Η αριστοτελική ευδαιμονία και η σύγχρονη Τοπική Αυτοδιοίκηση

Από την παρουσίαση του Σχεδίου “Αριστοτέλης” για την ενίσχυση της Τοπικής Αυτοδιοίκησης που έκανε ο πρόεδρος της ΕΛΑΣ Αλέξης Τσίπρας κράτησα μόνο τρεις σημειώσεις για περαιτέρω ανάλυση, καθώς όλα τα άλλα που ανέφερε, όπως για “αρχές” και “πυλώνες”, για  “αποκέντρωση ως θεμέλιο της αναπτυξιακής στρατηγικής”, για “κατάργηση των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων”, για “την ποιοτική υποβάθμιση της τοπικής δημοκρατίας με χωρική συγκεντροποίηση και τη δημιουργία μεγάλων χωρικών  ενοτήτων” (από τον ολέθριο “Καλλικράτη”) και για “την επαναπόκτηση της αυτονομίας” (άλλο ανέκδοτο) κλπ,  ωχριούν μπροστά στη φιλοσοφική σκέψη  του Σταγειρίτη.

Δηλαδή, όλα αυτά που ανέφερε και περιέγραψε ο κ. Τσίπρας για την ενίσχυση της τοπικής αυτοδιοίκησης, επικαλούμενος, συμβολικά, για το όνομα του Σχεδίου του “Αριστοτέλης” την πολιτική οργάνωση και την  ευδαιμονία δεν  έχουν καμιά σχέση με τα βασικά στοιχεία  που παρουσιάζονται  στα μνημειώδη έργα του, όπως τα  “Μετά τα Φυσικά”, “Ηθικά Νικομάχεια”, “Ηθικά Ευδήμεια” και, φυσικά, “Πολιτικά”.

Η πρώτη σημείωση που κράτησα αφορά το όνομα του Σχεδίου “Αριστοτέλης”, για το οποίο, όπως είπε ο πρόεδρος της ΕΛΑΣ, «ο  Έλληνας φιλόσοφος έθεσε τις βάσεις της πολιτικής οργάνωσης, με επίκεντρο το μέτρο και την αρετή και με στόχο την ευδαιμονία», η δεύτερη αφορά τη δήλωση του κ. Τσίπρα ότι «η κοινωνία ζητά διαφορετικό κράτος, νέους θεσμούς, νέα σχέση ανάμεσα στον πολίτη και την εξουσία» και η αφορά τις θεσμικές εγγυήσεις για την οικονομική αυτοδυναμία και τη συμβολή της τοπικής αυτοδιοίκησης στην ανάπτυξη και την προσφορά της προς τους δημότες.

Στο  άρθρο αυτό θα προσπαθήσω να αναλύσω την πρώτη σημείωση, καθώς δεν αποτελεί τη βάση για την πραγμάτωση της “ευδαιμονίας” με τις “αρχές”, τους “πυλώνες” και τις θεσμικές εγγυήσεις που ανακοίνωσε ο κ. Τσίπρας και που κυρίως αφορούν τους “νέους θεσμούς” και τα οικονομικά της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Η “Ευδαιμονία” και η πραγμάτωσή της 

Πράγματι, ο Αριστοτέλης σε όλα τα παραπάνω έργα του θεωρεί την “εὐδαιμονία” ως το  υπέρτατο αγαθό, αλλά όχι, όπως  συχνά αποδίδεται, ως “ευτυχία”, “ευημερία”, αλλά  ως η ολοκληρωμένη, άριστη πραγμάτωση της ανθρώπινης φύσης και του τέλους (σκοπού) μας. Η ευδαιμονία δεν είναι απλώς απόλαυση ή τύχη, αλλά το “εὖ πράττειν” σε συμφωνία με τις άριστες (ηθικές και διανοητικές) αρετές. Η  ευδαιμονία είναι η «ενέργεια της ψυχής η σύμφωνη με την αρετή» (ψυχῆς ἐνέργεια κατ΄ ἀρετήν).

