Πουλήθηκαν οι S-400; Τα σενάρια που ανοίγουν τον δρόμο στην Τουρκία για τα F-35

Οι δηλώσεις του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ στην Άγκυρα σχετικά με την άρση των κυρώσεων CAATSA και τα μαχητικά F-35 έφεραν εκ νέου στο προσκήνιο τα δύο σημαντικότερα αγκάθια στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις. Το ερώτημα είναι πλέον αν μπορεί να βρεθεί λύση και ποια είναι η εκτίμηση των ειδικών.

Για να αρθούν οι κυρώσεις, να παραδοθούν τα F-35 και ενδεχομένως να επιστρέψει η Τουρκία στο πρόγραμμα, απαιτούνται κινήσεις και από τις δύο πλευρές. Πώς μπορεί να λυθεί ο γόρδιος δεσμός;

Σύμφωνα με ειδικούς, οι δηλώσεις Τραμπ αποτελούν σημαντική ένδειξη ότι συνεχίζονται οι προσπάθειες εξεύρεσης λύσης, ενώ ίσως να έχει ήδη διαμορφωθεί κάποιο πλαίσιο συμφωνίας. Ο διευθυντής του EDAM, Σινάν Ουλγκέν, περιγράφει δύο βασικά σενάρια:

1. Η πλήρης συμμόρφωση της Τουρκίας με τις διατάξεις του αμερικανικού νόμου NDAA (National Defense Authorization Act), δηλαδή η οριστική παύση κατοχής των S-400. «Πρόκειται για ένα κριτήριο που δύσκολα μπορεί να εκπληρώσει οποιαδήποτε τουρκική κυβέρνηση, καθώς για το σύστημα έχουν ήδη δαπανηθεί περίπου 1,3 δισ. δολάρια», σημειώνει.

2. Η επίτευξη διαφορετικής συμφωνίας με τις ΗΠΑ εκτός του πλαισίου του NDAA. «Στο παρελθόν γινόταν λόγος για την αποθήκευση των S-400 σε αποθήκη. Θα μπορούσε να υπάρξει συμφωνία με τις ΗΠΑ και στη συνέχεια η κυβέρνηση να ενσωματώσει αυτή τη φόρμουλα στο NDAA μέσω του Κογκρέσου», εξηγεί ο Ουλγκέν.

Η πρόταση αυτή δεν καταργεί τυπικά την προϋπόθεση της μη κατοχής (non-possession), αλλά προβλέπει την αντικατάστασή της μέσω ειδικής συμφωνίας μεταξύ Ουάσιγκτον και Άγκυρας. Όπως εξηγεί ο Ουλγκέν, η Τουρκία θα δεσμευόταν ότι δεν θα χρησιμοποιήσει ποτέ στην πράξη το σύστημα S-400 και αυτό θα υπόκειται σε μηχανισμό επιθεώρησης. Αν υπάρξει μια τέτοια συμφωνία, τότε ο Τραμπ θα μπορούσε να καταβάλει πολιτική προσπάθεια ώστε να πείσει το Κογκρέσο.

Μπορούν οι S-400 να πουληθούν σε τρίτη χώρα;

Την ίδια στιγμή, ο αρθρογράφος της Hürriyet, Αμπντουλκαντίρ Σελβί, υποστήριξε ότι οι S-400 έχουν ήδη πωληθεί σε τρίτη χώρα. Κατά την εκτίμησή του, πρόκειται είτε για τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα είτε για το Κατάρ, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι θα πρέπει να αναμένονται οι επίσημες ανακοινώσεις, ενδεχομένως ακόμη και σήμερα. Ωστόσο, δεν παρέχει πληροφορίες για τους όρους της συμφωνίας ούτε για το αν έχει δοθεί άδεια από τη Ρωσία. Ερωτηθείς πώς θα επιλυθεί το ζήτημα, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αρκέστηκε να απαντήσει: «Συνεχίστε να μας παρακολουθείτε».

