Γιατί η Δύση αρέσκεται στα συγκρουσιακά ομαδικά αθλήματα

Οι περισσότεροι το βλέπουν απλώς ως ψυχαγωγία. Όμως αξίζει να τεθεί ένα βαθύτερο ερώτημα. Γιατί ο σύγχρονος δυτικός κόσμος αγαπά τόσο πολύ ακριβώς αυτού του τύπου τα παιχνίδια; Γιατί τα μαζικότερα αθλήματα της εποχής —ποδόσφαιρο, μπάσκετ, βόλεϊ, χόκεϊ, ράγκμπι— βασίζονται πάντοτε στο ίδιο σχήμα; Μία οργανωμένη ομάδα εναντίον μίας άλλης ομάδας. Μία συμβολική μάχη. Αυτό δεν είναι απλώς άθληση.

Είναι μία πολιτισμική μορφή. Ας παρατηρήσουμε προσεκτικά τί συμβαίνει μέσα σε ένα γήπεδο. Υπάρχουν “στρατόπεδα”. Υπάρχουν χρώματα και σύμβολα. Υπάρχει πίστη στην ομάδα. Υπάρχει εισβολή στον χώρο του αντιπάλου, άμυνα, επίθεση, στρατηγική, τακτική, κυριαρχία. Υπάρχει νίκη, ήττα, ταπείνωση, θρίαμβος. Ακόμη και η γλώσσα που χρησιμοποιούμε είναι πολεμική. “Κατέκτησε”, “διέλυσε”, “επικράτησε”, “πάτησε τον αντίπαλο”.

Στην πραγματικότητα πρόκειται για μία εξημερωμένη μορφή συγκρούσεως. Μία προσομοίωση μάχης χωρίς αίμα. Το ερώτημα λοιπόν είναι βαθύτερο. Από πού προέρχεται αυτή η πολιτισμική αγάπη προς την οργανωμένη αντιπαράθεση ομάδων; Αν κοιτάξει κανείς την ιστορική διαμόρφωση της Δύσεως, θα διαπιστώσει ότι το δυτικό μέρος της μεταρωμαϊκής Ευρώπης διαμορφώθηκε από γερμανικά φύλα. Φράγκοι, Σάξονες, Λογγοβάρδοι, Γότθοι και άλλοι πολεμικοί λαοί οργανωμένοι γύρω από φυλετικές πίστεις, πολεμικούς αρχηγούς και σχέσεις συμμαχίας και αντιπαλότητας.

Η ομάδα προχωρά στη μάχη

Η κοινωνία τους δεν ήταν μία οικουμένη κοινού πολιτικού σώματος όπως η ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Ήταν ένας κόσμος φυλών, ηγεμόνων και συγκρούσεων. Η ταυτότητα συγκροτείτο πάντοτε απέναντι σε κάποιον άλλον. “Εμείς” και “οι άλλοι”. Η ομάδα μου, η φυλή μου, ο αρχηγός μου. Όταν αυτά τα φύλα κατέλαβαν το δυτικό τμήμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δεν εξαφανίσθηκε το πνεύμα τους. Φόρεσε νέα μορφή. Έλαβε χριστιανικά σύμβολα, ρωμαϊκούς τίτλους, βασιλικά στέμματα. Όμως, μέσα στην ιστορική εξέλιξη παρέμεινε η λογική των ανταγωνιστικών στρατοπέδων.

Αυτό φαίνεται σε ολόκληρη τη δυτική ιστορία. Φεουδάρχες εναντίον φεουδαρχών. Βασιλείς εναντίον βασιλέων. Πόλεις εναντίον πόλεων. Έθνη εναντίον εθνών. Κόμματα εναντίον κομμάτων. Τάξεις εναντίον τάξεων. Αγορές εναντίον κρατών. Ένας κόσμος οργανωμένος μέσα από αντιπαραθέσεις. Η ίδια λογική διαπέρασε ακόμη και τη διασκέδαση. Δεν είναι τυχαίο ότι τα μεγάλα μαζικά αθλήματα της νεωτερικής Δύσεως δεν είναι κατά βάση ατομικά, αλλά συλλογικά και παραταξιακά. Δεν είναι ο άνθρωπος απέναντι στον εαυτό του. Είναι “η δική μας ομάδα” απέναντι στη “δική τους ομάδα”.

Αυτό έχει τεράστια διαφορά από το αρχαιοελληνικό αγωνιστικό ιδεώδες. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες είχαν βεβαίως ανταγωνισμό, αλλά ο πυρήνας τους ήταν η προσωπική αρετή και η υπέρβαση. Ο αθλητής αγωνιζόταν για το κάλλος, τη δύναμη, την τιμή, μέσα σε έναν κοινό ελληνικό πολιτισμικό χώρο. Δεν υπήρχε οπαδική μαζοποίηση δύο στρατοπέδων που συγκρούονται συμβολικά σαν στρατοί.

Ακόμη περισσότερο, η ρωμαϊκή και έπειτα ρωμαίικη οικουμένη της Ρωμανίας οικοδομήθηκε πάνω στην ιδέα ότι διαφορετικοί λαοί μπορούν να ανήκουν σε μία κοινή πολιτεία. Όχι να υπάρχουν διαρκώς ως αντίπαλες παρατάξεις, αλλά να εντάσσονται σε μία ενότητα με κοινό πολιτικό και πνευματικό κέντρο. Αντιθέτως, η δυτική εξέλιξη ανέδειξε ιστορικά τη σύγκρουση ως κινητήρια δύναμη. Ο ανταγωνισμός έγινε κανονικότητα. Και όταν ο κόσμος εκπολιτίστηκε και οι πραγματικοί πόλεμοι περιορίστηκαν, το ίδιο ψυχικό σχήμα δεν χάθηκε. Μεταφέρθηκε αλλού.

Μουντιάλ: Από το πεδίο της μάχης στο γήπεδο

Το Μουντιάλ είναι ίσως η κορυφαία έκφραση αυτού του φαινομένου. Έθνη με σημαίες, χρώματα, συνθήματα, οπαδούς και έντονα συλλογικά πάθη συγκρούονται μέσα σε μία τελετουργημένη μορφή αντιπαραθέσεως. Δεν χύνεται αίμα, αλλά ενεργοποιούνται τα ίδια βαθιά συλλογικά αντανακλαστικά. “Εμείς” απέναντι στους “άλλους”.

Δεν σημαίνει αυτό ότι το ποδόσφαιρο είναι κακό ή ότι πρέπει να πάψει να υπάρχει. Το ερώτημα είναι βαθύτερο. Τί αποκαλύπτει για τον πολιτισμό μας η τεράστια έλξη προς αυτού του είδους τα θεάματα; Ίσως τελικά το Μουντιάλ να είναι κάτι περισσότερο από αθλητισμός. Ίσως να αποτελεί έναν καθρέφτη του ίδιου του δυτικού ψυχισμού. Ενός κόσμου που ακόμη και όταν δεν πολεμά, συνεχίζει να έχει ανάγκη από στρατόπεδα.