Τα πέντε αγκάθια στην διαπραγμάτευση ΗΠΑ-Ιράν

Παρ’ όλα αυτά δυτικά ΜΜΕ, όχι μόνο επιμένουν να αναπαράγουν μονόπλευρα τις “ειδήσεις” από την Ουάσιγκτον και Τελ Αβίβ, αγνοώντας εντελώς επίσημες δηλώσεις της άλλης πλευράς, αλλά αγνοούν και πληροφορίες που προέρχονται από τις ίδιες τις ΗΠΑ, αν δεν “κολλάνε” με το όλο αφήγημα. 

Μια ψύχραιμη στάθμιση των δεδομένων που διαμόρφωσε η σύγκρουση, απέχει ακόμη πολύ από όσα μεταδίδονται. Τόσο όσο και η πρόβλεψη τις πρώτες μέρες γνωστού διεθνολόγου: «Οι Ιρανοί γνωρίζουν ότι δεν πρόκειται να κερδίσουν τον πόλεμο αυτό, και είναι μία διαπίστωση που δεν χρειάζεται κανείς να είναι μάγος της διπλωματίας για να την κάνει».

Τα Στενά

Το άμεσο, πιεστικό, μη παρακάμψιμο πρόβλημα της αμερικανικής πλευράς είναι η επαναλειτουργία των Στενών. Η αμερικανική αποδοχή της αλλαγής καθεστώτος των Στενών, υπό τον έλεγχο του Ιράν (τυπικά Ιράν-Ομάν, στα οποία ανήκουν τα χωρικά ύδατα) είναι ως εκ τούτου δεδομένη και η μικρότερου επικοινωνιακού κόστους απώλεια που έχουν να διαχειριστούν.

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το οικονομικό όφελος και την αυτόματη αναβάθμιση γεωπολιτικής ισχύος που συνιστά για Ιράν. Σχετίζεται άμεσα με τη νέα θαλάσσια στρατιωτική ισορροπία στο Κόλπο και με τη ναυτική έδρα στο Μπαχρέιν του 5ου αμερικανικού στόλου και Ναυτικού της CENTCOM, που πρέπει μάλλον να αναζητήσουν νέα στέγη εκτός Κόλπου, ανεξάρτητα από την τύχη των υπόλοιπων βάσεων στην περιοχή.

Τα πυρηνικά

Για Νετανιάχου και Τραμπ 1.0, όπως έχουμε ξαναπεί (Slpress 26/02/2026) η εναντίωση στην JCPOA, δεν ήταν για τα πυρηνικά, εφόσον αυτός ήταν ο μόνος τρόπος να ελεγχθεί η μη απόκτηση πυρηνικού όπλου. Εναντιώνονταν στην εξομάλυνση με Ιράν, στην οικονομική-γεωπολιτική σταθεροποίησή του και στις ανάσες που του έδινε η άρση κυρώσεων. Το ίδιο και η σκληρή, αδιέξοδη γραμμή μηδενικού εμπλουτισμού κατά τις διαπραγματεύσεις του 2025 και 2026, που αξιοποιήθηκαν ως παραπλάνηση για επίθεση. 

Για το Ισραήλ η προτεραιοποίηση των πυρηνικών παραμένει κατά κύριο λόγο μοχλός υπονόμευσης κάθε συμφωνίας, άρσης κυρώσεων,  κλπ, παρά για τα πυρηνικά καθαυτά, για τα οποία μια συμφωνία αλά JCPOA θα ήταν το βέλτιστο που θα μπορούσαν να πετύχουν, αλλά δεν είναι αυτό το ζήτημα. Το αφήγημα ότι το Ιράν συνιστά υπαρξιακή απειλή για το Ισραήλ, ιδιαίτερα αν αποκτήσει πυρηνικά, εκτός των άλλων παραβλέπει το γεγονός ότι με την ίδια λογική, και κατά τεκμήριο πολύ περισσότερο, το Ισραήλ μαζί με ΗΠΑ συνιστούν υπαρξιακή απειλή για το Ιράν. 

