Βαίνουν προς κατάργηση τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης;

Το μέτρο δεν είναι κεραυνός εν αιθρία. Είναι μέρος της παγκόσμιας προσπάθειας ενδυνάμωσης και προστασίας των πιο ευάλωτων “ψηφιακών πολιτών”, δηλαδή των ανηλίκων, μέσω επιβολής “ψηφιακής ηλικίας”. Το ερώτημα είναι αν έχει πιθανότητες να πετύχει και εναλλακτικά τι άλλο μπορεί να γίνει.

Τι γίνεται στον κόσμο: Πρώτη η Αυστραλία επέβαλε όριο ηλικίας για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Όπως έδειξαν μελέτες, χρησιμοποιούνται από όλα τα παιδιά (96%) 10-15 ετών, ωστόσο τα μισά πέφτουν θύματα εκφοβισμού (bullying) και 7 στα 10 βλέπουν αναρτήσεις που προωθούν το μισογυνισμό, τη βία, τις διατροφικές διαταραχές, ακόμα και την αυτοκτονία. Με βάση αυτά τα δεδομένα, το Δεκέμβριο 2025,  απαγορεύτηκε η πρόσβαση σε ανηλίκους κάτω των 16 ετών σε  Facebook, Instagram, Snapchat, Threads, TikTok, X, YouTube, Reddit, Kick και Twitch.

Η επαλήθευση της ηλικίας των χρηστών γίνεται με τη χρήση τραπεζικών λογαριασμών, φωτογραφιών ταυτότητας ή προσωπικού βίντεο, μέθοδοι για τις οποίες διατυπώθηκαν ισχυρές επιφυλάξεις, λόγω του ιστορικού σε κυβερνοεπιθέσεις και υποκλοπές δεδομένων. Το εγχείρημα απέτυχε: «Λογαριασμοί ανηλίκων δεν έκλεισαν ή έκλεισαν και ξανάνοιξαν, καθώς είναι εύκολο να ξεγελάσει κανείς τις μεθόδους επαλήθευσης», είπε η Επίτροπος για την Ηλεκτρονική Ασφάλεια, Julie Inman Grant, τέσσερις μήνες αργότερα. «Το λάθος είναι ότι το μέτρο εστιάζει στις πολύ μεγάλες πλατφόρμες» σχολίασε η Meta (Facebook και Instagram).  «Υπάρχουν 2.000.000 πλατφόρμες, οι περισσότερες εκ των οποίων δεν έχουν δικλείδες ασφαλείας. Ο έλεγχος της ηλικίας πρέπει να γίνεται τη στιγμή που ο χρήστης κατεβάζει τις εφαρμογές από το app store καθώς και στο λειτουργικό σύστημα».

Παρά την αποτυχημένη εφαρμογή του μέτρου, η Αυστραλία υπήρξε πρότυπο για άλλες χώρες (Μαλαισία και Ινδονησία), όπου απαγορεύονται για τα παιδιά έως 16 ετών οι υψηλότερου κινδύνου εφαρμογές YouTube, TikTok, Facebook, Instagram, Threads, X και το ψηφιακό παιχνίδι Roblox. Στη Βραζιλία επιτρέπεται οι κάτω των 16 ετών, να έχουν λογαριασμό σε εφαρμογές, αν είναι συνδεδεμένος με του κηδεμόνα τους. Στον Καναδά, προσεχώς, θα ψηφιστεί το Digital Safety Bill, που θεσπίζει ψηφιακή ηλικία τα 16 χρόνια. Ομοίως, η Βρετανία ανακοίνωσε ότι «τα μέτρα που θα πάρει θα πάνε πιο μακριά από κάθε άλλη χώρα στον κόσμο».

