Μετασχηματίζει αποτελεσματικά την ελληνική άμυνα η “Ατζέντα 2030”;

Μέχρι τη στιγμή που ένα οπλικό σύστημα θα έχει ενταχθεί πλήρως σε υπηρεσία, το περιβάλλον απειλών μπορεί να έχει ήδη αλλάξει ριζικά. Οι πλέον επείγουσες προτεραιότητες για την “Ατζέντα 2030” είναι σαφείς: Πολυεπίπεδη αντι-drone άμυνα, δυνατότητες ηλεκτρονικού πολέμου, οικονομικά προσιτά μέσα αναχαίτισης, παθητικά συστήματα εντοπισμού, ασφαλείς επικοινωνίες, ανθεκτικές δορυφορικές συνδέσεις, δυνατότητες ταχείας αποκατάστασης ζημιών, διασπορά των εφοδιαστικών αλυσίδων και εγχώρια παραγωγή αναλώσιμων συστημάτων.

Οι Ένοπλες Δυνάμεις χρειάζονται προηγμένα αεροσκάφη και πολεμικά πλοία. Χρειάζονται όμως και “βάθος”. Το βάθος αυτό συνδέεται με τα αποθέματα πυρομαχικών, τα ανταλλακτικά, το εξειδικευμένο τεχνικό προσωπικό, την εγχώρια παραγωγική βάση, τις οχυρωμένες υποδομές και την ικανότητα συνέχισης των επιχειρήσεων μετά την πρώτη φάση μιας κρίσης.

Το Associated Press έχει περιγράψει τον ελληνικό αμυντικό μετασχηματισμό ως μια προσπάθεια επικεντρωμένη στον πόλεμο υψηλής τεχνολογίας, με βασικούς άξονες την “Ασπίδα του Αχιλλέα”, τις δικτυοκεντρικές δυνατότητες, τα συστήματα που αξιοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη, τις τεχνολογίες drones και τις ασφαλείς δορυφορικές επικοινωνίες. Αυτό καταδεικνύει ότι η ελληνική συζήτηση έχει ήδη αρχίσει να υπερβαίνει τη λογική της απλής αντικατάστασης οπλικών πλατφορμών.

Η “Ατζέντα 2030” μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός που θα επιτρέψει στην Ελλάδα να προσαρμόζεται ταχύτερα από όσο εξελίσσεται το περιβάλλον απειλών. Ένα κράτος μεσαίου μεγέθους, μέλος της ΕΕ, δεν έχει την πολυτέλεια της σπατάλης, των καθυστερήσεων ή των συμβολικών εξοπλιστικών επιλογών. Οι πόροι που διατίθενται για την άμυνα οφείλουν να ενισχύουν την μαχητική ισχύ, την επιβιωσιμότητα, την επιχειρησιακή ετοιμότητα, τα αποθέματα, την προστασία των κρίσιμων υποδομών και την εγχώρια παραγωγή.

Οι μεγάλες οπλικές πλατφόρμες παραμένουν απαραίτητες, δεν πρέπει όμως να μονοπωλούν τη στρατηγική σκέψη. Οι σύγχρονες συγκρούσεις καταδεικνύουν ότι τα ακριβά και υψηλής τεχνολογίας συστήματα πρέπει να συνυπάρχουν με αναλώσιμα και χαμηλού κόστους, μέσα στο πλαίσιο του ίδιου επιχειρησιακού σχεδιασμού.

