις, η σχετικά ισχυρή λίρα πιέζει τους εξαγωγείς και το αυξημένο εργατικό κόστος μειώνει τα περιθώρια κέρδους. Το Reuters ανέφερε πρόσφατα ότι η τουρκική βιομηχανία υποφέρει από υψηλό κόστος χρηματοδότησης, ασθενή εξωτερική ζήτηση και ισχυρή λίρα. Η εταιρεία ανταλλακτικών αυτοκινήτων Autoliv απέδωσε μάλιστα τη διακοπή της παραγωγής της στην Τουρκία ακριβώς σε αυτούς τους λόγους.

Η κυβέρνηση προσπαθεί ήδη να αντιδράσει, με φορολογικές ελαφρύνσεις για τους εξαγωγείς και κίνητρα ενίσχυσης των συναλλαγματικών αποθεμάτων. Όμως αυτό ακριβώς αποκαλύπτει το πρόβλημα: η στρατηγική σταθεροποίησης του Σιμσέκ δεν είναι μόνο πολιτικά αμφισβητούμενη· είναι και οικονομικά επώδυνη. Αν τώρα η εσωτερική πολιτική αρχίσει ξανά να καταστρέφει την εμπιστοσύνη, το πρόγραμμα χάνει το προστατευτικό του δίχτυ.

Η πολιτική ζωή του Σιμσέκ

Για την Τουρκία, αυτή η στιγμή ήταν κάτι περισσότερο από μια εσωτερική πολιτική είδηση. Ήταν μήνυμα προς τις αγορές ότι η πολιτική ζωή του προγράμματος Σιμσέκ ίσως έχει ήδη αρχίσει να τελειώνει. Η εμπιστοσύνη στον Σιμσέκ βασιζόταν εξαρχής σε μια άρρητη παραδοχή. Οι διεθνείς επενδυτές δεν πίστεψαν ξαφνικά ότι ο Ερντογάν εγκατέλειψε τις πολιτικές του βλέψεις. Πίστεψαν όμως ότι, λόγω οικονομικής ανάγκης, θα έδινε στον υπουργό του αρκετό χρόνο: Χρόνο για υψηλά επιτόκια, για πτώση του πληθωρισμού, για ανασυγκρότηση αποθεμάτων και για ελεγχόμενη επιστροφή ξένων κεφαλαίων.

Αυτό το στοίχημα ήταν πάντα πολιτικό. Ο Ερντογάν αποδέχθηκε την οικονομική ορθοδοξία απέναντι στον πληθωρισμό, στην έλλειψη συναλλάγματος και στη δυσπιστία των ξένων επενδυτών. Όμως, όσο πλησιάζει η επόμενη μάχη για την εξουσία, τόσο περισσότερο αλλάζουν οι προτεραιότητες. Δεν μετρά πλέον πρώτα η αξιοπιστία απέναντι στις αγορές, αλλά ο έλεγχος του πολιτικού πεδίου.

Και έτσι αλλάζει και η θέση του Σιμσέκ. Τα υψηλά επιτόκια πιέζουν επιχειρήσεις και νοικοκυριά. Η φορολογική πειθαρχία δυσαρεστεί τμήματα της οικονομικής ελίτ. Η περιοριστική νομισματική πολιτική φρενάρει την ανάπτυξη. Και αν οι αγορές αρχίσουν ξανά να νευρικοποιούνται παρά την παρουσία του Σιμσέκ, τότε εκείνος χάνει το σημαντικότερο πολιτικό του όπλο: την απόδειξη ότι η σκληρή πολιτική του παράγει σταθερότητα. Λογικά, ο Σιμσέκ βρίσκεται πλέον σε τροχιά πολιτικής φθοράς – όχι απαραίτητα άμεσα, αλλά δομικά. Μπορεί να πετύχει μόνο αν οι επενδυτές πιστεύουν ότι ο Ερντογάν θα διατηρήσει την πολιτική πειθαρχία, που απαιτεί το πρόγραμμά του. Μετά την απόφαση της Πέμπτης, αυτή η παραδοχή είναι πλέον πολύ πιο δύσκολο να υποστηριχθεί.

Και αυτό κάνει την κατάσταση πιο επικίνδυνη από μια απλή χρηματιστηριακή διόρθωση. Η Τουρκία δεν επέστρεψε ακόμη στις παλιές οικονομικές πρακτικές. Η Κεντρική Τράπεζα παραμένει περιοριστική. Ο υπουργός Οικονομικών συνεχίζει να μιλά τη γλώσσα των αγορών. Η κυβέρνηση γνωρίζει ότι χρειάζεται ξένα κεφάλαια. Όμως η πολιτική λογική επανήλθε στο προσκήνιο. Και υπενθυμίζει στους επενδυτές ότι η οικονομική ορθοδοξία στην Τουρκία δεν προστατεύεται θεσμικά· απλώς γίνεται προσωρινά ανεκτή πολιτικά. Ο Σιμσέκ δεν ήταν ποτέ το ίδιο το πρόγραμμα. Ήταν το στοίχημα ότι ο Ερντογάν θα το αποδεχόταν. Και από την Πέμπτη, αυτό το στοίχημα μοιάζει πολύ λιγότερο πειστικό.