Τι ισχύει στις ΗΠΑ

Δεν αποτελεί έκπληξη ότι στις ΗΠΑ προβάδισμα έχουν τα δυσθεώρητα κέρδη (π.χ. η Meta το 2025 είχε καθαρό κέρδος 60,46 δισ. δολ.) και όχι η προστασία των ανηλίκων. Σε κεντρικό επίπεδο, εκκρεμεί η ψήφιση από τη Γερουσία της “Kids Off Social Media Act”, που προβλέπει απαγόρευση της πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε παιδιά κάτω των 13 ετών, ενώ σε περιεχόμενο που προτείνουν οι αλγόριθμοι, σε παιδιά κάτω των 16 ετών. Επίσης το νομοσχέδιο απορρίπτεται κάθε φορά που εισάγεται για ψήφιση, με το επιχείρημα της προστασίας της ελευθερίας λόγου.

Σε επίπεδο Πολιτειών, ωστόσο, πάρθηκαν μέτρα, αν και διαφορετικά σχετικά με την ηλικία. Σε Φλόριντα, Μισισιπί και Τενεσί απαγορεύεται η πρόσβαση στους κάτω των 14 ετών και με γονική συναίνεση επιτρέπεται από 15 ετών και άνω. Παρόμοια μέτρα λήφθηκαν στο Οχάιο, αλλά πάγωσε η εφαρμογή τους με δικαστική εντολή. Στη Γιούτα προβλέπεται η πιστοποίηση της ηλικίας να γίνεται τη στιγμή που ο χρήστης επιχειρεί να κατεβάσει την εφαρμογή και με γονική συναίνεση. Σε Νέα Υόρκη και Καλιφόρνια δεν τέθηκε όριο ηλικίας, αλλά απαιτείται γονική συναίνεση.

Σε άλλες Πολιτείες η έμφαση δόθηκε σε  αυξημένες απαιτήσεις απορρήτου και προστασίας των προσωπικών δεδομένων, καθώς και στην απαγόρευση των ρυθμίσεων που οδηγούν στον εθισμό. Οι εταιρίες ξεκίνησαν δικαστικούς αγώνες για την ακύρωση των σχετικών νόμων σε Καλιφόρνια και Μέριλαντ, ισχύουν όμως σε Νεμπράσκα και Βερμόντ. Τέλος, μια άλλη παραλλαγή ισχύει στη Βιρτζίνια, όπου οι κάτω των 16 ετών δικαιούνται πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα μία ώρα την ημέρα, εκτός αν συναινούν οι γονείς για περισσότερο.

Τι ισχύει στα Κράτη-Μέλη της ΕΕ

Το τι συμβαίνει στις ευρωπαϊκές κοινωνίες αποτυπώνεται στο Ευρωβαρόμετρο. Σύμφωνα με την έρευνα του Ιουνίου 2026, επιβεβαιώνεται ο συσχετισμός μεταξύ της πνευματικής και φυσικής υγείας των νεαρών ατόμων και του χρόνου που περνούν μπροστά σε οθόνες και ειδικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Βρέθηκε ότι, κατά μέσο όρο, οι νέοι περνούν στο διαδίκτυο 4,5 ώρες τις καθημερινές και 6,1 ώρες τη μέρα τα Σαββατοκύριακα. Το 14% αναφέρει ότι περνούν πάνω από 10 ώρες την ημέρα μπροστά από μια οθόνη. Επίσης το 48% των εφήβων πιστεύει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν θετική επίδραση στη ζωή τους. Μόνο το 21% των γονιών συμφωνεί.

Σχεδόν 1 στους 3 εφήβους παραδέχεται ότι αισθάνεται στρες, λύπη ή κοινωνικό αποκλεισμό εξαιτίας των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, 1 στους 3 υποφέρει από κουρασμένα μάτια, γενική κούραση, πονοκεφάλους, αδυναμία συγκέντρωσης, συμπτώματα που οι γονείς συχνά παραβλέπουν. Ακόμα, οι έφηβοι ανέφεραν αρνητικές εμπειρίες λόγω της τεχνητής νοημοσύνης (39%), παραπληροφόρηση (35%), εκφοβισμό (17%) και πίεση να μοιραστούν πολύ προσωπικές φωτογραφίες (10%). Τόσο οι έφηβοι όσο και οι γονείς συμφωνούν ότι πρέπει να εφαρμοστούν οι υπάρχοντες κανόνες και 54% των γονιών επιθυμούν να θεσπιστεί ψηφιακή ηλικία.

