Η Ελλάδα μπροστά σ’ ένα ιστορικό σταυροδρόμι που κανείς δεν συζητάει

Στην Αθήνα ιδίως, ένας εργαζόμενος συχνά αδυνατεί να νοικιάσει κατοικία αξιοπρεπώς χωρίς δεύτερο εισόδημα ή οικογενειακή στήριξη, ενώ ολοένα μεγαλύτερο μέρος της αγοράς ακινήτων επηρεάζεται από τουριστική χρήση, επενδυτικά κεφάλαια και αγοραστές με ισχυρότερα εισοδήματα από το εξωτερικό. Το αποτέλεσμα είναι μια αυξανόμενη αίσθηση ότι η εργασία από μόνη της δεν αρκεί πια για να χτίσει κανείς ζωή στην Ελλάδα.

Κι όμως, παρά το βάθος αυτών των προβλημάτων, η δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα συνεχίζει να κινείται σαν να πρόκειται για προσωρινές δυσκολίες που θα λυθούν από μόνες τους. Συζητούμε για επιδόματα, επιτόκια, ευρωπαϊκά κονδύλια, ανάπτυξη ποσοστών και χρηματιστηριακές αξιολογήσεις, αλλά αποφεύγουμε να δούμε την μεγάλη εικόνα. Γιατί το ερώτημα δεν είναι απλώς αν η οικονομία “πηγαίνει καλά”. Το ερώτημα είναι αν η Ελλάδα ως κοινωνία, ως κράτος και ως έθνος διατηρεί ακόμη τους όρους της μακροπρόθεσμης αντοχής της.

Ιστορικά, κοινωνίες που συνδυάζουν υψηλό χρέος, χαμηλή παραγωγική δυναμική και εξάρτηση από υπηρεσίες, τουρισμό και ακίνητα αρχίζουν σταδιακά να πολώνονται. Η εργασία χάνει την δύναμη που είχε κάποτε να εξασφαλίζει κοινωνική άνοδο. Η περιουσία αρχίζει να μετρά περισσότερο από την προσπάθεια. Όσοι διαθέτουν ήδη κάποιο περιουσιακό υπόβαθρο προστατεύονται σχετικά, ενώ όσοι ζουν αποκλειστικά από τον μισθό πιέζονται όλο και περισσότερο. Η μεσαία τάξη δεν εξαφανίζεται αμέσως, αλλά στενεύει. Οι νέοι αργούν να κάνουν οικογένεια, δυσκολεύονται να αποκτήσουν κατοικία, μεταναστεύουν ή χαμηλώνουν προσδοκίες.

Αυτό από μόνο του θα ήταν ήδη σοβαρό πρόβλημα. Όμως η Ελλάδα δεν είναι μια συνηθισμένη δυτικοευρωπαϊκή χώρα που βρίσκεται σε ασφαλές περιβάλλον. Δεν είναι μια Πορτογαλία στο άκρο της Ευρώπης ούτε μια χώρα χωρίς στρατηγικές πιέσεις. Απέναντί της βρίσκεται μια Τουρκία πολύ μεγαλύτερη πληθυσμιακά, με ισχυρότερη βιομηχανική βάση, σημαντική αμυντική παραγωγή και αναθεωρητικές φιλοδοξίες στην περιοχή. Ιστορικά, κράτη που πιέζονται οικονομικά, δημογραφικά και κοινωνικά δυσκολεύονται μακροπρόθεσμα να διατηρήσουν υψηλή αποτρεπτική ισχύ. Γιατί η εθνική αντοχή δεν εξαρτάται μόνο από τα όπλα, αλλά από την παραγωγή, την κοινωνική συνοχή, την αυτοπεποίθηση και την πίστη των πολιτών ότι υπάρχει μέλλον άξιο να υπερασπιστούν.

