Το χαστούκι στον Στάρμερ και η κρίση της ευρωπαϊκής πολιτικής ελίτ

Αντιθέτως, ο μεγάλος νικητής ήταν ο Νάιτζελ Φάρατζ και το κόμμα της Μεταρρύθμισης του Μεγάλου Βασιλείου, το οποίο κατέγραψε σαρωτική άνοδο στις τοπικές εκλογές, κερδίζοντας εκατοντάδες έδρες και ανατρέποντας ισορροπίες δεκαετιών. Και το σημαντικότερο δεν είναι μόνο το μέγεθος της ανόδου του Φάρατζ.

Είναι το πού συνέβη αυτή η άνοδος. Το κόμμα της Μεταρρύθμισης του Μεγάλου Βασιλείου κατέγραψε εντυπωσιακές επιδόσεις σε περιοχές που άλλοτε αποτελούσαν παραδοσιακά προπύργια των Εργατικών. Περιοχές της βιομηχανικής και εργατικής Βρετανίας, που για δεκαετίες θεωρούντο σχεδόν πολιτικά δεδομένες, εγκαταλείπουν πλέον μαζικά το πολιτικό σύστημα που κυριάρχησε μεταπολεμικά. Αυτό δεν είναι απλή συγκυρία. Είναι πολιτικό σύμπτωμα βαθιάς ιστορικής κόπωσης.

Ο Κιρ Στάρμερ υπήρξε ίσως η πιο χαρακτηριστική έκφραση της σύγχρονης ευρωπαϊκής πολιτικής τάξης. Τεχνοκρατικός λόγος, θεσμική ηθικολογία, απόλυτη πίστη στη διαχειριστική λογική, στενή ευθυγράμμιση με το κυρίαρχο δυτικό αφήγημα και σχεδόν πλήρης απουσία πραγματικής επαφής με την κοινωνική ψυχολογία των λαϊκών στρωμάτων. Ιδίως στο ουκρανικό ζήτημα, ο Στάρμερ υπήρξε από τους πιο ένθερμους εκφραστές της γραμμής που παρουσίαζε τη σύγκρουση ως μία σχεδόν απόλυτη μάχη “δημοκρατίας εναντίον αυταρχισμού”. Η ίδια λογική που κυριάρχησε συνολικά στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή. Μία πολιτική προσέγγιση που συχνά αντιμετώπισε τη γεωπολιτική περισσότερο ως ηθική αφήγηση, παρά ως σκληρό πεδίο ισχύος και συμφερόντων.

Και τώρα η βρετανική κοινωνία μοιάζει να επιστρέφει τον λογαριασμό. Διότι πίσω από την εκλογική έκρηξη του Φάρατζ κρύβεται μία πολύ βαθύτερη κοινωνική και πολιτισμική αντίδραση. Ένα μεγάλο μέρος των Βρετανών πολιτών αισθάνεται πλέον ότι οι πολιτικές ελίτ ζουν μέσα σε έναν ιδεολογικό και επικοινωνιακό κόσμο αποκομμένο από την καθημερινή πραγματικότητα. Οι πολίτες βλέπουν υψηλό κόστος ζωής, πληθωρισμό, πίεση στα δημόσια συστήματα, μεταναστευτική ανασφάλεια, στασιμότητα εισοδημάτων και γενικευμένη κοινωνική κόπωση. Και την ίδια στιγμή ακούν συνεχώς αφηρημένες ηθικές διακηρύξεις περί “σωστής πλευράς της Ιστορίας”, “ευρωπαϊκών αξιών” και “δημοκρατικών μετώπων”. Αυτό ακριβώς είναι που καταρρέει σήμερα πολιτικά.

Η απόρριψη της πολιτικής κουλτούρας

Η εκλογική άνοδος του Φάρατζ δεν εξηγείται απλώς ως “στροφή προς τα δεξιά”, όπως προσπαθεί να παρουσιάσει το ευρωπαϊκό κατεστημένο. Πρόκειται κυρίως για απόρριψη μιας ολόκληρης πολιτικής κουλτούρας. Της κουλτούρας των υπερεθνικών ελίτ, που έδωσαν την εντύπωση ότι αντιμετωπίζουν τις κοινωνίες περισσότερο ως πληθυσμούς προς διαχείριση, παρά ως ιστορικά και εθνικά σώματα με πραγματικές αγωνίες. Και αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, επειδή συμβαίνει ακριβώς στη Βρετανία. Στη χώρα δηλαδή που πρώτη εξέφρασε, μέσω του Brexit, τη μεγάλη δυτική αντίδραση απέναντι στη λογική της υπερεθνικής διακυβέρνησης.