Η αφύπνιση σχετικά με αυτά τα προβλήματα και τα πρώτα νομοθετικά μέτρα ξεκίνησαν στην Ισπανία. «Τα κοινωνικά δίκτυα, δυστυχώς, έχουν γίνει είδος Άγριας Δύσης, ένα αποτυχημένο κράτος, ένας τόπος που παρέχει καταφύγιο σε εγκληματικές δραστηριότητες, πορνογραφία και βία» είπε ο πρωθυπουργός Σάντσεθ. «Είναι αληθινός φασίστας, ολοκληρωτιστής. Ο βρωμιάρης Σάντσεθ είναι τυραννικός και προδότης του λαού της Ισπανίας» έγραψε ο ιδιοκτήτης του Χ, Ελον Μασκ όταν ψηφίστηκε η απαγόρευση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τους ανηλίκους κάτω των 16 ετών (Φεβρουάριος 2026).

Η Πορτογαλία δεν επέβαλε πλήρη απαγόρευση, αλλά απαίτηση γονικής συναίνεσης για παιδιά 13-15 ετών και υποχρέωση των εταιριών να έχουν σύστημα επαλήθευσης ηλικίας συμβατό με το σύστημα της ψηφιακής γονικής συναίνεσης. Στη Γαλλία ψηφίστηκε νόμος, που ορίζει ψηφιακή ηλικία τα 15 έτη και υποχρεώνει τις πλατφόρμες να εφαρμόζουν μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας. Εκκρεμεί η ολοκλήρωση της νομοθετικής διαδικασίας. Παρόμοια μέτρα ανακοίνωσαν ότι θα πάρουν Πολωνία, Σλοβενία και Δανία, αν και η τελευταία θα προβλέψει εξαίρεση αν υπάρχει γονική συναίνεση, με κατώτατο όριο ηλικίας τα 13 έτη. Προς την ίδια κατεύθυνση κινείται η Αυστρία με το όριο ηλικίας τα 14 έτη. Στη Γερμανία υπάρχει πολιτική συμφωνία για ψηφιακή ηλικία τα 14 έτη.

Ψηφιακή νομοθεσία και πολιτικές στην ΕΕ

Το Μάϊο 2022, η Κομισιόν έκρουσε τον κώδωνα με τη Στρατηγική για “Ένα Καλύτερο Διαδίκτυο για τα Παιδιά” (γνωστή ως ΒΙΚ+). Εκεί εξηγεί ότι το περιεχόμενο που διακινείται στο διαδίκτυο ενίοτε ωθεί σε αυτοτραυματισμό, αυτοκτονία, διαδικτυακή βία, ναρκωτικά, διατροφικές διαταραχές, παρενόχληση, εκφοβισμός, ρητορική μίσους, πορνογραφία, κοινοποίηση προσωπικών πληροφοριών ή εικόνων χωρίς συναίνεση, σεξουαλική κακοποίηση, ρατσισμός, ξενοφοβία, αντισημιτισμός, παραπληροφόρηση, διαδικτυακός πολιτικός εξτρεμισμός, ριζοσπαστικοποίηση, τυχερά παιχνίδια, διαφήμιση ανθυγιεινών τροφών.

