Πόσο απειλεί τις ελληνικές θάλασσες ο λαγοκέφαλος

Η περίπτωση της Διώρυγας του Σουέζ είναι από τις πιο ενδεικτικές περιπτώσεις τεχνικών έργων, που ενοποιούν πρώην διακριτά φυσικά οικοσυστήματα, προκαλώντας μακροχρόνια περιβαλλοντική αλλαγή (environmental change). Στο Β’ Εξάμηνο του έτους 2005, παρατηρήθηκαν τα πρώτα άτομα του Λαγοκέφαλου (Lagocephalus Sceleratus) στις ελληνικές θάλασσες, ο οποίος ενδημεί κυρίως στον Ινδικό, στον Δυτικό Ειρηνικό Ωκεανό και στην Ερυθρά Θάλασσα.

Μετά από 20 έτη ο λαγοκέφαλος έχει εγκατασταθεί κι αναπαράγεται ταχύτατα, θέτοντας σε συναγερμό την επιστημονική κοινότητα και την πολιτεία για τις δυνητικές οικονομικές απώλειες της αλιείας και την ασφάλεια των λουόμενων. Όπως εισηγούνται οι θαλάσσιοι βιολόγοι, ο λαγοκέφαλος συνιστά είδος εισβολέα (invasive species) για τις ελληνικές θάλασσες, προκαλώντας πολυδιάστατη οικολογική αποδόμηση και κατ’ επέκταση οικονομική ζημιά μέσα από την φθορά του θαλάσσιου εθνικού φυσικού κεφαλαίου και των σχετικών Υπηρεσιών Οικοσυστημάτων (Ecosystem Services).

Τροφικά δίκτυα και πυραμίδες

Οι οικολογικές αρχές υπαγορεύουν ότι κάθε είδος που έχει επιβιώσει από τις φυσικές διεργασίες της εξέλιξης επιτελεί κάποια οικολογική λειτουργία, συνεισφέροντας στο οικοσύστημα που ενδημεί – συμπεριλαμβανομένου και του λαγοκέφαλου. Από την ανάδειξη της φωτοσυνθετικής ζωής εδώ και 3.8 δισ. έτη πλανητικής εξέλιξης, που οδήγησε στους πολυκύτταρους οργανισμούς και στην διαφοροποίησή τους, αναπτύχθηκε παράλληλα η διαμερισματοποίηση (compartmentalization) της βιολογικής ποικιλίας των οικοσυστημάτων, κατά την κλιματική τους ταξινόμηση, παρόλο που αυτά αλληλεπιδρούν πλανητικά κυρίως μέσω της ατμόσφαιρας και των βιογεωχημικών κύκλων.

Οι σχέσεις θηράματος-θηρευτή στην τροφική πυραμίδα ενός ενδιαιτήματος, δεν ισχύουν απαραίτητα για οποιοδήποτε άλλο, παρόλο που πολλά θαλάσσια είδη, όπως ο Καρχαρίας Μάκο (Isurus oxyrinchus) και ο Γλαύκος Καρχαρίας (Prionace glauca), απαντώνται σε ένα μεγάλο θαλάσσιο γεωγραφικό εύρος. Συνεπώς, ενώ ο λαγοκέφαλος είναι θηρευτής μέσου επιπέδου στις περιοχές που ενδημεί, ώστε η εκρηκτική αύξηση του πληθυσμού του να αποτρέπεται από ανώτερους θηρευτές του – όπως ο Κίτρινος Καρχαρίας (Negaprion brevirostris) και ο Καρχαρίας Τίγρης (Galeocerdo cuvier) – στην Μεσόγειο Θάλασσα δεν χρειάστηκε να αναπτυχθούν αντίστοιχες φυσικές εξελικτικές διεργασίες.

