Η αρνητική κληρονομία της Μεταπολίτευσης στη νέα γενιά

Σήμερα, αυτή η βεβαιότητα έχει καταρρεύσει. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ελληνική ιστορία, η επόμενη γενιά ζει ήδη χειρότερα από την προηγούμενη. Και με τα σημερινά δεδομένα δεν υπάρχει καμία σοβαρή ένδειξη ότι αυτή η πορεία πρόκειται να αναστραφεί. Αυτό είναι το πραγματικό έγκλημα της Μεταπολίτευσης. Δεν είναι μόνο το δημόσιο χρέος. Δεν είναι μόνο η διαφθορά. Δεν είναι μόνο η οικονομική κρίση. Είναι ότι έσπασε το διαγενεακό κοινωνικό συμβόλαιο. Η σημερινή κυρίαρχη γενιά παραδίδει στα παιδιά της μια χώρα με λιγότερες δυνατότητες από εκείνες που η ίδια παρέλαβε.

Η παρακμή σαν κανονικότητα: Η Μεταπολίτευση κατανάλωσε παραγωγικό, κοινωνικό και δημογραφικό κεφάλαιο. Κατανάλωσε, ουσιαστικά, το ίδιο το μέλλον της χώρας. Ζήσαμε με δανεικά. Δανειστήκαμε από τις διεθνείς αγορές, αλλά κυρίως δανειστήκαμε από τις επόμενες γενιές. Οι πόροι των ευρωπαϊκών ταμείων και η ευφορία της περιόδου του χρηματιστηρίου δεν μετατράπηκαν σε ένα νέο παραγωγικό μοντέλο. Μεγάλο μέρος τους κατέληξε στην κατανάλωση, στην οικοδομή, στις εισαγωγές και στη διόγκωση ενός κράτους που κατανάλωνε διαρκώς περισσότερα από όσα παρήγαγε.

Η χώρα χρεοκόπησε. Και όμως, ούτε η χρεοκοπία στάθηκε αρκετή για να αλλάξει το μοντέλο. Το βαθύτερο πρόβλημα όμως δεν ήταν ποτέ μόνο οικονομικό. Είναι αξιακό. Η Μεταπολίτευση κληροδότησε μια κουλτούρα που έμαθε την κοινωνία να καταναλώνει το μέλλον της αντί να το δημιουργεί. Το χρήμα από εργαλείο έγινε σκοπός. Πριν ξεπουλήσουμε τα περιουσιακά στοιχεία, ξεπουλήσαμε τις αξίες μας. Η κοινωνία αποδέχεται την παρακμή σαν κανονικότητα. Χιλιάδες επιστήμονες φεύγουν στο εξωτερικό, η διαφθορά θεωρείται σχεδόν φυσικό χαρακτηριστικό του πολιτικού συστήματος, στην Ελλάδα δεν αξίζει πια να κάνεις παιδιά.

Το μεγάλο ξεπούλημα της Μεταπολίτευσης

Η χώρα ξεπουλιέται. Αρχικά, καταναλώθηκαν τα δανεικά. Στη συνέχεια εκποιήθηκε η δημόσια περιουσία. Σήμερα ξεπουλιέται και η ιδιωτική της περιουσία. Οι άνθρωποι, πιεσμένοι από την ακρίβεια και την αβεβαιότητα, φτάνουν να πουλούν ακόμη και το σπίτι τους, το τελευταίο περιουσιακό στήριγμα που απέμεινε σε πολλές ελληνικές οικογένειες.

Η ίδια λογική διαπερνά και το σημαντικότερο παραγωγικό προϊόν της ελληνικής οικονομίας, τον τουρισμό. Ο τουρισμός αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα συγκριτικά πλεονεκτήματα της Ελλάδας. Δημιουργεί εισόδημα, στηρίζει εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας και προβάλλει διεθνώς τη χώρα. Το πρόβλημα δεν είναι ο τουρισμός. Το πρόβλημα είναι όταν η συνεχής αύξησή του αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός, χωρίς να αναρωτιόμαστε αν η χώρα διαθέτει τις υποδομές, το ανθρώπινο δυναμικό και τις παραγωγικές δυνατότητες για να τον υποστηρίξει.

Τα τελευταία χρόνια, η Ελλάδα πανηγυρίζει σχεδόν αποκλειστικά για κάθε νέο ρεκόρ αφίξεων. Όσο περισσότεροι επισκέπτες έρχονται, τόσο μεγαλύτερη θεωρείται η επιτυχία. Όμως η πραγματική ανάπτυξη δεν μετριέται μόνο με τον αριθμό των τουριστών. Μετριέται από την ποιότητα της οικονομικής αξίας που παράγεται και από το κατά πόσο αυτή μπορεί να διατηρηθεί χωρίς να υπονομεύει το μέλλον της χώρας.

