Τι κρύβεται πίσω από την επίσκεψη του Φιντάν στη Ρωσία

Ο Φιντάν συναντήθηκε επίσης με τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν στο Καζάν, πρωτεύουσα του Ταταρστάν. Ό Τούρκος υπουργός Εξωτερικών ζήτησε τη συνάντηση και ο Ρώσος πρόεδρος έκρινε ότι ήταν σκόπιμο να τη δεχθεί. Στη γλώσσα της διπλωματίας, η διατύπωση αυτή μοιάζει τυπική. Ωστόσο υποδηλώνει ότι η συνάντηση δεν θεωρήθηκε αυτονόητη, αλλά αξιολογήθηκε και εγκρίθηκε προσωπικά από τον Ρώσο πρόεδρο.

Την ίδια ώρα, μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα δυτικότερα, στην πόλη Εβιάν της Γαλλίας, η Σύνοδος Κορυφής της G7 ολοκλήρωνε τις εργασίες της, χωρίς η Τουρκία να έχει προσκληθεί. Ο Ζελένσκι συναντούσε ηγέτες, υποσχέσεις για συστήματα αεράμυνας προς την Ουκρανία δίνονταν και συζητούνταν νέα πακέτα κυρώσεων κατά της Ρωσίας.

Το γεγονός ότι αυτές οι δύο σκηνές εκτυλίχθηκαν ταυτόχρονα δεν ήταν σύμπτωση. Το ό,τι ο Φιντάν καθόταν απέναντι από τον Πούτιν στο Καζάν αποτελούσε μια απολύτως συνειδητή επιλογή σχετικά με το ποιους διαδρόμους διατηρεί ανοικτούς η Τουρκία στην παγκόσμια γεωπολιτική.

Με αυτή την επιλογή η Άγκυρα έστειλε ταυτόχρονα διαφορετικά μηνύματα στη Μόσχα, στις Βρυξέλλες, στην Ουάσιγκτον και στο Κίεβο.
Η επίσκεψη δεν αφορά μόνο το τι ειπώθηκε και σε ποιον, αλλά και το πού και πότε ειπώθηκε. Ο συμβολισμός συχνά, μιλά πιο δυνατά από τα ίδια τα λόγια.

Τι συζητήθηκε; Γιατί η Ρωσία άνοιξε στον Χακάν Φιντάν ένα τόσο ευρύ παράθυρο επαφών; Τί κέρδισε συγκεκριμένα η Τουρκία από αυτή τη συνάντηση;

Από τη ΜΙΤ στο υπουργείο Εξωτερικών

Η σχέση μεταξύ Φιντάν και Πούτιν χρονολογείται από την περίοδο που ο Φιντάν ήταν επικεφαλής της ΜΙΤ, τα χρόνια όπου τα κανάλια πληροφοριών παρέμεναν λειτουργικά, ακόμη και μέσα σε πολιτικές κρίσεις. Ο Πούτιν είχε χαρακτηρίσει τον Φιντάν αξιόπιστο συνομιλητή σε πολλές περιπτώσεις. Αυτή η εκτίμηση, που διατυπωνόταν σε κλειστές συναντήσεις, μετατράπηκε με τον χρόνο σε χειροπιαστό στοιχείο θεσμικής εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο χωρών.

Ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές των τουρκορωσικών σχέσεων, όπως στην κρίση του 2015 με την κατάρριψη του ρωσικού αεροσκάφους, η διατήρηση ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας οφειλόταν, εν μέρει, και σε αυτή την προσωπική γνωριμία. Οι σχέσεις που βασίζονται σε μακροχρόνια αμοιβαία γνωριμία αποδεικνύονται πιο ανθεκτικές σε περιόδους κρίσης. Η σχέση Τουρκίας-Ρωσίας εξακολουθεί να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του γεγονότος.

Ο Φιντάν όμως δεν είναι πλέον επικεφαλής της ΜΙΤ. Είναι υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας. Η αλλαγή αυτή δείχνει ότι το συγκεκριμένο κανάλι επικοινωνίας δεν βασίζεται μόνο σε προσωπικές σχέσεις, αλλά και σε θεσμικά θεμέλια. Ο διάλογος μεταξύ των δύο κρατών μπορεί να συνεχίζεται, ανεξάρτητα από τις αλλαγές προσώπων, κάτι που αποκαλύπτει πόσο βαθιά είναι η δομή των σχέσεων Άγκυρας-Μόσχας.