Παρόλο που στις ελληνικές θάλασσες απαντώνται υποψήφιοι θηρευτές ενήλικων και νεαρών λαγοκέφαλων, όπως η χελώνα Caretta Caretta, ο Κυνηγός (Coryphaena hippurus), η Ζαργάνα (Belone Belone), ο Μεγάλος Λευκός Καρχαρίας (Carcharodon carcharias), ο Καρχαρίας Μάκο κι ο Γλαύκος Καρχαρίας, η καθιερωμένη τροφική δυναμική και γεωγραφική δράση αυτών των ειδών είναι ανεπαρκής για την άμεση κι αποκλειστικά φυσική εξισορρόπηση του πληθυσμού τους, με αποτέλεσμα να απαιτούνται και συμπληρωματικές ανθρωπογενείς παρεμβάσεις.

Υπηρεσίες Οικοσυστημάτων: Πρότυπα Ταξινόμησης

Οι υπηρεσίες οικοσυστημάτων συνιστούν το πλέον καινοτόμο πεδίο της Οικονομικής των Φυσικών Πόρων, εστιάζοντας στις φυσικές διεργασίες των χερσαίων και θαλάσσιων οικοσυστημάτων, που προσφέρουν αναγνωρίσιμη και μετρήσιμη οικονομική αξία υποβάθρου για τις ανθρώπινες κοινωνίες, υποκαθιστώντας την ανάγκη για τεχνικές υποδομές. Σε αυτό το πλαίσιο τα φυσικά οικοσυστήματα αναθεωρούνται και αναφέρονται πλέον από πολλά κράτη ως “φυσικές υποδομές” (nature infrastructures), εντασσόμενες στο σύνολο των εθνικών υποδομών.

Ενδεικτικά παραδείγματα υπηρεσιών οικοσυστημάτων συνιστούν η αντιπλημμυρική προστασία των δασών, η ρύθμιση του μικρο-κλίματος και η απορρόφηση του διοξειδίου του άνθρακα από τα δάση, η αναπλήρωση της ποιότητας των υδατικών πόρων, η αποδόμηση των ρυπαντικών φορτίων, η βιομάζα, το φυτογενετικό υλικό κλπ. Η απρόσκοπτη παραγωγή των υπηρεσιών οικοσυστημάτων εξαρτάται από την δομή των τροφικών δικτύων και πυραμίδων που ρυθμίζουν την ροή των θρεπτικών στοιχείων. Τα ξενικά είδη συνιστούν παράγοντα διαταραχής, προκαλώντας μείωση της ικανότητας του οικοσυστήματος να παράγει αυτές τις υπηρεσίες.

Σήμερα υφίστανται 3 επικρατέστερα συστήματα χαρτογράφησης και ταξινόμησης υπηρεσιών οικοσυστημάτων:

• Το Millennium Ecosystem Assessment (MEA),
• Το Economics of Ecosystems and Biodiversity (TEEB) και
• το Common International Classification of Ecosystem Services (CICES) ως το πιο ευρέως χρησιμοποιούμενο και πλέον επικαιροποιημένο στην έκδοση  5.1 (2018).

Το σύστημα CICES ταξινομεί της υπηρεσίες οικοσυστημάτων σε:

1. Προμηθευτικές (Provisional), που ενδεικτικά περιλαμβάνουν την βιομάζα από την υλοτομία, την θήρευση και την αλιεία,
2. Ρυθμιστικές και Υποστηρικτικές (Regulatory and Supporting), που ενδεικτικά περιλαμβάνουν την αντιπλημμυρική προστασία, την ρύθμιση του μικρο-κλίματος, την επικονίαση και το φυτογενετικό υλικό και
3. Πολιτιστικές (Cultural), που ενδεικτικά περιλαμβάνουν τις αθλητικές δραστηριότητες στην φύση, τον οικο-τουρισμό και την περιβαλλοντική εκπαίδευση πεδίου.

Απώλεια υπηρεσιών οικοσυστημάτων από τον λαγοκέφαλο

Παρόλο που ακόμη δεν έχει εκπονηθεί μια εθνική μελέτη αποτίμησης της αξίας των θαλάσσιων υπηρεσιών οικοσυστημάτων της Ελλάδας κατά το πρότυπο των δασικών, υφίστανται ανεξάρτητες έρευνες για τις δυνητικές οικονομικές απώλειες από την παρουσία του λαγοκέφαλου στις ελληνικές θάλασσες.