Το βρετανικό πολιτικό σύστημα προσπάθησε για χρόνια να παρουσιάσει το Brexit ως ιστορική παρένθεση ή ως στιγμιαίο λαϊκιστικό ξέσπασμα. Όμως τα σημερινά αποτελέσματα δείχνουν ότι το βαθύτερο ρεύμα που γέννησε το Brexit όχι μόνο δεν εξαφανίστηκε, αλλά πιθανότατα ενισχύεται. Και ίσως εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της υπόθεσης. Η ευρωπαϊκή πολιτική ελίτ φαίνεται ανίκανη να κατανοήσει ότι οι κοινωνίες δεν αντιδρούν μόνο οικονομικά αλλά και πολιτισμικά και ψυχολογικά. Οι άνθρωποι δεν ψηφίζουν αποκλειστικά με βάση αριθμούς ανάπτυξης ή τεχνοκρατικούς δείκτες. Ψηφίζουν και με βάση το αίσθημα ασφάλειας, εθνικής συνοχής, πολιτισμικής συνέχειας και πολιτικής αξιοπρέπειας.

Όταν λοιπόν οι κυβερνήσεις εμφανίζονται περισσότερο πρόθυμες να υπερασπιστούν αφηρημένα διεθνή αφηγήματα, παρά τις ανησυχίες των ίδιων των κοινωνιών τους, τότε αργά ή γρήγορα έρχεται η πολιτική έκρηξη. Και αυτή ακριβώς η έκρηξη εκδηλώθηκε τώρα στη Βρετανία. Τα αποτελέσματα ήταν τόσο βαριά, ώστε ακόμη και μέσα στους Εργατικούς άρχισαν να ακούγονται ανοιχτά φωνές αμφισβήτησης απέναντι στον Στάρμερ. Οι απώλειες των Εργατικών υπήρξαν ιστορικές σε πολλές περιοχές, ενώ το κόμμα κόμμα της Μεταρρύθμισης του Μεγάλου Βασιλείου, κατέγραψε θεαματικά κέρδη και παρουσιάστηκε πλέον ως δύναμη συνολικής αναδιάταξης του βρετανικού πολιτικού χάρτη.

Και το πιο ειρωνικό είναι ότι όλο αυτό συμβαίνει τη στιγμή που οι ευρωπαϊκές ελίτ πίστευαν ότι ο λαϊκισμός είχε ηττηθεί οριστικά μετά την επάνοδο πιο “θεσμικών” κυβερνήσεων. Αντιθέτως, φαίνεται ότι το κύμα αμφισβήτησης όχι μόνο δεν έσβησε, αλλά ωριμάζει κοινωνικά και πολιτικά. Ο Φάρατζ κατάφερε να εκφράσει αυτή την κόπωση με τρόπο απλό, άμεσο και πολιτικά επιθετικό. Και ανεξάρτητα από το αν συμφωνεί κανείς μαζί του, είναι φανερό ότι κατάφερε να αγγίξει ένα μεγάλο κομμάτι της βρετανικής κοινωνίας, που αισθάνεται εγκαταλελειμμένο από το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα.

Γι’ αυτό και τα αποτελέσματα αυτά ξεπερνούν κατά πολύ τα όρια της Βρετανίας. Στην πραγματικότητα αποτελούν προειδοποίηση για ολόκληρη την Ευρώπη. Διότι η κρίση που εκφράστηκε στη Βρετανία δεν είναι μόνο βρετανική. Είναι κρίση εμπιστοσύνης απέναντι σε μια πολιτική τάξη, που έδωσε την εντύπωση ότι λειτουργεί μέσα σε έναν κλειστό ιδεολογικό κόσμο, αποκομμένο από τις κοινωνικές συνέπειες των επιλογών της. Και όσο οι ευρωπαϊκές ελίτ συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν κάθε κοινωνική αντίδραση ως “λαϊκισμό”, “παραπληροφόρηση” ή “ακροδεξιά παρέκκλιση”, τόσο πιθανότερο είναι να βλέπουν όλο και περισσότερους Φάρατζ να αναδύονται σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η Ιστορία έχει δείξει πολλές φορές ότι όταν οι πολιτικές ηγεσίες παύουν να ακούν τις κοινωνίες τους και αρχίζουν να πιστεύουν υπερβολικά στις ίδιες τους τις αφηγήσεις, τότε συνήθως πλησιάζει η στιγμή της πολιτικής τους κατάρρευσης.