Η στρατηγική προσαρμογή της Ινδίας

Η μελέτη του Πλοιάρχου KS Vikramaditya δεν απορρίπτει τον συμβατικό στρατιωτικό εκσυγχρονισμό. Δεν υποστηρίζει ότι τα αεροσκάφη, τα πολεμικά πλοία, οι πύραυλοι ή τα υποβρύχια έχουν χάσει τη σημασία τους. Αντιθέτως, προειδοποιεί ότι οι προηγμένες οπλικές πλατφόρμες από μόνες τους δεν επαρκούν για να αντιμετωπίσουν τη μεταβαλλόμενη φύση του σύγχρονου πολέμου. Η Ινδία οφείλει να συνεχίσει τον συμβατικό εκσυγχρονισμό των Ενόπλων Δυνάμεών της, επενδύοντας παράλληλα με συνέπεια σε ανατρεπτικές τεχνολογίες, μη επανδρωμένα συστήματα και αναλώσιμες δυνατότητες χαμηλού κόστους.

Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική και για την Ελλάδα. Το ζητούμενο δεν είναι αν θα επιλέξει μεταξύ Rafale και drones, μεταξύ φρεγατών FDI και μη επανδρωμένων ναυτικών συστημάτων, ή μεταξύ F-35 και ηλεκτρονικού πολέμου. Το πραγματικό ερώτημα είναι πώς όλες αυτές οι δυνατότητες μπορούν να συνδυαστούν αποτελεσματικά. Οι προηγμένες πλατφόρμες προσφέρουν επιχειρησιακή εμβέλεια, έλεγχο της κλιμάκωσης, διαλειτουργικότητα με τους συμμάχους και στρατηγική προβολή ισχύος. Τα οικονομικά προσιτά μη επανδρωμένα συστήματα προσφέρουν επιμονή στο πεδίο, κορεσμό και άμεσο τακτικό αποτέλεσμα. Το ένα χωρίς το άλλο είναι ελλιπές και ανεπαρκές.

Η σύγκριση που πραγματοποιεί ο Vikramaditya μεταξύ Ινδίας-Κίνας είναι ιδιαίτερα διδακτική. Ως βασικές προϋποθέσεις επικράτησης σε μια μακροχρόνια αντιπαράθεση αναδεικνύει την οικονομική ανθεκτικότητα, την τεχνολογική επάρκεια και τη βιομηχανική ισχύ. Η προειδοποίησή του είναι σαφής: Η Ινδία δεν μπορεί να ανταγωνιστεί το βιομηχανικό και τεχνολογικό πλεονέκτημα της Κίνας μέσω απλής μίμησης. Οφείλει να αναζητήσει ασύμμετρους και οικονομικά αποδοτικούς τρόπους επιβολής επιχειρησιακού και στρατηγικού κόστους στον αντίπαλο.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε διαφορετικό γεωγραφικό και στρατηγικό περιβάλλον, ωστόσο η βασική λογική παραμένει παρόμοια. Μια μεσαίου μεγέθους ευρωπαϊκή ναυτική δύναμη δεν πρέπει να εγκλωβίζεται στη λογική της συμμετρικής αντιπαράθεσης, όταν οι ανταγωνιστές της διαθέτουν μεγαλύτερο βάθος. Αντίθετα, μπορεί να αξιοποιήσει τη γεωγραφία, τις συμμαχίες, την τεχνολογία, επιλεκτικές μορφές βιομηχανικής αυτονομίας και την επιχειρησιακή ευρηματικότητα, προκειμένου να περιορίσει την αυτοπεποίθηση και την ελευθερία κινήσεων του αντιπάλου.

Βιομηχανική αντοχή και αμυντική καινοτομία

Το πρώτο δίδαγμα από τη διαδικασία προσαρμογής της Ινδίας αφορά την ανθεκτικότητα και την αντοχή σε βάθος χρόνου. Η αρχική φάση μιας κρίσης μπορεί να είναι σύντομη και πολιτικά καθοριστική. Εάν όμως η αντιπαράθεση παραταθεί, η ισορροπία ισχύος εξαρτάται από τα αποθέματα πυρομαχικών, τα ανταλλακτικά, τους κύκλους συντήρησης και επισκευής, το εκπαιδευμένο ανθρώπινο δυναμικό, τα καύσιμα, την ενέργεια, την εφοδιαστική υποστήριξη και τη βιομηχανική παραγωγή. Η περίπτωση της Ουκρανίας κατέστησε αυτή την πραγματικότητα απολύτως σαφή: Ακόμη και τα πλέον προηγμένα συστήματα χάνουν την αξία τους όταν δεν μπορούν να συντηρηθούν, να ανεφοδιαστούν ή να αντικατασταθούν.