Η ευδαιμονία είναι η ενέργεια της ψυχής σύμφωνα με την αρετή, και αν υπάρχουν περισσότερες αρετές, σύμφωνα με την καλύτερη και τελειότερη από αυτές (ενέργεια κατ’ ἀρετήν, εἰ δὲ πλείους αἱ ἀρεταί, κατὰ τὴν ἀρίστην καὶ τελειοτάτην. Η ευδαιμονία εδραιώνεται στη λογική και την ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου, δηλαδή είναι συνειδητή και ενάρετη δράση στο πλαίσιο της ανθρώπινης κοινωνίας.

Συμπερασματικά, το υπέρτατο αγαθό, η ευδαιμονία, αναδεικνύεται από τον Αριστοτέλη ως ο τελικός σκοπός της ανθρώπινης ύπαρξης και ο δρόμος για να τον επιτύχουμε είναι η άσκηση των αρετών μας μέσα στην κοινωνία (πόλη). Η ηθική του έχει έντονο θεολογικό προσανατολισμό και η ευδαιμονία συνδέεται στενά με την εσωτερική τάξη της ψυχής.

Ας προσγειωθούμε τώρα στη μονίμως  προβληματική ηθική διάσταση της τοπικής αυτοδιοίκησης, την οποία  συμπύκνωσε  στην  κεντρική του ομιλία με θέμα “Η Τοπική Αυτοδιοίκηση χθες, σήμερα, αύριο” ο επίτιμος αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας Γεώργιος Σταυρόπουλος στο  Πανελλήνιο Συνέδριο  που οργάνωσε ο Δήμος Θεσσαλονίκης με θέμα “Οργάνωση, στελέχωση και λειτουργία των πρωτοβάθμιων Ο.Τ.Α.” το τριήμερο 7 έως 9 Νοεμβρίου 2021 (δηλαδή επί κυβερνήσεως Κυριάκου Μητσοτάκη), με την άρση του αξιόποινου αιρετών και υπαλλήλων με διάταξη σε Νόμο το 2020, την οποία ψήφισε και ο κ. Τσίπρας ως πρόεδρος του ΣΥΡΙΖΑ και βουλευτής.

Καταγγελία κ. Γεωργίου Σταυρόπουλου 

Από την ομιλία του επιτίμου αντιπροέδρου του Συμβουλίου της Επικρατείας Γεωργίου Σταυροπούλου αφήνω για τα επόμενα άρθρα μου “μερικές σκέψεις του σε σχέση με τα σοβαρότερα προβλήματα που αφορούν τους Ο.Τ.Α.” και παραθέτω μόνο  εκείνη που άφησε ο ομιλητής για το τέλος της ομιλίας του «διότι είναι σημαντικότερη», όπως τόνισε, δηλαδή «την ηθική διάσταση στην άσκηση του έργου των διοικούντων τους Ο.Τ.Α., αλλά και  των υπαλλήλων των Δήμων και των Περιφερειών», καταγγέλλοντας τα ακόλουθα:

«Σε μια χώρα που  έχει διακριθεί σε υποθέσεις διαφθοράς, η τοπική διαπλοκή δεν θα εξέπληττε. Δυστυχώς όμως  παρά την ύπαρξη πολλών έντιμων αιρετών και υπαλλήλων, οι στατιστικές κατατάσσουν υψηλά τη διαφθορά  στην τοπική αυτοδιοίκηση. Το φαινόμενο πρέπει επιτέλους να εξαλειφθεί ή έστω να περιορισθεί σημαντικά. Το ίδιο το κύρος του θεσμού της τοπικής αυτοδιοίκησης θίγεται καίρια από την ύπαρξη φαινομένων διαφθοράς, αλλά και η κεντρική  πολιτική εξουσία ηθικά απονομιμοποιείται, όταν καλύπτει εκ των προτέρων ή δυστυχώς  και εκ των υστέρων τις αμαρτίες κάποιων αιρετών αλλά και υπαλλήλων.