Για Τραμπ η κύρια ουσία στα πυρηνικά είναι το θέατρο σκιών να επιδείξει, έστω ένα σημείο (πχ πάγωμα του εμπλουτισμού για κάποια χρόνια) στο οποίο η νέα συμφωνία να δικαιολογεί τάχα την καταγγελία της αρχικής συμφωνίας JCPOA, τους πολέμους κλπ. Εξ ου και οι προληπτικές και χωρίς λογικό περιεχόμενο επιθέσεις σε Ομπάμα για JCPOA, που είναι αμφίβολο αν θα του βγουν σε καλό ή θα γυρίσουν μπούμερανγκ, στο ενδεχόμενο μια νέα πυρηνική συμφωνία να αδυνατεί να σερβιριστεί ως καλύτερη από τη JCPOA.

Το υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο

Το μεγάλο αγκάθι είναι το απόθεμα, που δεν θα υπήρχε αν δεν είχε εγκαταλειφθεί η JCPOA. Ενώ πριν τον πόλεμο το Ιράν ήταν διατεθειμένο να δεχτεί μια επανάληψη της λύσης της JCPOA, με βάση την οποία παρέδωσε το τότε απόθεμα στη Ρωσία, τώρα έχει δυο λόγους να έχει σκληρύνει. Ο ένας είναι ότι βρίσκεται μετά τον πόλεμο σε πλεονεκτική θέση να επιβάλει όρους και να μην αποδεχτεί ρυθμίσεις που συνιστούν υποχώρηση. Ο σημαντικότερος είναι ότι με τους δυο πολέμους που μπορεί να ακολουθήσει και τρίτος και την σαφή αύξηση της πιθανότητας να χρησιμοποιηθούν πυρηνικά από ΗΠΑ ή Ισραήλ λόγω συμβατικής αδυναμίας, το απόθεμα αποτελεί πλέον εργαλείο αποτροπής περισσότερο από πριν. 

Πριν είχε το χαρακτήρα πίεσης “ελάτε να ξανασυμφωνήσουμε μια JCPOA και άρση κυρώσεων, αν δεν θέλετε να έχω απόθεμα”. Τώρα έχει επιπλέον το χαρακτήρα αποτροπής “αν κάνετε το λάθος, θα φτιάξω κι εγώ πυρηνικά”. Ο εμπλουτισμός από το 60% σε βαθμό σχάσιμου υλικού απαιτεί από μερικές εβδομάδες μέχρι λίγες ημέρες, η εξαγωγή καθαρού ουρανίου από τη «σκόνη» (που λέει και ο Τραμπ) μερικές εβδομάδες και ο χρόνος κατασκευής βόμβας εξαρτάται από την αποκτηθείσα τεχνογνωσία, αλλά μια απλή βόμβα σχάσης τύπου Χιροσίμα είναι κάτι απλό. Η οπλοποίηση σε κατάλληλο πύραυλο είναι λιγότερο απλό.

Ενδεικτική είναι η τελευταία σχετική ανάρτηση Τραμπ: «Το εμπλουτισμένο ουράνιο είτε θα παραδοθεί στις ΗΠΑ είτε, κατά προτίμηση [sic],  σε συντονισμό με την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν [sic] θα καταστραφεί [sic] επί τόπου». Η καταστροφή δεν έχει φυσική έννοια, εκτός αν το σκορπίσουν στη θάλασσα. «Καταστροφή» μπορεί να σημαίνει μόνο απεμπλουτισμό που είναι ακριβώς, όπως η διαδικασία εμπλουτισμού απ’ την ανάποδη, αλλά ίδια σε χρόνους, δηλαδή πολλούς μήνες έως χρόνια.

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι, πρώτον, απορρίπτεται η αμερικανική απαίτηση και γίνεται δεκτή από τις ΗΠΑ η πρόταση των Ιρανών που σερβίρεται ως «νίκη Τραμπ». Δεύτερον και σημαντικότερο, η χρόνια αυτή διαδικασία θα είναι στα χέρια του Ιράν, άρα αναστρέψιμη και εχέγγυο εφαρμογής όλων των συμφωνηθέντων. Το «κατά προτίμηση» είναι όλα τα λεφτά της ανάρτησης Τραμπ για το σημείο που βρίσκονται τώρα οι διαπραγματεύσεις, εκεί που πριν λίγες εβδομάδες η ρητορική ήταν «ή θα μας το δώσουν, ή θα πάμε να το πάρουμε».