Σε αντίστοιχα συμπεράσματα καταλήγει και η έρευνα του Royal United Services Institute (RUSI) για τον πόλεμο φθοράς. Ο Vershinin υποστηρίζει ότι η έκβαση τέτοιων συγκρούσεων καθορίζεται από τη διατήρηση της δύναμης, την αναπλήρωση των απωλειών και τη διαρκή βιομηχανική παραγωγή. Οι πόλεμοι φθοράς δεν κρίνονται μόνο από τους ελιγμούς ή το αρχικό σοκ, αλλά και από την ικανότητα ανασυγκρότησης, την παραγωγή πυρομαχικών και τη δυνατότητα ενός κράτους να συνεχίσει να μάχεται. Για την Ελλάδα αυτό σημαίνει ότι η αποτροπή δεν πρέπει να αξιολογείται αποκλειστικά με βάση τις δυνατότητες της πρώτης ημέρας μιας κρίσης, αλλά και με βάση το τι μπορεί να διατηρηθεί την τριακοστή, την εξηκοστή ή ακόμη και την εκατοστή ημέρα μιας σύγκρουσης.

Το δεύτερο δίδαγμα αφορά την οικονομικά προσιτή μαζικότητα. Η παραδοσιακή διάκριση μεταξύ ακρίβειας και ποσότητας φθίνει σταδιακά. Φθηνά drones, συστήματα πρώτου προσώπου (FPV), drones μονής κατεύθυνσης για επιθετικές αποστολές και περιφερόμενα πυρομαχικά μπορούν πλέον να αναπτυχθούν μαζικά με ολοένα μεγαλύτερη ακρίβεια.

Ο σκοπός τους δεν είναι μόνο η καταστροφή συγκεκριμένων στόχων. Μπορούν επίσης να εξαντλήσουν τα συστήματα αεράμυνας, να υπερφορτώσουν τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, να αναγκάσουν τον αντίπαλο να χρησιμοποιήσει ακριβά αναχαιτιστικά μέσα και να διατηρούν διαρκή επιχειρησιακή πίεση. Ένα φθηνότερο σύστημα δεν χρειάζεται να είναι τέλειο. Η επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα εξαρτάται ολοένα περισσότερο από την ποσότητα, την προσαρμοστικότητα και την ταχεία αντικατάσταση, παρά από την τελειότητα.

Οι προτάσεις του Vikramaditya για την Ινδία είναι σκόπιμα φιλόδοξες. Υποστηρίζει τη μαζική ένταξη αναλώσιμων συστημάτων χαμηλού κόστους, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων αριθμών FPV drones και επιθετικών drones μονής κατεύθυνσης, τα οποία θα υποστηρίζονται από ειδική παραγωγική βάση, βιομηχανικές δυνατότητες και προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας που αναπτύσσεται από εγχώριες νεοφυείς επιχειρήσεις.

“Ατζέντα 2030” και ανθεκτικότητα κρίσιμων υποδομών

Προφανώς, οι ακριβείς αριθμοί αφορούν τις ανάγκες της Ινδίας και δεν μπορούν να μεταφερθούν αυτούσιοι στην ελληνική περίπτωση. Ωστόσο, τα βασικά συμπεράσματα είναι εξίσου χρήσιμα για την Ελλάδα. Η χώρα χρειάζεται επαρκή αριθμό μη επανδρωμένων αεροχημάτων, περιφερόμενων πυρομαχικών, παθητικών αισθητήρων, οικονομικών μέσων αναχαίτισης και αντι-drone συστημάτων, ώστε να καθιστά κάθε εχθρική ενέργεια δαπανηρή, αβέβαιη και επιχειρησιακά χρονοβόρα.