Η Κομισιόν δεσμεύτηκε να εκπονήσει ένα κώδικα δεοντολογίας για τον σχεδιασμό των πλατφορμών, να δημιουργήσει τον αριθμό επικοινωνίας 116111 για τα θύματα εκφοβισμού, να δώσει οδηγίες στα σχολεία και να προτείνει μια μέθοδο επαλήθευσης της ηλικίας των χρηστών. Το 2023, με Ψήφισμα βασισμένο σε μελέτες για τις επιπτώσεις του διαδικτύου στην ψυχική υγεία των ανηλίκων, το Ευρωκοινοβούλιο επεσήμανε ότι οι εφαρμογές με την «ατελείωτη κύλιση (scrolling)» και τα «σκοτεινά μοτίβα (dark patterns)» οδηγούν σε  εθισμό.

Με νεότερο Ψήφισμα, το 2025 κάλεσε την Κομισιόν να παρουσιάσει νομική πρόταση αναφορικά με τον εθισμό, τους ινφλουένσερς και την “ευρωπαϊκή ψηφιακή ηλικία” για την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στις πλατφόρμες κοινής χρήσης βίντεο και στους συντρόφους τεχνητής νοημοσύνης, που όρισε σε 16 έτη, χωρίς συναίνεση κηδεμόνα και σε 13 έτη σε κάθε περίπτωση. Στα συμπεράσματα αυτά κατέληξε με βάση μελέτες, όπως ότι 97% των νέων χρησιμοποιούν το διαδίκτυο καθημερινά, 78% των ατόμων 13-17 ετών ελέγχουν τα έξυπνα τηλέφωνά τους τουλάχιστον ανά ώρα, ενώ το 46% τα ελέγχουν συνεχώς, τα δε άτομα 16-24 ετών περνούν στο διαδίκτυο πάνω από 7 ώρες καθημερινά.

Μία από τις πέντε αιτίες άγχους και κατάθλιψης εφήβων είναι η υπερβολική χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ένας στους πέντε ανήλικους παθαίνει εθισμό στα έξυπνα τηλέφωνα, κάτι που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτηρίζει ψυχική διαταραχή. Ειδικά για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οι μελέτες έδειξαν ότι η υπερβολική χρήση μπορεί να επηρεάσει την ανάπτυξη του εγκεφάλου. Άλλα αρνητικά φαινόμενα είναι η παραπληροφόρηση, η πρώιμη και συχνά ακούσια, δημόσια έκθεση των ανηλίκων σε ινφλουένσερς, η πρόσβαση σε πορνογραφία, η βία κατά των γυναικών, η στρατολόγηση από εγκληματικές οργανώσεις και η υποκλοπή προσωπικών δεδομένων.

Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη

Σε απάντηση, η Κομισιόν ανακοίνωσε ότι έως το τέλος του 2026 θα παρουσιάσει πρόταση “Πράξης για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη” (Digital Fairness Act), που θα αναφέρεται στα σκοτεινά μοτίβα, το μάρκετινγκ από ινφλουένσερς , τον εθιστικό σχεδιασμό και τις αθέμιτες πρακτικές εξατομίκευσης. Περαιτέρω, το Ψήφισμα του Ευρωκοινοβουλίου συνέπεσε με την ψήφιση της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, που προβλέπει υποχρέωση των πλατφορμών  να λαμβάνουν «κατάλληλα και αναλογικά μέτρα για τη διασφάλιση υψηλού επιπέδου ιδιωτικότητας, ασφάλειας και προστασίας των ανηλίκων».

Τον Οκτώβριο 2025, η Κομισιόν εξέδωσε κατευθυντήριες οδηγίες για την εφαρμογή της διάταξης. Μία από αυτές είναι η διασφάλιση της νόμιμης ηλικίας των χρηστών, με μεθόδους ακριβείς, αξιόπιστες και μη παρεμβατικές, που δεν εισάγουν διακρίσεις. Προτείνεται επίσης ο λογαριασμός των ανηλίκων να είναι ιδιωτικός από προεπιλογή, να είναι απενεργοποιημένες οι λειτουργίες που οδηγούν σε υπερβολική χρήση, όπως οι διαδρομές επικοινωνίας, το εφήμερο περιεχόμενο, οι αποδείξεις ανάγνωσης, να απαγορεύεται η χειραγώγηση και η ώθηση σε δαπάνες, όπως με εικονικά νομίσματα ή κιβώτια με θησαυρό, να δύνανται οι ανήλικοι να μπλοκάρουν και να σιγούν άλλους χρήστες και να απαιτείται συγκατάθεσή τους για να μπαίνουν σε ομάδες.