Θα υπάρξει αντίσταση από το Κογκρέσο;

Σημαντικά εμπόδια παραμένουν οι νομικές διαδικασίες στο αμερικανικό Κογκρέσο, ο περιορισμένος χρόνος μέχρι τις ενδιάμεσες εκλογές και οι πιθανές αντιδράσεις του ισραηλινού και του ελληνικού λόμπι. Ο ανώτερος ερευνητής του Carnegie Endowment, Αλπέρ Τζοσκούν, τόνισε ότι οι δηλώσεις Τραμπ έχουν μεγάλη πολιτική σημασία, αλλά η λύση παραμένει ασαφής, παρά τις πολύμηνες διαβουλεύσεις μεταξύ των δύο κυβερνήσεων.

Όσον αφορά τις κυρώσεις CAATSA, εκτιμά ότι ο Τραμπ μπορεί να χρησιμοποιήσει τις εξαιρέσεις (waiver) που προβλέπει η σχετική νομοθεσία και να υποστηρίξει είτε ότι οι ανάγκες εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ επιβάλλουν νέα προσέγγιση είτε ότι οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Ο Τζοσκούν θεωρεί επίσης ότι πριν προχωρήσει ο Τραμπ θα διαπιστώσει αν διαθέτει επαρκή στήριξη στο Κογκρέσο και υπενθυμίζει ότι οι πρόσφατες επαφές Αμερικανών γερουσιαστών στην Άγκυρα ήταν ενθαρρυντικές.

Για τα F-35 σημειώνει ότι υπάρχει περιθώριο ευέλικτης ερμηνείας της έννοιας της «κατοχής» των S-400. «Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η Τουρκία εξακολουθεί να κατέχει τους S-400, αλλά βρίσκονται σε κατάσταση που δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν», αναφέρει.
Ωστόσο, προειδοποιεί ότι το Κογκρέσο μπορεί να αμφισβητήσει μια τέτοια ερμηνεία, ακόμη και μέσω δικαστικών προσφυγών, γεγονός που θα οδηγούσε σε μια μακρά και σύνθετη διαδικασία. Παράλληλα, Ελλάδα και Ισραήλ εξακολουθούν να ασκούν πιέσεις μέσω φίλα προσκείμενων μελών του Κογκρέσου, προκειμένου να αποτραπεί η παράδοση των F-35 στην Τουρκία.

Ο παράγοντας των ενδιάμεσων εκλογών

Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι το χρονικό περιθώριο είναι περιορισμένο. Ο Σινάν Ουλγκέν τονίζει: «Αν πρόκειται να υπάρξει λύση, αυτή πρέπει να επιτευχθεί πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου. Μετά τις εκλογές μπορεί να αλλάξουν οι ισορροπίες στο Κογκρέσο και να γίνει πολύ πιο δύσκολη η έγκριση μιας συμφωνίας».

Ο Αλπέρ Τζοσκούν προσθέτει ότι ακόμη και αν η κυβέρνηση Τραμπ εγκρίνει την παράδοση των πέντε F-35, τίποτα δεν εγγυάται ότι μια νέα, ενδεχομένως πιο φιλοδημοκρατική σύνθεση του Κογκρέσου δεν θα καθυστερήσει ή δεν θα εμποδίσει την υλοποίηση των παραδόσεων.

Γιατί είναι τόσο σημαντική η άρση των κυρώσεων CAATSA;

Ο Τζοσκούν επισημαίνει ότι οι κυρώσεις δεν επηρεάζουν μόνο τα συγκεκριμένα προγράμματα αλλά συνολικά την τουρκική αμυντική βιομηχανία. «Οι κυρώσεις CAATSA έχουν δημιουργήσει στις αμερικανικές αμυντικές εταιρείες και ακόμη και στα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα μια υπερβολική τάση συμμόρφωσης. Ακόμη και σε τομείς που δεν σχετίζονται άμεσα με τις κυρώσεις, οι τουρκικές εταιρείες αντιμετωπίζονται με επιφυλακτικότητα ώστε να αποφευχθούν πιθανοί νομικοί κίνδυνοι».