Αυτό προϋποθέτει μια διαφορετική σχέση μεταξύ Ενόπλων Δυνάμεων και βιομηχανίας. Ο σύγχρονος πόλεμος των drones εξελίσσεται με ταχύτητα που δεν συμβαδίζει με τους παραδοσιακούς εξοπλιστικούς κύκλους. Λογισμικό, αισθητήρες, συστήματα μετάδοσης δεδομένων, ηλεκτρονική προστασία και τακτικές χρήσης μπορούν να καταστούν παρωχημένα μέσα σε λίγους μήνες. Ένα σύστημα που δεν μπορεί να τροποποιηθεί γρήγορα κινδυνεύει να χάσει τη χρησιμότητά του προτού ακόμη ενταχθεί πλήρως σε υπηρεσία.

Η “Ατζέντα 2030” φιλοδοξεί να συνδέσει τις Ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις με τα ναυπηγεία, τις εταιρείες ηλεκτρονικών, τις επιχειρήσεις λογισμικού, τα πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα και τις νεοφυείς επιχειρήσεις. Στόχος είναι η ενίσχυση της επιχειρησιακής αυτονομίας μέσω συστημάτων που θα μπορούν να παράγονται, να αναβαθμίζονται και να επισκευάζονται εγχώρια. Σε αυτά περιλαμβάνονται drones, αντι-drone συστήματα, υπομονάδες ηλεκτρονικού πολέμου, παθητικοί αισθητήρες, μη επανδρωμένα ναυτικά μέσα, εργαλεία επιτήρησης με υποστήριξη τεχνητής νοημοσύνης και οικονομικά προσιτά όπλα ακριβείας.

Η μελέτη του RUSI “Drones Win Battles, Components Win Wars” ενισχύει περαιτέρω αυτό το επιχείρημα, επισημαίνοντας ότι η επιτυχία της Ουκρανίας στον τομέα των drones αναδεικνύει ένα κρίσιμο δίδαγμα για το ΝΑΤΟ: Η τεχνολογική κυριαρχία στο επίπεδο των επιμέρους εξαρτημάτων είναι απολύτως καθοριστική για το μελλοντικό πλεονέκτημα στο πεδίο της μάχης.

Από ελληνική σκοπιά, αυτό σημαίνει ότι η προσοχή δεν πρέπει να περιορίζεται στην τελική πλατφόρμα. Οι μπαταρίες, οι αισθητήρες, οι επεξεργαστές, οι πολεμικές κεφαλές, οι σύνδεσμοι δεδομένων, τα συστήματα πλοήγησης, τα μέσα ηλεκτρονικής προστασίας και οι δυνατότητες επισκευής είναι εξίσου σημαντικά με το αερόχημα ή το πλοίο που τα φέρει.

Η ινδική συζήτηση για την προσαρμογή περιστρέφεται επίσης γύρω από τη διάκριση μεταξύ τακτικής και στρατηγικής προσαρμογής. Η τακτική προσαρμογή αφορά την ικανότητα των διοικητών κατώτερων κλιμακίων και των μονάδων πεδίου να καινοτομούν υπό πίεση. Η στρατηγική προσαρμογή αφορά την ικανότητα ενός κράτους και της στρατιωτικής του ηγεσίας να μετατρέπουν τα διδάγματα του πεδίου μάχης σε αλλαγές στη δομή δυνάμεων, στο δόγμα, στις προμήθειες και στη βιομηχανία.

Αυτή ακριβώς η λογική αποτελεί θεμέλιο της “Ατζέντας 2030”: Οι ασκήσεις, οι ναυτικές επιχειρήσεις, οι δοκιμές αεράμυνας, η εκπαίδευση άμυνας νησιών και οι δραστηριότητες κυβερνοπολέμου και ηλεκτρονικού πολέμου πρέπει να τροφοδοτούν άμεσα τις διαδικασίες βιομηχανικής ανάπτυξης και εξοπλιστικών προμηθειών.

