Ποιοι ανησυχούν από την αναβάθμιση της Τουρκίας;

Η σημασία της Άγκυρας αυξάνεται ακόμη περισσότερο αν συνδυαστεί με μια δεύτερη εξέλιξη: την αδυναμία των Ηνωμένων Πολιτειών να επιβάλουν οριστικά τη βούλησή τους στο Ιράν. Παρά τις στρατιωτικές επιχειρήσεις, τις κυρώσεις και την τεράστια πίεση που ασκήθηκε, η Τεχεράνη δεν κατέρρευσε. Αντίθετα, απέδειξε ότι εξακολουθεί να αποτελεί υπολογίσιμη περιφερειακή δύναμη. Αυτό σημαίνει ότι η Ουάσιγκτον χρειάζεται περισσότερο από ποτέ την Τουρκία ως στρατηγικό εταίρο στη Μέση Ανατολή, στον Καύκασο και στη Μαύρη Θάλασσα.

Όμως η άνοδος της Τουρκίας δεν είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται σε κενό αέρος. Κάθε μεγάλη ανακατανομή ισχύος γεννά αντιδράσεις από όσους θεωρούν ότι απειλούνται από αυτήν. Και στην περίπτωση της Τουρκίας οι δυνάμεις που έχουν λόγους να ανησυχούν είναι πολλές.

Πρώτα απ’ όλα η Ρωσία. Η ιστορία των δύο κρατών είναι μια μακρά ακολουθία συγκρούσεων για τη Μαύρη Θάλασσα, τα Στενά, τον Καύκασο και τα Βαλκάνια. Η Μόσχα μπορεί να ανεχθεί μια ισχυρή Τουρκία που λειτουργεί ως σχετικά αυτόνομος παίκτης μέσα στο δυτικό στρατόπεδο. Δεν μπορεί όμως να αποδεχθεί μια Τουρκία που θα μετατραπεί σε ηγεμονική δύναμη του τουρκικού κόσμου από την Αδριανούπολη μέχρι τα σύνορα της Κίνας. Η διείσδυση της Άγκυρας στον Καύκασο και στις τουρκογενείς δημοκρατίες της Κεντρικής Ασίας αγγίζει περιοχές που η Ρωσία θεωρεί ζωτικό χώρο της.

Ισραήλ και Ιράν απέναντι σε μια ανερχόμενη Τουρκία

Το ίδιο ισχύει και για την Κίνα. Ένας ισχυρός παντουρκικός άξονας που θα εκτείνεται στην Κεντρική Ασία και θα αποκτά πολιτισμική και πολιτική επιρροή στους τουρκογενείς πληθυσμούς της περιοχής δεν αποτελεί ευχάριστη προοπτική για το Πεκίνο. Η Κίνα βλέπει την Κεντρική Ασία ως κρίσιμο τμήμα της ευρασιατικής στρατηγικής της και δεν έχει κανένα συμφέρον να εμφανιστεί εκεί ένας ανταγωνιστικός πόλος ισχύος.

Καθοριστικός είναι και ο παράγοντας του Ιράν. Η ύπαρξη ενός ισχυρού ιρανικού κράτους λειτουργεί ως φυσικό γεωπολιτικό ανάχωμα ανάμεσα στην Ανατολία και την Κεντρική Ασία. Εάν κάποτε το Ιράν αποδυναμωνόταν δραματικά ή διαλυόταν, ο δρόμος για μια πολύ ευρύτερη τουρκική επιρροή προς Ανατολάς θα άνοιγε. Γι’ αυτό η επιβίωση της Τεχεράνης δεν εξυπηρετεί μόνο τα δικά της συμφέροντα, αλλά αντικειμενικά λειτουργεί και ως φραγμός στις τουρκικές φιλοδοξίες.

Υπάρχει όμως και ένας τέταρτος παίκτης: το Ισραήλ. Για δεκαετίες οι δύο χώρες μπορούσαν να συνυπάρχουν ως σημαντικοί σύμμαχοι της Δύσης στην περιοχή. Σήμερα όμως η πραγματικότητα αλλάζει. Η Τουρκία διεκδικεί ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στη Συρία, στην Ανατολική Μεσόγειο και στον ευρύτερο μουσουλμανικό κόσμο. Το Ισραήλ δύσκολα θα αποδεχθεί την ανάδειξη μιας δύναμης που θα μπορούσε να αμφισβητήσει τη δική του στρατηγική πρωτοκαθεδρία στην περιοχή. Όσο η Άγκυρα επεκτείνει τις φιλοδοξίες της, τόσο πιθανότερο είναι να βρεθεί αντιμέτωπη όχι μόνο με τη Ρωσία και την Κίνα, αλλά και με το Τελ Αβίβ.

Το μέγα παράδοξο

Έτσι διαμορφώνεται ένα παράδοξο. Η Δύση χρειάζεται την Τουρκία περισσότερο από ποτέ. Η Ρωσία δεν θέλει να τη δει να κυριαρχεί στον Καύκασο και στην Κεντρική Ασία. Η Κίνα δεν θέλει να τη δει να αποκτά ηγεμονικό ρόλο στην καρδιά της Ευρασίας. Το Ιράν δεν θέλει να τη δει να επεκτείνεται προς Ανατολάς. Και το Ισραήλ δεν θέλει να τη δει να μετατρέπεται σε κυρίαρχη δύναμη της Μέσης Ανατολής.

Η Τουρκία βρίσκεται αναμφίβολα σε φάση ανόδου. Το ερώτημα όμως δεν είναι αν ανεβαίνει. Το ερώτημα είναι μέχρι πού θα της επιτραπεί να ανεβεί. Διότι η ιστορία διδάσκει ότι οι μεγάλες δυνάμεις σπάνια επιτρέπουν την εμφάνιση ενός νέου ηγεμόνα στον χώρο που θεωρούν δικό τους. Και η Ευρασία είναι ήδη γεμάτη παλαιούς ηγεμόνες.

Οι Τούρκοι πιστεύουν ότι η συγκυρία τους ευνοεί. Ίσως να έχουν δίκιο. Όμως υπάρχει μια παλιά παροιμία που ταιριάζει συχνά στις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες: “το μυρμήγκι όταν θέλει να χαθεί βγάζει φτερά και πετάει”.