Στη συνέχεια, η Κομισιόν προχώρησε στην εφαρμογή της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες αντιστεκόμενη στην πίεση των ΗΠΑ για το αντίθετο. Ζήτησε από Snapchat, YouTube, Apple App Store, Google Play να δώσουν εξηγήσεις σχετικά με το σύστημα επαλήθευσης της ηλικίας που εφαρμόζουν και για το πώς αποτρέπουν την πρόσβαση σε παράνομα προϊόντα, όπως ναρκωτικά, ή σε επιβλαβή πρότυπα, όπως διατροφικές διαταραχές (Οκτώβριος 2025). Τα αποτελέσματα της έρευνας ακόμα αναμένονται.

Τέλος η Κομισιόν παρουσίασε μια εφαρμογή “Ψηφιακής Επαλήθευσης της Ηλικίας” (Απρίλιος 2026), η οποία όμως δεν είχε την αναμενόμενη επιτυχία, μολονότι προηγουμένως δοκιμάστηκε σε Δανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Ελλάδα και Κύπρο. Για παράδειγμα, ο σύμβουλος κυβερνοασφάλειας Paul Moore έγραψε στο Χ ότι την χακάρησε σε λιγότερο από δυο λεπτά, καθώς και ότι αποθηκεύει και αφήνει απροστάτευτα ευαίσθητα δεδομένα στο τηλέφωνο του χρήστη.

Ο Olivier Blazy, Γάλλος, εμπειρογνώμονας κρυπτογραφίας είπε ότι είναι δυνατόν να «κατεβάσει την εφαρμογή, να αποδείξει ότι είναι άνω των 18 ετών, και στη συνέχεια ο ανιψιός του να πάρει το τηλέφωνό του, να ξεκλειδώσει την εφαρμογή και να τη χρησιμοποιήσει για να αποδείξει ότι είναι άνω των 18 ετών». Μετά ταύτα, η Κομισιόν δήλωσε ότι πρόκειται για δοκιμαστική έκδοση της εφαρμογής.

Σύνοδος Κορυφής Μαρτίου 2026

Παρά τα κενά της νομοθεσίας και την προβληματική επαλήθευσης ηλικίας, οι Αρχηγοί Κρατών συζήτησαν το θέμα της προστασίας των παιδιών στο διαδίκτυο και αποφάσισαν αφενός να εφαρμοστεί η Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, αφετέρου να τεθεί όριο ηλικίας για την πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ραγδαίες είναι και οι εξελίξεις στις ΗΠΑ, όπου Δικαστήρια αναγνώρισαν ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προκαλούν εθισμό, όπως το τσιγάρο.

Συγκεκριμένα, έκαναν δεκτές αγωγές αποζημίωσης ανηλίκων-θυμάτων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Στις 25 Μαρτίου 2026, μετά από δίκη επτά εβδομάδων, η Meta καταδικάστηκε από Δικαστήριο του Νέου Μεξικού σε 375.000.000 δολ., λόγω αποτυχίας να προστατέψει την ασφάλεια των παιδιών, να αποτρέψει την εκμετάλλευση του ευάλωτου χαρακτήρα τους και τη διαδικτυακή σεξουαλική κακοποίηση. Στις  4 Μάϊου ξεκίνησε η δεύτερη φάση της δίκης με το ερώτημα αν η πρακτική της Meta αποτελεί δημόσιο κίνδυνο και αν πρέπει να επιβληθούν ασφαλιστικά μέτρα, όπως αλλαγές στο σχεδιασμό της πλατφόρμας.