Άρνηση αεροπορικής και θαλάσσιας υπεροχής

Ο Vikramaditya υπογραμμίζει ότι η έννοια της άρνησης αεροπορικής υπεροχής απαιτεί ιδιαίτερη δογματική προσοχή. Η εμπειρία της Ουκρανίας δείχνει ότι η αποτροπή της αεροπορικής κυριαρχίας του αντιπάλου μπορεί να είναι εξίσου σημαντική με την επίτευξη πλήρους αεροπορικής υπεροχής από τη δική σου πλευρά.

Η κινητή επίγεια αεράμυνα, η διασπορά δυνάμεων, η απόκρυψη, η παραπλάνηση, η αξιοποίηση παλαιότερων αντιαεροπορικών συστημάτων ενταγμένων σε σύγχρονα δίκτυα αεράμυνας και οι δυνατότητες ηλεκτρονικού πολέμου κατά drones έχουν αποκτήσει αυξημένη σημασία. Για την Ελλάδα, το δίδαγμα είναι σαφές: Πρέπει να αποφύγει μια κατάσταση όπου κάθε μικρό drone αντιμετωπίζεται με έναν ακριβό πύραυλο αναχαίτισης.

Για τον λόγο αυτό, η “Ασπίδα του Αχιλλέα” αποτελεί κρίσιμο στοιχείο της “Ατζέντας 2030”, καθώς ενσωματώνει μια πολυεπίπεδη, δικτυοκεντρική, ευέλικτη και προσαρμόσιμη αρχιτεκτονική άμυνας.

Ο ηλεκτρονικός πόλεμος, τα συστήματα παραπλάνησης (spoofing), η παθητική επιτήρηση, τα κινητά πυροβόλα, τα οικονομικά μέσα αναχαίτισης, τα ομοιώματα στόχων, η παραλλαγή και οι οχυρωμένες θέσεις μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά προς τα προηγμένα αντιαεροπορικά συστήματα. Οι ακριβοί πύραυλοι πρέπει να διατηρούνται για στόχους υψηλής αξίας, ενώ οι φθηνές απειλές οφείλουν να αντιμετωπίζονται, όπου είναι δυνατόν, με φθηνότερα μέσα. Αυτό δεν μειώνει την αξία των προηγμένων συστημάτων αεράμυνας· αντιθέτως, τα προστατεύει από την εξάντληση των αποθεμάτων τους.

Συμπεράσματα για την “Ατζέντα 2030”

Η συζήτηση για τη στρατιωτική προσαρμογή της Ινδίας προσφέρει στην Ελλάδα ένα χρήσιμο πλαίσιο σύγκρισης για την “Ατζέντα 2030. Η Ινδία συνδυάζει τον εκσυγχρονισμό προηγμένων οπλικών πλατφορμών με την ανάπτυξη αναλώσιμων συστημάτων, μη επανδρωμένων μέσων, ικανοτήτων άρνησης αεροπορικής και θαλάσσιας υπεροχής, βιομηχανικής ανθεκτικότητας και ταχείας προσαρμογής. Η Ελλάδα μπορεί να επεξεργαστεί αντίστοιχες προσεγγίσεις, λαμβάνοντας υπόψη τη δική της γεωγραφία, οικονομική δομή και συμμαχικό πλαίσιο.

Η στρατηγική σύγκλιση Ελλάδας-Ινδίας ενισχύει αυτή τη λογική. Υποδεικνύει ότι η αμυντική προσαρμογή της Ελλάδας δεν αποτελεί μόνο εσωτερική υπόθεση εθνικής άμυνας, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευθυγράμμιση δύο δημοκρατικών, ναυτικών κρατών που δίνουν έμφαση στην ασφάλεια των θαλασσίων οδών, στη συνεργασία στον τομέα της άμυνας, στην τεχνολογία, στη συνδεσιμότητα και σε μια διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες.