Κατά συνέπεια, η άρση των κυρώσεων θα αποτελούσε σημαντική ανάσα για την τουρκική αμυντική βιομηχανία και, σε συνδυασμό με τη βελτίωση του κλίματος στις αμερικανοτουρκικές σχέσεις, θα αφαιρούσε ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στη διμερή αμυντική συνεργασία. Μέχρι τη στιγμή που γράφονταν αυτές οι γραμμές, δεν υπήρχε επίσημη επιβεβαίωση των πληροφοριών περί πώλησης των S-400…

Η αναφορά του Σελβί στους S-400

Συγκεκριμένα αρθρογράφος της Hürriyet, Αμπντουλκαντίρ Σελβί, ανέφερε ότι οι S-400 έχουν ήδη πωληθεί σε τρίτη χώρα και ότι η πώληση θα ανακοινωθεί σήμερα. Σύμφωνα με τον Σελβί, οι S-400 κατέληξαν σε χώρα του Κόλπου. Εκτίμησε ότι πρόκειται είτε για τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα είτε για το Κατάρ, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι θα πρέπει να αναμένεται η επίσημη ανακοίνωση. Ο δημοσιογράφος Γιουνούς Πακσόι, που καλύπτει στενά τις εξελίξεις στις ΗΠΑ, υποστήριξε ότι για την άρση των κυρώσεων αρκεί ο πρόεδρος Τραμπ να ενημερώσει το Κογκρέσο με επιστολή.

Σύμφωνα με τον ίδιο, στην επιστολή αυτή ο Τραμπ θα αναφέρει ότι οι S-400 βρίσκονται σε μη επιχειρησιακή κατάσταση, ότι η Τουρκία δεν θα τους διατηρήσει στην κατοχή της και ότι δεν θα αναπτύξει αντίστοιχες σχέσεις με τη Ρωσία στο μέλλον. Αναφέρεται επίσης ότι, μετά τις επιθέσεις μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κατάρ αναζητούν εναλλακτικά συστήματα αεράμυνας. Ο Σελβί καταλήγει: «Με το να απαλλαγεί από τους S-400, η Τουρκία δεν θα απαλλαγεί μόνο από τις κυρώσεις CAATSA. Θα αποκομίσει επίσης οικονομικό όφελος από την πώλησή τους».

Η συνομιλία Τραμπ-Νετανιάχου

Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου εξέφρασε στονΤραμπ, κατά τη διάρκεια τηλεφωνικής συνομιλίας τους, την ανησυχία του για τον Ερντογάν, υποστηρίζοντας ότι κάνει «δηλώσεις που αμφισβητούν την ύπαρξη του κράτους του Ισραήλ». Τραμπ και Νετανιάχου είχαν χθες το βράδυ τηλεφωνική επικοινωνία. Σύμφωνα με ανακοίνωση του γραφείου του Ισραηλινού πρωθυπουργού, οι δύο ηγέτες συμφώνησαν να συνεχίσουν τον συντονισμό τους σε διάφορους τομείς. Αναφέρεται επίσης ότι ο Τραμπ ενημέρωσε τον Νετανιάχου για «τις αμερικανικές κινήσεις στον Κόλπο».

Στην ανακοίνωση του Ισραήλ αναφέρεται ότι ο Νετανιάχου ενημέρωσε τον Τραμπ για «τη σοβαρότητα των δηλώσεων του Προέδρου της Τουρκίας και της ομάδας του εναντίον του κράτους του Ισραήλ, καθώς και για την ανάγκη δημιουργίας ζωνών ασφαλείας κατά μήκος των ισραηλινών συνόρων».

Στη συνομιλία Τραμπ-Νετανιάχου συζητήθηκε επίσης η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, σύμφωνα με δημοσίευμα της Wall Street Journal, το Ισραήλ διαβίβασε στις υπηρεσίες ασφαλείας τωμ ΗΠΑ ένα «σχέδιο του Ιράν για τη δολοφονία του προέδρου Τραμπ». Ο Τραμπ δήλωσε ότι «βρίσκεται στη λίστα τους», υποστηρίζοντας πως το Ιράν θέλει να τον δολοφονήσει και ότι έχει ενημερωθεί σχετικά από αρμόδιες υπηρεσίες.

Η άφιξη του Τραμπ στην Τουρκία με το νέο αεροσκάφος «Air Force One», δώρο του Κατάρ, αλλά η επιλογή του να αναχωρήσει από την Άγκυρα με το παλαιότερο αεροσκάφος του, προκάλεσε ερωτήματα. Υπήρξαν εκτιμήσεις ότι στην απόφαση αυτή έπαιξε ρόλο η ανησυχία για πιθανή επίθεση από το Ιράν.