Όταν Δύση θεώρησε ότι νίκησε την Ιστορία…

Μέσα σε λίγους μήνες κατέρρευσε η μεγαλύτερη γεωπολιτική αντίπαλος των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο κόσμος πέρασε από τη διπολική ισορροπία του Ψυχρού Πολέμου σε μια πρωτόγνωρη μονοπολική πραγματικότητα. Για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία υπήρχε μία και μόνο υπερδύναμη, χωρίς στρατιωτικό, οικονομικό ή ιδεολογικό αντίπαλο ικανό να την αμφισβητήσει.
Η αμερικανική ισχύς έμοιαζε απόλυτη. Το δολάριο κυριαρχούσε στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, η τεχνολογική υπεροχή των ΗΠΑ δεν είχε αντίπαλο και η φιλελεύθερη δημοκρατία παρουσιαζόταν ως το τελικό στάδιο της πολιτικής εξέλιξης.

Δεν ήταν τυχαίο ότι εκείνη ακριβώς την εποχή διατυπώθηκε η περίφημη θεωρία του “τέλους της Ιστορίας”. Η πεποίθηση δεν ήταν απλώς ότι η Δύση είχε επικρατήσει. Ήταν ότι δεν υπήρχε πλέον εναλλακτικός δρόμος για την ανθρωπότητα.

Η κατάρρευση της ΕΣΣΔ δεν προήλθε από στρατιωτική ήττα. Ήταν αποτέλεσμα μιας μακράς εσωτερικής αποσύνθεσης. Η κεντρικά σχεδιασμένη οικονομία είχε εξαντλήσει τα όριά της, η τεχνολογική υστέρηση γινόταν ολοένα και πιο εμφανής, η πολιτική νομιμοποίηση είχε διαβρωθεί και οι εθνοτικές αντιθέσεις επιτάχυναν τη διάλυση του σοβιετικού οικοδομήματος.

Η Ρωσία της δεκαετίας του 1990 γνώρισε μια πρωτοφανή περίοδο αποδυνάμωσης. Το ρούβλι κατέρρευσε, η παραγωγή συρρικνώθηκε, η εγκληματικότητα εκτινάχθηκε και εκατομμύρια πολίτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής αποσύνθεσης. Για πολλούς στη Δύση, η Ρωσία είχε πάψει πλέον να αποτελεί ιστορικό παράγοντα.

Την ίδια στιγμή, η παγκοσμιοποίηση απέκτησε σχεδόν μεταφυσικές διαστάσεις. Η ελεύθερη διακίνηση κεφαλαίων, η ολοένα στενότερη διασύνδεση των αγορών, η εξάπλωση των πολυεθνικών και η ψηφιακή επανάσταση δημιούργησαν την εντύπωση ότι τα εθνικά κράτη θα υποχωρούσαν σταδιακά μπροστά σε μια ενιαία παγκόσμια οικονομία.

Οι Δυτικές αυταπάτες

Η Ευρώπη ακολούθησε με ενθουσιασμό αυτή τη νέα πραγματικότητα. Πίστεψε ότι οι μεγάλες συγκρούσεις ανήκαν οριστικά στο παρελθόν και ότι η οικονομική ολοκλήρωση αρκούσε για να εξασφαλίσει μόνιμη ειρήνη και ευημερία. Η στρατηγική σκέψη υποχώρησε μπροστά στην τεχνοκρατική διαχείριση, ενώ η γεωπολιτική αντιμετωπίστηκε σχεδόν ως κατάλοιπο του 20ού αιώνα. Εκεί ακριβώς γεννήθηκε και η μεγάλη αυταπάτη.

Η Δύση θεώρησε ότι η Ρωσία δεν θα ανέκαμπτε ποτέ. Ότι η Κίνα θα παρέμενε επ’ αόριστον το εργοστάσιο χαμηλού κόστους της παγκόσμιας οικονομίας. Ότι ο Παγκόσμιος Νότος θα εξακολουθούσε να εξαρτάται από τα δυτικά οικονομικά κέντρα. Και ότι η ίδια η αμερικανική πρωτοκαθεδρία αποτελούσε πλέον μια μόνιμη κατάσταση.

Σήμερα, τριάντα πέντε χρόνια αργότερα, όλες σχεδόν αυτές οι βεβαιότητες έχουν τεθεί υπό αμφισβήτηση.

Η Ρωσία επέστρεψε δυναμικά στο διεθνές προσκήνιο, έστω και μέσα από συγκρούσεις που αναδιαμορφώνουν την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Η Κίνα εξελίχθηκε στη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία του πλανήτη, διεκδικώντας πρωταγωνιστικό ρόλο στην τεχνολογία, στο εμπόριο και στη γεωπολιτική. Οι χώρες των BRICS επιχειρούν να οικοδομήσουν εναλλακτικούς θεσμούς, ενώ μεγάλα τμήματα του Παγκόσμιου Νότου ακολουθούν ολοένα και πιο αυτόνομη εξωτερική πολιτική.

Παράλληλα, οι ίδιες οι δυτικές κοινωνίες αντιμετωπίζουν προκλήσεις που πριν από τρεις δεκαετίες έμοιαζαν αδιανόητες: δημοσιονομική πίεση, δημογραφική γήρανση, κοινωνικές ανισότητες, πολιτική πόλωση και αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στις ελίτ.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Δύση έχει πάψει να αποτελεί το σημαντικότερο οικονομικό, τεχνολογικό και στρατιωτικό σύμπλεγμα του πλανήτη. Εξακολουθεί να διαθέτει τεράστια ισχύ. Σημαίνει όμως ότι η εποχή της αδιαμφισβήτητης μονοκρατορίας έχει πλέον παρέλθει και ότι το διεθνές σύστημα κινείται προς μια περισσότερο πολυκεντρική μορφή, στην οποία περισσότεροι δρώντες διεκδικούν επιρροή.

Το λάθος της Δύσης

Ίσως λοιπόν το μεγαλύτερο ιστορικό λάθος του 1991 να μην ήταν η αισιοδοξία. Ήταν η πεποίθηση ότι η Ιστορία είχε ολοκληρωθεί. Η Ιστορία, όμως, δεν τελειώνει ποτέ. Απλώς αλλάζει πρωταγωνιστές, ισορροπίες και συσχετισμούς.

Η παγκόσμια νίκη της Δύσης το 1991 υπήρξε αναμφίβολα η κορυφαία στιγμή της μεταπολεμικής της ισχύος. Όμως κάθε κορυφή κρύβει έναν κίνδυνο: να κάνει όσους βρίσκονται επάνω της να πιστέψουν ότι δεν υπάρχει πλέον ανηφόρα ούτε κατηφόρα.

Τριάντα πέντε χρόνια μετά, ο κόσμος θυμίζει όλο και λιγότερο τη μονοπολική πραγματικότητα της δεκαετίας του 1990. Και ίσως αυτό να αποτελεί τη μεγαλύτερη υπενθύμιση ότι στη γεωπολιτική, όπως και στην Ιστορία, καμία νίκη δεν είναι αιώνια.