Οι διαστάσεις του New Rimland και του IMEC προσδίδουν στο επιχείρημα αυτό ισχυρό γεωοικονομικό υπόβαθρο: οι ελληνικές υποδομές, τα λιμάνια, η ναυτιλιακή ισχύς και η γεωγραφική θέση της χώρας στην Ανατολική Μεσόγειο την τοποθετούν στο ευρωπαϊκό άκρο ενός στρατηγικού διαδρόμου που συνδέει την Ινδία, τη Δυτική Ασία και την Ευρώπη. Η Ινδία, ως η σημαντικότερη ναυτική δύναμη του Ινδικού Ωκεανού, αποτελεί τον ανατολικό πυλώνα αυτής της αναδυόμενης αλυσίδας συνδεσιμότητας.

Η “Ατζέντα 2030” προσφέρει στην Ελλάδα την θεσμική δυνατότητα να κινηθεί ταχέως προς αυτή την κατεύθυνση και να διαμορφώσει ένα νέο υπόδειγμα εθνικής άμυνας: Προηγμένες πλατφόρμες ενισχυμένες από οικονομικά προσιτή μαζική παραγωγή και εγχώρια βιομηχανική βάση, αντιαεροπορική και αντι-drone άμυνα, ηλεκτρονικό πόλεμο, ανθεκτικές υποδομές, ταχεία επιδιόρθωση και μια ουσιαστική διασύνδεση των Ενόπλων Δυνάμεων με το εγχώριο τεχνολογικό οικοσύστημα.

Η μελλοντική αποτελεσματικότητα της ελληνικής αποτροπής θα εξαρτηθεί από μια ισορροπία: Η χώρα πρέπει να διατηρεί συστήματα που εξασφαλίζουν στρατηγική εμβέλεια, διαλειτουργικότητα με τους συμμάχους και αξιοπιστία αποτροπής, ενώ ταυτόχρονα να αναπτύσσει εγχώριες δυνατότητες που καθιστούν κάθε επιθετική ενέργεια πιο δύσκολη, πιο αβέβαιη και πιο δαπανηρή.

Η ποιότητα χωρίς ποσότητα οδηγεί σε φθορά, ενώ η ποσότητα χωρίς ποιότητα δεν παράγει στρατηγικό αποτέλεσμα. Η Ελλάδα χρειάζεται και τα δύο, υπό την προϋπόθεση μιας συνεκτικής βιομηχανικής βάσης, επιχειρησιακής προσαρμοστικότητας και δημιουργικής στρατηγικής σκέψης. Στα επόμενα χρόνια, η αποτροπή δεν θα καθορίζεται αποκλειστικά από την ικανότητα προμήθειας των πιο προηγμένων οπλικών συστημάτων, αλλά από την ικανότητα παραγωγής, επισκευής, προσαρμογής, διασποράς και διαρκούς αντοχής.

Η Ελλάδα διαθέτει τη γεωγραφία, το ανθρώπινο κεφάλαιο, τη ναυτική παράδοση και τα συμμαχικά δίκτυα για να οικοδομήσει ένα τέτοιο υπόδειγμα. Το ζητούμενο πλέον είναι μια σαφής και σταθερή πολιτική επιλογή: Η “Ατζέντα 2030” να αντιμετωπιστεί ως ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα ταχείας αμυντικής προσαρμογής για το σύνολο του οικοσυστήματος εθνικής άμυνας.

 

---

 

Ο Βασίλειος Σύρος είναι ακαδημαϊκός, συνεργάτης του SLpress.gr. Ο Αντιπλοίαρχος Αθανάσιος Δρίβας ΠΝ είναι Υποδιοικητής της Σχολής Πολέμου Πολεμικού Ναυτικού, με υπηρεσία σε μονάδες επιφανείας και σε επιτελικές θέσεις της ΣΝΔ.