Ελλάδα-Τουρκία: Δύο εξωτερικές πολιτικές ένας απολογισμός…

Οι ΗΠΑ θέλουν διαχείριση της κρίσης. Το Ισραήλ θέλει στρατηγική εξουδετέρωση του Ιράν. Η Τουρκία επιχειρεί να εκμεταλλευθεί το κενό ισχύος. Και η Ελλάδα, για άλλη μια φορά, κινδυνεύει να αντιμετωπισθεί όχι ως αυτόνομος ιστορικός και γεωπολιτικός παράγοντας, αλλά ως χρήσιμος χώρος διευκολύνσεων.

Το πρώτο ρήγμα είναι ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Η Ουάσιγκτον, μετά την ιρανική κρίση, φαίνεται να επιδιώκει αποκλιμάκωση, διαπραγμάτευση και πολιτική κεφαλαιοποίηση της σύγκρουσης. Δεν θέλει έναν γενικευμένο πόλεμο, που θα αποσταθεροποιήσει την ενέργεια, τα Στενά του Ορμούζ, τις αραβικές μοναρχίες και την παγκόσμια οικονομία. Το Ισραήλ, αντιθέτως, βλέπει το Ιράν υπαρξιακά. Δεν του αρκεί μια εκεχειρία, ούτε μια προσωρινή συμφωνία. Θέλει να μη μείνει το Ιράν όρθιο, ως περιφερειακός πόλος ισχύος. Γι’ αυτό και η αμερικανική λογική της παύσης συγκρούεται με την ισραηλινή λογική της συνέχισης της πίεσης.

Το δεύτερο ρήγμα αφορά την Τουρκία. Για τη Δύση, η Τουρκία παραμένει αναγκαία. Δεν είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς γιατί. Η χώρα δεν αποτελεί απλώς ένα μεγάλο κράτος της Ανατολικής Μεσογείου. Κατέχει έναν από τους σημαντικότερους γεωπολιτικούς και γεωστρατηγικούς χώρους του πλανήτη.

Ελέγχει τα Στενά που συνδέουν τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μεσόγειο, βρίσκεται στο σημείο συνάντησης Ευρώπης, Ασίας και Μέσης Ανατολής, γειτνιάζει με τη Ρωσία μέσω του ευρύτερου ευξείνιου χώρου, επηρεάζει άμεσα τον Καύκασο, τη Συρία, το Ιράκ και την Ανατολική Μεσόγειο και αποτελεί φυσική γέφυρα μεταξύ ενεργειακών πηγών και ευρωπαϊκών αγορών. Σε όρους γεωστρατηγικής αξίας, λίγες χώρες στον κόσμο συγκεντρώνουν τόσα πλεονεκτήματα σε έναν ενιαίο χώρο. Γι’ αυτό και καμία μεγάλη δύναμη δεν μπορεί εύκολα να αποδεχθεί την απώλειά της από τη δική της σφαίρα επιρροής.

Αυτό εξηγεί γιατί, παρά τις συνεχείς συγκρούσεις της με τη Δύση, η Άγκυρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως απαραίτητος εταίρος μέσα στο ΝΑΤΟ. Η Δύση δεν την εμπιστεύεται πλήρως, αλλά δεν θέλει και να τη χάσει. Η Τουρκία έχει στρατό, πληθυσμό, γεωγραφικό βάθος, αμυντική βιομηχανία και δυνατότητα επιρροής σε πολλαπλά μέτωπα. Από τη Μαύρη Θάλασσα έως τη Συρία και από τον Καύκασο έως τη Λιβύη, η Τουρκία δεν είναι περιφερειακός παρατηρητής: Είναι ενεργός παίκτης. Και αυτό, όσο ενοχλητικό κι αν είναι για τους δυτικούς σχεδιασμούς, την καθιστά αναντικατάστατη.

Το Ισραήλ όμως βλέπει διαφορετικά την Τουρκία. Η πρόσφατη σύγκρουση δεν οδήγησε στην εξουδετέρωση του Ιράν, ούτε στην κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος. Αντιθέτως, ανέδειξε τα όρια της στρατιωτικής ισχύος, ακόμη και απέναντι σε έναν αντίπαλο που βρέθηκε αντιμέτωπος με συνδυασμένη αμερικανοϊσραηλινή πίεση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία εμφανίζεται ως ο μόνος μεγάλος μουσουλμανικός πόλος με δημογραφικό, οικονομικό και στρατιωτικό βάθος, ικανό να διεκδικήσει ευρύτερο περιφερειακό ρόλο. Γι’ αυτό και η Άγκυρα δεν αντιμετωπίζεται πλέον απλώς ως ένας δύσκολος γείτονας, αλλά ως πιθανός μελλοντικός ανταγωνιστής στην ευρύτερη περιοχή.