Σύμφωνα με τη ρωσική πλευρά, ο Πούτιν υπογράμμισε στη συνάντηση ότι οι σχέσεις Ρωσίας-Τουρκίας αναπτύσσονται και έχουν αποκτήσει νέο νόημα. Δεν πρόκειται για φιλοφρόνηση, αλλά για σκόπιμο μήνυμα ότι η σχέση περνά σε επόμενο επίπεδο.

Τα “βαριά ονόματα” της Ρωσίας στο τραπέζι

Αυτό που διαφοροποιεί την επίσκεψη από μια συνηθισμένη διμερή συνάντηση είναι το εύρος των συνομιλητών. Ο Φιντάν συναντήθηκε, όχι μόνο με τον Λαβρόφ, αλλά και με τον Σοϊγκού, τον Μεντίνσκι και τον Λεβίτιν. Το γεγονός ότι τέσσερα τόσο σημαντικά πρόσωπα συναντήθηκαν με τον ίδιο Τούρκο αξιωματούχο στο πλαίσιο μιας μόνο επίσκεψης σημαίνει ότι η Μόσχα έστειλε στην Άγκυρα ισχυρά μηνύματα μέσω πολλών καναλιών ταυτόχρονα.

Η συνάντηση με τον Σοϊγκού είναι ιδιαίτερα σημαντική. Οι διαπραγματεύσεις για την Ουκρανία, η ασφάλεια στη Μαύρη Θάλασσα και το συριακό ζήτημα δεν θα μπορούσαν να λείπουν από αυτή την ατζέντα. Ο Μεντίνσκι, από την άλλη, είναι ο άνθρωπος που εμφανίζεται σταθερά στις ρωσοουκρανικές διαπραγματεύσεις από το 2022 και θεωρείται ένας από τους αρχιτέκτονες της διαπραγματευτικής διαδικασίας, όπου η Τουρκία είχε αναλάβει ρόλο διαμεσολαβητή. Η συνάντηση Φιντάν-Μεντίνσκι δείχνει ότι το ουκρανικό βρισκόταν στο επίκεντρο της επίσκεψης.

Η συνάντηση Φιντάν-Λεβίτιν ενισχύει τις εκτιμήσεις ότι στις ρωσοτουρκικές συνομιλίες βρέθηκαν στο επίκεντρο και οι εξελίξεις στον Νότιο Καύκασο, με την Άγκυρα να προωθεί τον Μεσαίο Διάδρομο μέσω Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν, επιδιώκοντας παράλληλα να αποφύγει οποιαδήποτε όξυνση με τη Μόσχα. Η συνάντηση αναδεικνύει επίσης μια ευρύτερη ατζέντα, που περιλαμβάνει τον διάδρομο σιτηρών, τη ναυτιλιακή εφοδιαστική της Μαύρης Θάλασσας και τα έργα περιφερειακής συνδεσιμότητας.

Με άλλα λόγια, η επίσκεψη Φιντάν στη Μόσχα αφορούσε ταυτόχρονα τέσσερις στρατηγικούς τομείς: Tη διπλωματία, την ασφάλεια, την ενέργεια και τις μεταφορές-εφοδιαστικές αλυσίδες.

Η Ουκρανία και ο ρόλος της Τουρκίας 

Διπλωματικές πηγές αναφέρουν ότι ο Φιντάν μετέφερε το μήνυμα πως οι ρωσοουκρανικές διαπραγματεύσεις μπορούν να επανεκκινήσουν στην Τουρκία. Η πρόταση αυτή δεν διατυπώνεται για πρώτη φορά. Η Άγκυρα υπενθυμίζει εδώ και καιρό, τόσο στη Μόσχα, όσο και στο Κίεβο, ότι μπορεί να φιλοξενήσει συνομιλίες. Αυτή τη φορά όμως η χρονική συγκυρία έχει ιδιαίτερη σημασία.

Την ώρα που η G7 στο Εβιάν παρήγαγε νέες δεσμεύσεις υπέρ της Ουκρανίας, η Τουρκία στο Καζάν προσέφερε στη Ρωσία μια πλατφόρμα διαπραγμάτευσης. Αυτά τα δύο μηνύματα δεν είναι αντιφατικά. Το πρώτο αντανακλά τον δυτικό στρατηγικό προσανατολισμό, το δεύτερο τον ιδιαίτερο διπλωματικό διάδρομο της Τουρκίας.