Τα προβλήματα που αναδεικνύει ο τουρισμός

Σε πολλά νησιά οι υποδομές έχουν ήδη φτάσει στα όριά τους. Τα δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης λειτουργούν στα όρια της αντοχής τους. Τα νοσοκομεία και τα κέντρα υγείας καλούνται να εξυπηρετήσουν πολλαπλάσιο πληθυσμό από εκείνον για τον οποίο σχεδιάστηκαν. Οι δρόμοι, τα λιμάνια, η διαχείριση απορριμμάτων, η ενέργεια και οι διαθέσιμοι φυσικοί πόροι πιέζονται ολοένα περισσότερο.

Την ίδια στιγμή, οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν προσωπικό. Χιλιάδες εποχικές θέσεις εργασίας παραμένουν κενές. Η έλλειψη κατοικιών για τους εργαζόμενους έχει εξελιχθεί σε ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα των τουριστικών περιοχών, καθώς οι κατοικίες μετατρέπονται μαζικά σε βραχυχρόνιες μισθώσεις ή πωλούνται σε επενδυτές. Η χώρα αυξάνει συνεχώς τη ζήτηση, χωρίς να αυξάνει με τον ίδιο ρυθμό την ικανότητά της να την εξυπηρετήσει.

Αυτή δεν είναι στρατηγική ανάπτυξης. Είναι ακόμη μία μορφή κατανάλωσης του μέλλοντος. Χρησιμοποιούμε εντατικότερα το φυσικό, κοινωνικό και ανθρώπινο κεφάλαιο της χώρας χωρίς να επενδύουμε αντίστοιχα στην ανανέωσή του. Καταναλώνουμε περισσότερο νερό, περισσότερη ενέργεια, περισσότερο δημόσιο χώρο, περισσότερες υποδομές και περισσότερους ανθρώπινους πόρους, χωρίς να δημιουργούμε την αντίστοιχη νέα παραγωγική βάση, που θα επιτρέψει στη χώρα να συνεχίσει να αναπτύσσεται με βιώσιμο τρόπο.

Ταυτόχρονα, ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος της οικονομικής αξίας που παράγεται στον τουρισμό δεν παραμένει στην Ελλάδα. Με την αυξανόμενη παρουσία ξένων επενδυτικών σχημάτων, διεθνών αλυσίδων και ξένων διαχειριστών ολοένα μεγαλύτερο μέρος της υπεραξίας του τουρισμού κατευθύνεται εκτός της ελληνικής οικονομίας. Το ίδιο συμβαίνει και σε άλλους τομείς. Δεν πουλάμε απλώς περιουσιακά στοιχεία. Σταδιακά εκχωρούμε και τα μελλοντικά εισοδήματα που θα μπορούσαν να παράγουν. Η χώρα δεν καταναλώνει μόνο το παρόν της. Καταναλώνει και το μέλλον της.

Το δημογραφικό αδιέξοδο

Η ίδια εικόνα αποτυπώνεται με ακόμη μεγαλύτερη ένταση στο δημογραφικό. Καμία οικονομία δεν μπορεί να αναπτύσσεται διαρκώς, όταν ο πληθυσμός της μειώνεται και γερνά. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να σχεδιάσει με αυτοπεποίθηση το μέλλον της, όταν κάθε χρόνο οι γεννήσεις υποχωρούν, οι νέοι μεταναστεύουν και η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους επιδεινώνεται.

Το δημογραφικό δεν είναι απλώς κοινωνικό πρόβλημα. Είναι πρόβλημα υπαρξιακό. Κάθε χρόνο η Ελλάδα χάνει χιλιάδες νέους ανθρώπους είτε λόγω της υπογεννητικότητας, είτε λόγω της μετανάστευσης. Την ίδια στιγμή, στη γειτονική Τουρκία γεννιούνται περίπου ένα εκατομμύριο παιδιά ετησίως, ενώ στην Ελλάδα οι γεννήσεις κινούνται σε επίπεδα περίπου 68.000 τον χρόνο.

Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτελούν απλώς στατιστικές. Περιγράφουν τη μεταβολή της ισορροπίας δυνάμεων στην ευρύτερη περιοχή για τις επόμενες δεκαετίες. Το ίδιο δείχνουν και τα οικονομικά μεγέθη. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 η τουρκική οικονομία ήταν περίπου διπλάσια από την ελληνική. Σήμερα είναι πενταπλάσια.