Κυρώσεις

Όπως είχαμε επισημάνει πριν ξεκινήσει ο πόλεμος, οι κυρώσεις και η άρση τους πιο άμεσα από όσο προέβλεπε JCPOA ήταν η μόνη σίγουρη ιρανική απαίτηση για οποιαδήποτε συμφωνία, ό,τι και αν έδιναν στο πεδίο των πυρηνικών. Με βάση το απόθεμα και την αλλαγή συσχετισμών υπέρ Ιράν από το 2018 (που δεν έβλεπαν πολλοί “αναλυτές”) δεν είχε νόημα να αποδεχτεί το Ιράν επιπλέον παραχωρήσεις στα πυρηνικά για κάτι χειρότερο ή ίδιο με την JCPOA, στο πεδίο των κυρώσεων. 

Μετά τον πόλεμο τα πράγματα έχουν κι εδώ αλλάξει. Η Τεχεράνη πλέον έχει τη δυνατότητα να συνδέει την άρση των κυρώσεων όχι μόνο με οποιαδήποτε παραχώρηση στα πυρηνικά, αλλά και το άνοιγμα των Στενών που καίει την Ουάσιγκτον. Το Ιράν δεν έχει λόγο να εμπιστευτεί οποιοδήποτε μνημόνιο συνεννόησης, να δεχτεί οποιοδήποτε προσύμφωνο που θα ανοίγει τα Στενά, αν δεν πάρει στο χέρι άρση μέρους των κυρώσεων. Αυτό το γνωρίζουν καλά και οι ΗΠΑ.

ΗΠΑ-Ισραήλ

Το μεγαλύτερο εμπόδιο σε μια συμφωνία δεν είναι τα πυρηνικά, το καθεστώς των Στενών ή η άρση των κυρώσεων. Το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι το Ισραήλ και το εβραϊκό λόμπι στις ΗΠΑ. Η Τεχεράνη δεν πρόκειται να υποχωρήσει από την ήδη συμφωνηθείσα προ μηνός για την εκεχειρία σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου, και το Ισραήλ δεν πρόκειται να σταματήσει τις επιθέσεις σε Λίβανο και Γάζα, εν μέσω «εκεχειρίας», πολύ περισσότερο αν δυναμιτίζουν την όποια συμφωνία ΗΠΑ-Ιράν.

Στις δε ΗΠΑ οι πιο φιλοϊσραηλινοί, Ρεπουμπλικάνοι και Δημοκρατικοί, και όσοι Νεοσυντηρητικοί είχε πάρει μαζί του με την επιθετικότητα του 2026, χτυπούν τώρα όλοι μαζί στην ιδέα ότι το Ιράν θα πάρει μια συμφωνία που το ευνοεί. Τα πυρηνικά είναι κι εδώ το θέατρο σκιών. Το έδαφος είχε προλειάνει ο ίδιος ο Τραμπ, με την μπουρδολογία ότι ο κόσμος κινδυνεύει από το Ιράν.

Για τις ΗΠΑ το βέλτιστο θα ήταν να φύγουν από τη σύγκρουση με τα Στενά ανοιχτά. Επειδή αυτό δεν γίνεται χωρίς να αποδεχτεί κάποιες από τις ιρανικές απαιτήσεις, πρέπει να επιδιώξει ένα είδος συμφωνίας. Αλλά για κάτι τέτοιο πρέπει να πάρει κάποιου είδους δέσμευση του Ιράν για τα πυρηνικά, ώστε να φαντάζει ότι κάτι κέρδισε για να δώσει.

Αν τις ΗΠΑ τις καίει το ζήτημα των Στενών και είναι αυτό που τις εκβιάζει σε συμφωνία, το Ιράν δεν καίγεται, αλλά έχει περισσότερους λόγους από τις ΗΠΑ για μια συμφωνία αν θέλει να κεφαλαιοποιήσει την επικράτησή του στον πόλεμο. Συνεπώς έχει συμφέρον  να δώσει κάτι στα πυρηνικά, ώστε να πάρει σε όλα τα άλλα πεδία. Πρώτα απ’ όλα κάποιου είδους σύμφωνο μη επίθεσης τουλάχιστον από ΗΠΑ, αποδοχή του νέου καθεστώτος στα Στενά και άρση κυρώσεων. 