»Χαρακτηριστική, αλλά όχι δυστυχώς πρωτοφανής η περίπτωση του πρόσφατου άρθρου 67 του ν.4735/2020, το οποίο ψηφίσθηκε με τις ψήφους Ν.Δ., ΣΥΡΙΖΑ και Κ.Κ.Ε., με την οποία αίρεται το αξιόποινο των πράξεων αιρετών και υπαλλήλων των Ο.Τ.Α., οι οποίες αφορούσαν πληρωμές ενταλμάτων που έλαβαν χώρα μέχρι την 31.7.2019, παρά την ακολουθήσασα ερμηνευτική διάταξη του άρθρου 93 του ν.4745/2020, στο πλαίσιο της εκ των υστέρων νομιμοποίησης παράνομων πράξεων των αιρετών (βλέπε  το άρθρο 39 του  προγενέστερου ν.4325/2015, αλλά και πολλές άλλες παλαιότερες “διευθετήσεις”).  Αλλά  και οι πολλοί  έντιμοι αυτοδιοικητικοί δεν πρέπει να χαρίζονται στους επίορκους υπαλλήλους. Η διαλεύκανση κάθε καταγγελίας  όχι μόνο ικανοποιεί το λαϊκό αίσθημα, αλλά και συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας εικόνας τοπικών μονάδων απαλλαγμένων από υποψίες διαφθοράς, μεγάλης ή μικρής».

Διαφορές στην “πολιτική οργάνωση”

Αλλά, και η πολιτική οργάνωση του Αριστοτέλη για την πραγμάτωση της αριστοτελικής ευδαιμονίας, την οποία επικαλέστηκε ο κ. Τσίπρας, δεν έχει καμιά σχέση με τη δική του πολιτική σκέψη. Ο κ. Τσίπρας ανέφερε ότι «ο  Έλληνας φιλόσοφος έθεσε τις βάσεις της πολιτικής οργάνωσης, με επίκεντρο το μέτρο και την αρετή και με στόχο την ευδαιμονία». Αλλά, η πολιτική οργάνωση του Αριστοτέλη για την πραγμάτωση της “ευδαιμονίας”, είχε, πέρα από την αρετή, όπως εύστοχα ανέφερε, τη “μεσότητα” κι όχι το μέτρο που ανέφερε ο κ. Τσίπρας. Στο έργο του “Πολιτικά” και ιδιαίτερα στα Α, Ζ και Η Βιβλία του ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τη σημασία του πλαισίου της πόλης για την πραγμάτωση της ευδαιμονίας.

Για τον Αριστοτέλη, λοιπόν, η “πολιτεία” είναι το τρίτο αξιολογικά ορθό πολίτευμα, ένα πολίτευμα – μεσότητα, το οποίο αποβλέπει στο συμφέρον του συνόλου των πολιτών και όχι μονομερώς στο συμφέρον μιας τάξης. Στο πολίτευμα αυτό κυβερνούν, κατά τον φιλόσοφο, «οι πολίτες της μέσης κοινωνικά και οικονομικά τάξης, οι οποίοι υπακούουν εύκολα στη λογική, για αυτό δεν είναι ούτε δεσποτικοί ούτε ιδιοτελείς στην άσκηση της εξουσίας», δηλαδή δεν ανήκουν σε “αριστερές” και σε “δεξιές” ή τις τελευταίες “μητσοτάκιες  … “κεντροδεξιές” φούσκες. 

Περί μεσαίας τάξης 

Η ηθική και η πολιτική φιλοσοφία του Αριστοτέλη διαπνέεται από τη θεωρία της μεσότητας, η οποία προάγει την κυριαρχία του μέτρου στον ανθρώπινο βίο. Συνεπώς, το κατά Τσίπρα “μέτρο” δεν υπάρχει χωρίς τη “μεσότητα”. Κατά τον Σταγειρίτη φιλόσοφο, ο πολίτης της μεσαίας τάξης χαρακτηρίζεται από την αρετή της μεσότητας και μπορεί αν επιτύχει την αρετή και ακολούθως αν κατακτήσει την ευδαιμονία τόσο σε προσωπικό επίπεδο όσο και σε συνολικά για την πόλη.

Αλλά, όπως επισημαίνει ο Αριστοτέλης, στις περισσότερες πόλεις η μεσαία τάξη είναι μικρή, με συνέπεια την κυριαρχία των πλουσίων ή των φτωχών, οι οποίοι επιβάλλουν αντίστοιχα τα πολιτεύματα της ολιγαρχίας ή της δημοκρατίας. Και θυμήθηκα  μια φράση του τότε υπουργού Οικονομικών  της κυβέρνησης Τσίπρα Ευκλείδη Τσακαλώτου ότι «η μεσαία τάξη κλήθηκε και ζορίστηκε  και πλήρωσε και πληρώνει το μεγαλύτερο τίμημα της κρίσης, και όχι οι τραπεζίτες ή η πλουτοκρατία»