Η χρεοκοπία της Δημοκρατίας

Το αποτέλεσμα όλων αυτών δεν αποτυπώνεται μόνο στους οικονομικούς δείκτες. Αποτυπώνεται κυρίως στην εμπιστοσύνη των πολιτών. Η εμπιστοσύνη αποτελεί το σημαντικότερο κοινωνικό κεφάλαιο μιας Δημοκρατίας. Είναι η αόρατη δύναμη που επιτρέπει στους ανθρώπους να συνεργάζονται, να επενδύουν, να δημιουργούν και να σχεδιάζουν το μέλλον τους. Όταν αυτή καταρρεύσει, αρχίζει να διαβρώνεται ολόκληρο το οικοδόμημα του κράτους.

Όλες οι έρευνες καταγράφουν ιστορικά χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης προς τα πολιτικά κόμματα, τη Βουλή, τη Δικαιοσύνη και τα μέσα ενημέρωσης. Οι πολίτες δεν αισθάνονται πλέον ότι οι θεσμοί λειτουργούν με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον. Αυτό είναι το πολιτικό αδιέξοδο της Μεταπολίτευσης. Όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι τίποτε δεν αλλάζει, σταματούν να συμμετέχουν. Όταν θεωρούν ότι οι κανόνες δεν ισχύουν για όλους, παύουν να τους σέβονται. Όταν αισθάνονται ότι η αξιοκρατία υποχωρεί απέναντι στις πελατειακές σχέσεις, εγκαταλείπουν την προσπάθεια ή αναζητούν το μέλλον τους αλλού.

Η φυγή χιλιάδων νέων επιστημόνων τα προηγούμενα χρόνια δεν ήταν μόνο οικονομικό φαινόμενο. Ήταν και ψήφος δυσπιστίας απέναντι στις προοπτικές της χώρας. Ήταν η απόφαση μιας ολόκληρης γενιάς να αναζητήσει σε άλλες κοινωνίες εκείνες τις ευκαιρίες που πίστευε ότι δεν μπορούσε να βρει στην πατρίδα της. Μετά τη χρεοκοπία θα περίμενε κανείς μια βαθιά εθνική αυτοκριτική. Μια νέα συμφωνία για το πώς θα παράγει η χώρα, πώς θα λειτουργούν οι θεσμοί, πώς θα ανασυγκροτηθεί η οικονομία και πώς θα αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη μεταξύ κράτους και κοινωνίας. Αυτό δεν συνέβη. Αντί να αλλάξουμε το παράδειγμα, αρκεστήκαμε συχνά στη διαχείριση των συνεπειών του.

Σήμερα η Ελλάδα βρίσκεται σε μία κρίσιμη στιγμή της ιστορίας της. Η Μεταπολίτευση υπήρξε η απάντηση της Ελλάδας στις ανάγκες του 1974. Σήμερα, όμως, η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει τα προβλήματα του 1974. Αντιμετωπίζει τις προκλήσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης, της παγκόσμιας τεχνολογικής επανάστασης, της δημογραφικής συρρίκνωσης, της κλιματικής αλλαγής, του διεθνούς ανταγωνισμού και της αναδιαμόρφωσης της γεωπολιτικής ισχύος. Δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα του αύριο με τις συνταγές του χθες.

Ένα νέο κοινωνικό Συμβόλαιο

Χρειαζόμαστε μια νέα εθνική συμφωνία. Μια συμφωνία που θα αποκαταστήσει το διαγενεακό συμβόλαιο που διαρρήχθηκε. Η Ελλάδα χρειάζεται να γίνει μια χώρα που θα κρατά τους νέους της, θα προσελκύει όσους έφυγαν και θα δημιουργεί ευκαιρίες για εκείνους που θα γεννηθούν. Χρειάζεται να μετρά την επιτυχία όχι μόνο με το ΑΕΠ, αλλά με την ποιότητα των θεσμών της, την εμπιστοσύνη των πολιτών, την παραγωγικότητά της, την ποιότητα της παιδείας της, τη δημογραφική της δυναμική και την ικανότητά της να δημιουργεί αξία που παραμένει στην ελληνική οικονομία.

Τα κόμματα της παλιάς Μεταπολίτευσης φυλλορροούν. Κι όμως, η δημόσια συζήτηση μοιάζει να μην έχει αντιληφθεί το μέγεθος της αναγκαίας αλλαγής. Όλοι προετοιμάζονται για την προεκλογική Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης. Με την ίδια κουλτούρα. Με την ίδια λογική. Με την ίδια αντίληψη. Με νέες εξαγγελίες για περισσότερες παροχές. Παρότι δεν βγαίνει η εξίσωση. Πάνε και όπου βγει. Η μεγάλη εικόνα παραμένει θολή. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα νέο Κοινωνικό Συμβόλαιο.