Η Τουρκία και το ελληνικό πρόβλημα

Η ίδια η Τουρκία κάνει το παιχνίδι ακόμη πιο σύνθετο. Βάλλει κατά του Ισραήλ, αμφισβητεί τη δυτική πολιτική, διατηρεί ανοικτούς διαύλους με μη δυτικούς πόλους, αλλά ταυτόχρονα παραμένει μέσα στο ΝΑΤΟ και ζητά ρόλο στην ευρωπαϊκή άμυνα. Δεν αποχωρεί από τη Δύση. Την εκβιάζει από μέσα. Θέλει τα οφέλη της συμμαχίας, χωρίς να παραιτείται από τη δική της περιφερειακή ατζέντα. Αυτό είναι το τουρκικό πλεονέκτημα: Δεν λειτουργεί ως δεδομένος σύμμαχος, αλλά ως δύναμη που πουλά συνεχώς τη γεωγραφία της.

Εδώ βρίσκεται και το ελληνικό πρόβλημα. Η Ελλάδα συχνά πιστεύει ότι η απόλυτη πρόσδεση στη Δύση αρκεί για να εξασφαλίσει τα εθνικά της συμφέροντα. Όμως η πραγματικότητα είναι σκληρή. Η Δύση δεν νοιάζεται για την Ελλάδα με όρους ιστορικής δικαιοσύνης, πολιτισμικής συγγένειας, συμμαχικής ευγνωμοσύνης. Τη χρειάζεται όσο εξυπηρετεί συγκεκριμένες λειτουργίες∙ βάσεις, λιμάνια, ενεργειακές διαδρομές, σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Όταν όμως η Ελλάδα συγκρίνεται με την Τουρκία ως γεωπολιτικό μέγεθος, η Άγκυρα εμφανίζεται στα δυτικά επιτελεία ως μεγαλύτερο πρόβλημα, αλλά και ως μεγαλύτερο βραβείο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα είναι ασήμαντη. Σημαίνει ότι γίνεται ασήμαντη, όταν η ίδια παραιτείται από την αυτόνομη στρατηγική της βούληση. Όταν περιορίζεται να είναι ο πρόθυμος, προβλέψιμος και δεδομένος σύμμαχος, τότε δεν προκαλεί σεβασμό. Προκαλεί χρήση. Η Τουρκία, αντιθέτως, επειδή είναι δύσκολη, απαιτητική και συχνά εκβιαστική, υποχρεώνει τους άλλους να τη μετρούν. Η Ελλάδα θεωρείται ασφαλής. Και όποιος θεωρείται ασφαλής, σπανίως λαμβάνεται σοβαρά υπόψη.

Τι ανέδειξε η ιρανική κρίση

Μετά την ιρανική κρίση, λοιπόν, δεν ζούμε απλώς μια νέα φάση αντιπαράθεσης Ιράν-Ισραήλ, ή Δύσης-Ιράν. Ζούμε μια βαθύτερη αναδιάταξη. Οι ΗΠΑ θέλουν να κλείσουν μέτωπα. Το Ισραήλ θέλει να αποτρέψει την ανάδυση κάθε αντίπαλου περιφερειακού πόλου. Η Τουρκία θέλει να εμφανιστεί ως αναντικατάστατος ρυθμιστής. Και η Δύση θέλει να κρατήσει την Τουρκία μέσα στο στρατόπεδο, ακόμη κι αν αυτή υπονομεύει συστηματικά βασικές δυτικές επιλογές.

Το ερώτημα για την Ελλάδα είναι απλό και αμείλικτο. Θα συνεχίσει να διαβάζει τις εξελίξεις με όρους συμμαχικής ευσέβειας, ή θα αρχίσει να τις διαβάζει με όρους ισχύος; Διότι αν δεν το κάνει, θα ξυπνήσει σε μια περιοχή όπου η Τουρκία θα διαπραγματεύεται με όλους, το Ισραήλ θα πιέζει για τη δική του ασφάλεια, οι ΗΠΑ θα σταθμίζουν συμφέροντα και η Ελλάδα θα αναρωτιέται γιατί κανείς δεν την προστάτευσε. Η απάντηση είναι γνωστή. Κανείς δεν προστατεύει λαούς που δεν έχουν πρώτα αποφασίσει να προστατεύσουν οι ίδιοι τον εαυτό τους.