Με μία ημέρα διαφορά, ολοκληρώθηκε στο Λος Άντζελες η εκδίκαση αγωγής (της πρώτης από τις 1.500 αγωγές που έχουν καταθέσει ανήλικοι, σχολεία και εισαγγελείς) κατά των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Το TikTok and Snap έκαναν διακανονισμό πριν τη δίκη, με εμπιστευτικούς όρους. Meta και YouTube καταδικάστηκαν σε ηθική και ποινική αποζημίωση, η Meta σε 4,2 εκατ. και η YouTube σε 1,8 εκατ. δολάρια, διότι αποδείχτηκε ότι σχεδίασαν εκ προθέσεως τις πλατφόρμες έτσι που να οδηγούν σε ατελείωτη περιήγηση και τελικά σε εθισμό, όπως συμβαίνει με το τσιγάρο και τα ψηφιακά καζίνο.

Μία ενάγουσα άρχισε τη χρήση του YouTube σε ηλικία 6 χρονών και του Instagram 9 χρονών. Χρησιμοποιούσε το Instagram για αρκετές ώρες την ημέρα φθάνοντας τις 16 ώρες, παρά τις προσπάθειες της μητέρας της να την αποτρέψει. Αποτέλεσμα ήταν να βλαφτεί η ψυχική της υγεία, να αναπτύξει άγχος, δυσμορφία σώματος και αυτοκτονικές σκέψεις, να υποστεί εκφοβισμό και σεξουαλική εκβίαση. Ο συνήγορος της Meta αμφισβήτησε τη νομική έννοια του “εθισμού” και του σχεδιασμού «με σκοπό τη προσήλωση του χρήστη» και επέρριψε την ευθύνη στις δύσκολες συνθήκες ζωής της ανήλικης. Τα επιχειρήματα αυτά κατέρρευσαν όταν η ενάγουσα παρουσίασε εσωτερικά έγγραφα της Meta που αποδεικνύουν ότι οι κίνδυνοι είναι γνωστοί στους ιθύνοντες. Όπως εξήγησαν προστατευόμενοι μάρτυρες, εμπειρογνώμονες και ακαδημαϊκοί, επιλέχτηκε συνειδητά ο σχεδιασμός που παρατείνει χρονικά τη χρήση.

Οι δύο δικαστικές αποφάσεις δεν είναι αμετάκλητες. Θεωρούνται όμως ιστορικές, γιατί εγκαταλείφθηκε η θεωρία της προστασίας της ελευθερίας του λόγου, με βάση την οποία τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν μέχρι τότε στο απυρόβλητο και αναγνωρίστηκε ευθύνη της εταιρίας ως παραγωγού προϊόντος. Αναμένεται να επηρεάσουν την έκβαση των χιλιάδων εκκρεμών αγωγών και να αναγκάσουν τις εταιρίες να συμβιβαστούν ή/και να τροποποιήσουν τις ρυθμίσεις και τις ρήτρες ασφαλείας στις πλατφόρμες τους.

Χάρη στις επιστημονικές μελέτες, στα στατιστικά στοιχεία, στην έστω και ατελή νομοθεσία και στη νομολογία –και μάλιστα στις ΗΠΑ όπου εδρεύουν οι κολοσσοί της τεχνολογίας– δεν μένει αμφιβολία ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενέχουν κινδύνους για την υγεία, ακόμα και για τη ζωή. Το ερώτημα είναι τι θα κάνουν τώρα οι εταιρίες, που το κοινωνικό πείραμα απέτυχε μαζί με το επικίνδυνο επιχειρηματικό τους μοντέλο. Η απάντηση διαφαίνεται ήδη. Το Μάιο, η Meta απέλυσε 1.000 εργαζόμενους και μετέφερε 7.000 άλλους σε θέσεις σχετιζόμενες με την τεχνητή νοημοσύνη…