Συνδέοντας τις αναγνωρισμένες επιπτώσεις με την ταξινόμηση CICES, ο λαγοκέφαλος προκαλεί απώλεια προμηθευτικών υπηρεσιών μέσω της ανεξέλεγκτης θήρευσης των αλιευμάτων και της καταστροφής των διχτυών, που εκτιμώνται σε πάνω από 6000 ευρώ ετησίως για μια μικρή αλιευτική μονάδα που δραστηριοποιείται στην Κρήτη, αντιστοιχώντας στο 36% του ετήσιου εισοδήματος της.

Παράλληλα, υφίστανται απώλειες σε επίπεδο Ρυθμιστικών και Υποστηρικτικών υπηρεσιών, καθώς οι λαγοκέφαλοι καταγράφονται να καταναλώνουν ποσότητες του θαλάσσιου φυτού Ποσειδωνία (Posidonia oceanica) που συνιστά προστατευόμενο είδος, επιτελώντας πολλαπλές ωφέλιμες λειτουργίες ως καταφύγιο αναπαραγωγής θαλάσσιων ειδών, αποθήκης διοξειδίου του άνθρακα και παραγωγού οξυγόνου, φυσικού κυματοθραύστη που αποτρέπει την διάβρωση των ακτών, καθώς και δυνητικής πηγής βρώσιμων προϊόντων υψηλής διατροφικής αξίας.

Τέλος, υφίσταται δυνητική απώλεια πολιτιστικών υπηρεσιών, μέσω της αυξημένης στατιστικής πιθανότητας βιοχημικών και μηχανικών βλαβών της υγείας των επισκεπτών από την κατά λάθος κατανάλωση του λαγοκέφαλου και της νευροτοξίνης του και τους μικρο-τραυματισμούς από πιθανές επιθέσεις, με όλα τα σχετικά οικονομικά κόστη και τις δαπάνες νοσηλείας σε περίοδο αυξημένης επισκεψιμότητας.

Ανθρωπογενείς μηχανισμοί ελέγχου και οικονομική αξιοποίηση

Παρόλο που ο λαγοκέφαλος δεν είναι το μοναδικό ξενικό είδος, ο συνδυασμός των υψηλότατων ρυθμών αναπαραγωγής του, της καταστροφικής του δράσης και της χαμηλής θέσης του στον Κόκκινο Κατάλογο των Απειλούμενων Ειδών της IUCN (IUCN Red List of Threatened Species) επιβάλλουν την εισαγωγή ανθρωπογενών μέτρων άμεσης και μαζικής μείωσης του πληθυσμού του, με παράλληλη δημιουργία προγραμμάτων και υποδομών για την αξιοποίηση των δυνητικών προϊόντων από την αλιεία του, μετατρέποντας έτσι κάτι που συνιστά κόστος για το θαλάσσιο εθνικό φυσικό κεφάλαιο σε μέρος της οικονομικής αξίας του.

Η Κύπρος έχει εφαρμόσει συγχρηματοδοτούμενο πρόγραμμα επιβράβευσης, επιδοτώντας την αλιεία και την απομάκρυνση του λαγοκέφαλου από το θαλάσσιο περιβάλλον της με 3 ευρώ ανά κιλό, ενώ πρόσφατες επιστημονικές έρευνες παρέχουν ενδείξεις ότι μετά από την αδρανοποίηση της τοξίνης, από τα μέρη του ψαριού μπορεί να παραχθεί πλήθος παραπροϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας, όπως ιχθυάλευρα υψηλού πρωτεϊνικού περιεχομένου, ανθεκτικά δέρματα για ένδυση και υπόδηση, φαρμακευτικά σκευάσματα και παυσίπονα, καθώς και οργανικά λιπάσματα για την γεωργία.