Τι θα κάνει όμως αν ο Τραμπ αδυνατεί να επιβληθεί στο Ισραήλ; Η δήλωση Τραμπ ότι ο Νετανιάχου «θα κάνει ό,τι θέλω εγώ να κάνει» είναι τσάμπα μαγκιά, γιατί ξέρει ότι οι συσχετισμοί εντός των ΗΠΑ δεν του δίνουν τέτοια δυνατότητα. Η απαίτηση Τραμπ για δέσμευση των χωρών του Κόλπου στις Συμφωνίες του Αβραάμ, αποσκοπεί ακριβώς να διασκεδάζει τους φιλοϊσραηλινούς, αλλά δεν έχει καμιά πιθανότητα. Οι συμφωνίες, όπως και όλη η αμερικανική αρχιτεκτονική, έχουν υποστεί σοβαρό πλήγμα. Να συρρικνωθούν οι συμφωνίες μπορεί, να διευρυνθούν είναι τώρα ακόμη πιο δύσκολο. Πιο πιθανό είναι η Σαουδική Αραβία να έρθει σε κάποια συνεννόηση μη-επίθεσης με το Ιράν, παρά να συμμετάσχει στις Συμφωνίες του Αβραάμ.

Αν το Ισραήλ υπονομεύσει την συμφωνία;

Αν τελικά ΗΠΑ και Ιράν συμφωνήσουν και το Ισραήλ ευθέως ή εμμέσως υπονομεύει τη συμφωνία με επιθέσεις σε Λίβανο και Γάζα, τι θα κάνει η Τεχεράνη; Να αμελήσει την κεφαλαιοποίηση των κερδών της, να καταγγείλει τη συμφωνία και να αφήσει τις ΗΠΑ να φύγουν χωρίς συμφωνία δεν τη συμφέρει και θα ήταν ό,τι ακριβώς θα ήθελε το Ισραήλ. Λοιπόν; Σύμφωνα με τον καλά πληροφορημένο Τρίτα Πάρσι του Quincy Institute for Responsible Statecraft συζητιέται στην Τεχεράνη το ενδεχόμενο να απαντήσουν σε μια τέτοια στάση του Ισραήλ, όπως τα χτυπήματα στη σύμμαχο Χεσμπολά, με αντίστοιχα χτυπήματα του Ιράν στα συμμαχικά του Ισραήλ ΗΑΕ. Ίδωμεν. Τα διλήμματα των ΗΠΑ, τυπική ή άτυπη υποχώρηση σε ιρανικές απαιτήσεις, μετά από νέο γύρο πολέμου ή χωρίς, δεν έχουν ακόμη απαντηθεί οριστικά. 

Κλείνοντας μια παρατήρηση, θλιβερή για την Ελλάδα, παρ’ ότι εδώ λειτουργούν πολλά κόμματα στην αντιπολίτευση, υπάρχει συγκροτημένη Αριστερά, κλπ… Στις ΗΠΑ υπάρχει περισσότερος χώρος να εκφραστούν στη δημόσια σφαίρα διαφορετικές απόψεις από τις κυρίαρχες. Και στις δυο χώρες λειτουργούν δίκτυα στα πεδία της επικοινωνίας, της πολιτικής, του ακαδημαϊκού χώρου, του στρατού. Μια διαφορά είναι τα εκεί δίκτυα δεν συνδέονται με άλλες δυνάμεις εκτός της χώρας, με την εξαίρεση του εβραϊκού λόμπι και Ισραήλ. Πιο σημαντική είναι η διαφορά ότι στις ΗΠΑ τα δίκτυα αυτά έχουν μικρότερη δυνατότητα να “κόψουν” απόψεις που δεν συνδέονται με αυτά σε σχέση με την Ελλάδα που έχει περισσότερα χαρακτηριστικά… μπανανίας.