Πως τα τουρκικά πανεπιστήμια έχουν περιέλθει στον έλεγχο του Ερντογάν

Το Bilgi δεν “ελέγχθηκε”. Επανατοποθετήθηκε. Και αυτή η διαφορά είναι ουσιώδης. Το τουρκικό σύστημα ανώτατης εκπαίδευσης, παρά τη συμμετοχή του στη διαδικασία της Μπολόνια και στα ευρωπαϊκά προγράμματα κινητικότητας, λειτουργεί με μια θεμελιώδη εσωτερική αντίφαση:

• εξωτερική ευρωπαϊκή συμβατότητα
• εσωτερική κρατική συγκέντρωση ισχύος

Το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαίδευσης (YÖK) και η προεδρική εξουσία συνθέτουν έναν μηχανισμό, όπου η ακαδημαϊκή αυτονομία είναι υπό αίρεση, η διοικητική συνέχεια δεν είναι δεδομένη και η θεσμική σταθερότητα είναι πολιτικά ανακλητή. Σε αυτό το πλαίσιο, τα ιδιωτικά ιδρυματικά “vakıf” πανεπιστήμια δεν λειτουργούν ως ανεξάρτητοι εκπαιδευτικοί οργανισμοί, αλλά ως ρυθμιζόμενες μονάδες ενός κρατικά ελεγχόμενου πεδίου.

Το πανεπιστήμιο Bilgi, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ιδιωτικά πανεπιστήμια της Τουρκίας με διεθνή παρουσία και συμμετοχή σε ευρωπαϊκά προγράμματα, βρέθηκε στο επίκεντρο μιας διαδικασίας, που αποκάλυψε το πραγματικό εύρος κρατικής ευχέρειας. Η προσωρινή ανάκληση της άδειας λειτουργίας, με επίκληση ερευνών για τον ιδιοκτησιακό φορέα και οικονομική διαχείριση, και η άμεση επαναφορά του ιδρύματος, δεν συνιστούν αντίφαση του συστήματος. Συνιστούν τον τρόπο λειτουργίας του. Η αστάθεια δεν είναι δυσλειτουργία. Είναι εργαλείο ρύθμισης.

Το ευρωπαϊκό μοντέλο ανώτατης εκπαίδευσης

Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, το πρόβλημα δεν είναι η απουσία συνεργασίας με την Τουρκία. Είναι η αδυναμία γραμμικής πρόβλεψης της θεσμικής συμπεριφοράς των εταίρων. Το ευρωπαϊκό μοντέλο ανώτατης εκπαίδευσης βασίζεται σε τρεις σταθερές:

• θεσμική αυτονομία πανεπιστημίων
• προβλεψιμότητα κανόνων
• σαφής διάκριση κράτους και ακαδημαϊκού πεδίου

Το τουρκικό μοντέλο, όπως αναδεικνύεται από την υπόθεση Bilgi, λειτουργεί με διαφορετική λογική. Η θεσμική αυτονομία είναι εξαρτημένη από πολιτική βούληση, και η διοικητική σταθερότητα αποτελεί μεταβλητή. Η Τουρκία παραμένει ενταγμένη στον Ευρωπαϊκό Χώρο Ανώτατης Εκπαίδευσης και στο πρόγραμμα Erasmus. Η κινητικότητα φοιτητών και η αναγνώριση πιστωτικών μονάδων συνεχίζονται. Όμως το Bilgi αποκαλύπτει ένα βαθύτερο πρόβλημα, ότι η τεχνική συμβατότητα δεν συνεπάγεται θεσμική εμπιστοσύνη.

Η Ευρώπη, σταδιακά, μετατοπίζεται από μια λογική τυπικής ισοδυναμίας σε μια λογική αξιολόγησης θεσμικού ρίσκου. Αυτό σημαίνει αυστηρότερο έλεγχο συνεργασιών (joint degrees) και ενίσχυση των μηχανισμών ποιότητας (quality assurance). Στο ευρωπαϊκό ακαδημαϊκό βλέμμα διαμορφώνεται πλέον μια άτυπη ιεραρχία. Στην κορυφή βρίσκονται τα πανεπιστήμια με ισχυρή θεσμική και οικονομική αυτονομία – βλ. Koç, Sabancı, Bilkent, ODTÜ – τα οποία λειτουργούν ως σταθεροί κόμβοι συνεργασίας. Κάτω από αυτά, τα ιδιωτικά ιδρυματικά (vakıf) πανεπιστήμια εμφανίζονται ως πιο ευάλωτες δομές, εκτεθειμένες σε πολιτικές και διοικητικές ανακατατάξεις. Το Bilgi δεν αποτελεί παρέκκλιση. Αποτελεί υπενθύμιση του κανόνα.

Γεωπολιτική διάσταση της υπόθεσης Bilgi

Η ανώτατη εκπαίδευση ως μαλακή ισχύ (soft power) υπό κρατική καθοδήγηση: Η ανώτατη εκπαίδευση στην Τουρκία δεν είναι απλώς εκπαιδευτικό σύστημα. Είναι μηχανισμός ήπιας ισχύος ενταγμένος σε κρατική στρατηγική για διεθνή προβολή, περιφερειακή επιρροή και ενσωμάτωση στο ευρωπαϊκό ακαδημαϊκό δίκτυο. Όμως η υπόθεση Bilgi δείχνει ότι αυτός ο μηχανισμός λειτουργεί υπό όρους. Όταν το κράτος θεωρεί αναγκαίο, η θεσμική αρχιτεκτονική μπορεί να επανασχεδιαστεί άμεσα.

Συμπερασματικά, από την ακαδημαϊκή συνεργασία στη διαχείριση θεσμικού ρίσκου, η ευρωτουρκική πανεπιστημιακή σχέση δεν καταρρέει. Μετασχηματίζεται. Από ένα μοντέλο που υπονοούσε σχετική θεσμική σύγκλιση, περνά σε ένα μοντέλο επιλεκτικής συνεργασίας, όπου η εμπιστοσύνη δεν είναι δεδομένη αλλά διαρκώς επαληθεύσιμη. Το Bilgi δεν είναι ρήξη. Είναι αποκάλυψη.

Και αυτό που αποκαλύπτει είναι ότι στην τουρκική περίπτωση, το πανεπιστήμιο δεν είναι απλώς θεσμός γνώσης. Είναι μέρος του κρατικού μηχανισμού ισχύος και ως τέτοιο, υπόκειται στους ίδιους κανόνες κυριαρχίας που διέπουν το κράτος.