Για την Τουρκία, ο ρόλος του διαμεσολαβητή δεν είναι μόνο ζήτημα κύρους, αλλά και συγκεκριμένου εθνικού συμφέροντος. Η συνέχιση ενός πολέμου κοντά στα σύνορά της, επηρεάζει άμεσα την οικονομία, τη δημογραφία και την ασφάλειά της. Γι’ αυτό η επιμονή της να διατηρεί ανοικτά τα κανάλια διαλόγου αποτελεί περισσότερο μια πραγματιστική επιλογή, παρά μια επίδειξη διπλωματικού “ακτιβισμού”.

Υπάρχει μια παγίδα στην ανάλυση τέτοιων επισκέψεων: Ή ότι η Τουρκία είναι με τη Ρωσία, ή ότι δυσκολεύει τη Δύση. Για την Τουρκία και οι δύο αυτές αναγνώσεις παραμορφώνουν την πραγματικότητα. Η Τουρκία παραμένει χώρα του ΝΑΤΟ με τη δεύτερη μεγαλύτερη χερσαία δύναμη της Συμμαχίας, ενώ ταυτόχρονα δεν διακόπτει τους οικονομικούς, ενεργειακούς και διπλωματικούς δεσμούς της με τη Ρωσία.

Αυτό δεν αποτελεί αντίφαση, αλλά μια προσεκτικά σχεδιασμένη στρατηγική. Η ουσία αυτής της πολιτικής είναι να μη μείνει εκτός ούτε των αποφάσεων της G7, ούτε του τραπεζιού του Καζάν. Η Τουρκία προσπαθεί να είναι ο ενδιάμεσος που χρειάζονται και οι δύο πλευρές.
Η επίσκεψη Φιντάν στη Μόσχα και μάλιστα πριν τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ, αποτελεί την πιο πρόσφατη και καθαρή έκφραση αυτής της προσέγγισης.

Γιατί η Ρωσία άνοιξε διάπλατα την πόρτα;

Οι λόγοι είναι οι εξής: Η Τουρκία παραμένει σημαντική οικονομική γέφυρα μέσω της οποίας η Ρωσία μπορεί, εν μέρει, να παρακάμπτει τις δυτικές κυρώσεις. Ο ρόλος της Τουρκίας στην εφαρμογή της Σύμβασης του Μοντρέ εξακολουθεί να επηρεάζει άμεσα την ισορροπία ναυτικών δυνάμεων στη Μαύρη Θάλασσα. Από τη Συρία μέχρι τη Λιβύη δε, η Τουρκία παραμένει παράγοντας με παρουσία στο πεδίο, τον οποίο η Ρωσία δεν μπορεί να αγνοήσει. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων καθιστά την Τουρκία, στα μάτια της Μόσχας, δύσκολα αντικαταστάσιμη.

Παράλληλα, σε μια περίοδο που η G7 αυξάνει την πίεση προς τη Ρωσία, η υποδοχή του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών από τον Ρώσο πρόεδρο συμβολίζει ότι η Μόσχα εξακολουθεί να διατηρεί διαύλους επικοινωνίας με σημαντικές περιφερειακές δυνάμεις. Ο Φιντάν το γνωρίζει. Ο Πούτιν το γνωρίζει. Και οι δύο πλευρές κάθισαν στο τραπέζι, έχοντας επίγνωση της αξίας αυτού του συμβολισμού.

Ο Φιντάν δύσκολα να έχει επιστρέψει από το Καζάν, χωρίς κάποιο κέρδος. Ίσως να δόθηκε πράσινο φως για μεγαλύτερο τουρκικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις για την Ουκρανία, ίσως να άνοιξε νέο κεφάλαιο στην ενεργειακή συνεργασία, ή να δοκιμάστηκαν νέοι δίαυλοι στα περιφερειακά ζητήματα ασφαλείας.

Το σημαντικότερο όμως, δεν είναι το περιεχόμενο κάποιας κοινής ανακοίνωσης, αλλά ότι ο άνθρωπος που κάθισε απέναντι από τον Πούτιν εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ισάξια, τόσο από την Ανατολή, όσο και από τη Δύση.