Αυτή η φράση με εξέπληξε τότε διότι στον μαρξισμό η μεσαία τάξη είναι εμπόδιο στην ταξική πάλη και πρέπει να προλεταριοποιηθεί!!! Για τον Μαρξ, η μεσαία τάξη δεν είναι μόνο συντηρητική, είναι αντιδραστική, όπως γράφει σχετικά και στο Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος: «Οι μεσαίες τάξεις, ο μικρός βιομήχανος, ο μικρέμπορας, o βιοτέχνης, ο αγρότης, όλοι αυτοί πολεμούν την αστική τάξη για να διατηρήσουν την ύπαρξή τους σαν μεσαίες τάξεις και να σωθούν απ’ τον αφανισμό. Δεν είναι λοιπόν επαναστατικές αλλά συντηρητικές. Κάτι παραπάνω, είναι αντιδραστικές, γιατί ζητούν να στρέψουν προς τα πίσω τον τροχό της ιστορίας.»

Επίσης, στο μανιφέστο οι Μαρξ και Ένγκελς καταλήγουν: « Έτσι το προλεταριάτο στρατολογείται από όλες τις τάξεις του πληθυσμού». Και την απάντηση στο εύλογο  ερώτημα «γιατί τότε  καταστρέφουν τη “μεσαία τάξη”, ενώ εμφανίζονται σφοδροί “προστάτες” της οι εκάστοτε κυβερνώντες;» δίνει έντονα ο Αριστοτέλης: Ακόμη, και στην περίπτωση που αναλάβει μία από τις δύο τάξεις, εύποροι ή άποροι, την εξουσία, δεν θα φροντίσει το κοινό συμφέρον αλλά θα μεριμνήσει για το συμφέρον της τάξης που εκπροσωπεί.

Παιδεία και ευδαιμονία στην πόλη

Αλλά, τίποτε από όλα αυτά (ευδαιμονία κλπ) δεν πρόκειται να πραγματωθεί αν η πολιτεία δεν διοργανώνει  μια κοινή, δημόσια εκπαίδευση με στόχο τη διαμόρφωση ενάρετων χαρακτήρων, καθώς η αρετή των πολιτών εγγυάται την ευδαιμονία της πόλης. Αναφέρω και τον βασικό αυτόν πυλώνα της παιδείας, διότι ένα μέρος της “οργάνωσης” (σχολικές επιτροπές, προσλήψεις καθαριστριών κλπ) έχει παραχωρηθεί στην τοπική αυτοδιοίκηση με άλλα ηθικής διάστασης ευρήματα του Ελεγκτικού Συνεδρίου, όπως επιφυλάσσομαι να περιγράψω σε επόμενο άρθρο μου.

Ο φιλόσοφος επισημαίνει ότι ο ιδεώδης πολίτης ενεργοποιεί  τα εν δυνάμει στοιχεία του χαρακτήρα του με την επίδραση της παιδείας, του εκπαιδευτικού συστήματος που αποβλέπει στη διαμόρφωση του ήθους των πολιτών, ώστε να στηρίξουν το πολίτευμα της πόλης (Ἀριστοτέλους, Πολιτικά, 1337 a) κι όχι να κάνουν “καταλήψεις” ή να καταστρέφουν θρανία και σχολικούς τοίχους! 

Επίσης, σημειώνω ότι ο Αριστοτέλης θεωρούσε  ως ωφέλιμα ή χρήσιμα προς διδασκαλία μαθήματα  την ανάγνωση, τη γραφή, την αριθμητική και τη γεωμετρία (οι Έλληνες μαθητές έχουν μονίμως απογοητευτικές επιδόσεις στον γνωστό διεθνή διαγωνισμό PISA που διοργανώνει ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης στα μαθήματα αυτά) με καλπάζοντα τον λειτουργικό αλλά και πραγματικό αναλφαβητισμό  με τη “βάναυση μάθηση” (κατά τον Αριστοτέλη είναι όσα μαθήματα αχρηστεύουν το σώμα ή τη ψυχή) μαθημάτων “νεωτερικότητας” κλπ, των οποίων η εισαγωγή στα ελληνικά σχολεία έχει εξελιχθεί σε “αναγκαία μόδα”