Η Ελλάδα μπροστά στο μεγάλο δίλημμα

Κι εδώ εμφανίζεται το μεγάλο ελληνικό δίλημμα, που κανείς σχεδόν δεν τολμά να θέσει καθαρά. Η μία επιλογή είναι η συνέχιση της σημερινής πορείας. Ένα μοντέλο σχετικής σταθερότητας μέσω δανεισμού, εξάρτησης και προσαρμογής. Ένα είδος ήπιου κατευνασμού και οικονομικής φινλανδοποίησης, όπου η χώρα διατηρεί ένα ανεκτό επίπεδο ζωής, αλλά με περιορισμένα περιθώρια εθνικής αυτονομίας και με σταδιακή κοινωνική φθορά.

Η οικονομία παραμένει κυρίως προσανατολισμένη στον τουρισμό, στην κατανάλωση, στις υπηρεσίες και στην αξιοποίηση περιουσιακών στοιχείων. Το κράτος συνεχίζει να λειτουργεί, οι πολίτες επιβιώνουν, αλλά η χώρα χάνει σταδιακά στρατηγικό βάρος, παραγωγική δύναμη και κοινωνική αντοχή. Το κόστος αυτής της επιλογής δεν είναι θεαματικό. Είναι αργό, σχεδόν ανεπαίσθητο. Είναι η μακρά φθορά.

Η δεύτερη επιλογή είναι πολύ πιο επώδυνη και γι’ αυτό δύσκολη ακόμη και να συζητηθεί. Μια συνειδητή πορεία βαθιάς παραγωγικής ανασυγκρότησης, πιθανόν ακόμη και με βαρύ βραχυπρόθεσμο κόστος στο βιοτικό επίπεδο. Ένας “οικονομικός ακρωτηριασμός” όχι εδαφικός αλλά καταναλωτικός, με στόχο την ανάκτηση μεγαλύτερης αυτονομίας και εθνικής αντοχής. Μια τέτοια πορεία θα μπορούσε να σημαίνει χρόνια δυσκολιών, μειωμένη κατανάλωση, σκληρή προσαρμογή, επενδύσεις στην παραγωγή και αλλαγή ολόκληρου οικονομικού μοντέλου. Δεν θα ήταν περίπατος, ούτε ρομαντική έξοδος προς μια εύκολη ελευθερία. Θα απαιτούσε κοινωνική πειθαρχία, πολιτική ειλικρίνεια, ισχυρό κράτος, σχέδιο δεκαετιών και προθυμία για θυσίες. Χωρίς αυτά, κάθε ρήξη θα μπορούσε να αποδειχθεί όχι λύση αλλά χάος.

Το πιο παράδοξο όμως είναι ότι σχεδόν κανείς στην Ελλάδα δεν θέλει ακόμη ούτε καν να συζητήσει σοβαρά αυτό το δίλημμα. Το πολιτικό σύστημα αποφεύγει την κουβέντα, οι πολίτες εύλογα φοβούνται το κόστος και η δημόσια σφαίρα περιορίζεται στη διαχείριση της καθημερινότητας. Σαν να υπάρχει μια σιωπηλή συμφωνία ότι το σημερινό μοντέλο, παρότι παράγει ολοένα μεγαλύτερη πίεση, δεν πρέπει να τεθεί υπό θεμελιώδη αμφισβήτηση.

Κρύβοντας το κεφάλι μας στην άμμο…

Κι όμως, οι λαοί δεν κρίνονται όταν αντιμετωπίζουν δύσκολα διλήμματα. Κρίνονται όταν αρνούνται να παραδεχθούν ότι βρίσκονται ήδη μέσα σε αυτά. Γιατί κόστος υπάρχει και στις δύο πορείες. Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξουν θυσίες. Το ερώτημα είναι ποιο κόστος θεωρεί μια κοινωνία ιστορικά πιο ανεκτό: την αργή φθορά μέσα στην εξάρτηση ή μια βαθιά αλλά συνειδητή περίοδο θυσιών με στόχο μια πιο αυτόνομη πορεία. Αυτό είναι το πραγματικό ερώτημα για την Ελλάδα των προηγούμενων αλλά και των επόμενων δεκαετιών. Το ανησυχητικό είναι ότι ακόμη δεν έχουμε αποφασίσει ούτε καν να το συζητήσουμε.