Παγιδευμένη στο δίλημμα “προστατευτισμός ή εξάρτηση” η τουρκική οικονομία

Η πίεση για τη τουρκική οικονομία δεν προέρχεται μόνο από το εσωτερικό. Τα περιθώρια της Τουρκίας στο διεθνές οικονομικό περιβάλλον περιορίζονται επίσης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επέβαλαν επιπλέον δασμό 12,5% στα τουρκικά προϊόντα, ενώ ανταγωνιστικές χώρες, όπως το Μπανγκλαντές, η Καμπότζη, η Ινδονησία και η Μαλαισία, επωφελούνται από αδασμολόγητες ποσοστώσεις.

Ιδιαίτερα ευάλωτοι είναι οι κλάδοι της κλωστοϋφαντουργίας και της ένδυσης – τομείς έντασης εργασίας που ήδη πιέζονται από το υψηλό κόστος παραγωγής και την πραγματική ανατίμηση της τουρκικής λίρας. Το 2025 η Τουρκία εξήγαγε στις ΗΠΑ υφάσματα και ενδύματα αξίας περίπου 1,4 δισ. δολαρίων. Παράλληλα, η Άγκυρα είχε μία ήττα στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, σχετικά με τους περιορισμούς που είχε επιβάλει στα κινεζικά ηλεκτρικά και υβριδικά αυτοκίνητα.

Η Τουρκία είχε επιβάλει πρόσθετους δασμούς 40% στα κινεζικά οχήματα και είχε θέσει στους εισαγωγείς εκτεταμένες απαιτήσεις σχετικά με τις υπηρεσίες συντήρησης και τις αναγκαίες υποδομές. Ο ΠΟΕ έκρινε ότι τα μέτρα αυτά δεν ήταν συμβατά με τους διεθνείς εμπορικούς κανόνες.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα για την τουρκική οικονομία

Σύμφωνα με το μέχρι σήμερα σχέδιο του νέου καθεστώτος “Made in Europe”, ως τοπικά παραγόμενα θα θεωρούνται μόνο τα αυτοκίνητα που συναρμολογούνται εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των οποίων τουλάχιστον το 70% των εξαρτημάτων προέρχεται από χώρες της Ένωσης. Δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί αν η Τουρκία, παρά την τελωνειακή ένωση με την ΕΕ, θα εξαιρεθεί από τους περιορισμούς.

Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό, καθώς το 71% των τουρκικών εξαγωγών αυτοκινήτων κατευθύνεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Εκπρόσωποι της βιομηχανίας προειδοποιούν ήδη ότι οι κατασκευαστές μπορεί να μεταφέρουν επενδύσεις και αλυσίδες εφοδιασμού στην εσωτερική αγορά της ΕΕ.

Η Τουρκία βρίσκεται έτσι σε μια παράδοξη κατάσταση: Προσπαθεί να προστατεύσει τη δική της αγορά από τον κινεζικό ανταγωνισμό, αλλά ταυτόχρονα πλήττεται όλο και περισσότερο από τον προστατευτισμό των σημαντικότερων αγορών στις οποίες εξάγει. Γι’ αυτό το βασικό οικονομικό ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο: Πόσο γρήγορα θα μειωθεί ο πληθωρισμός; Αλλά όλο και περισσότερο: Με τι θα κερδίζει χρήματα η Τουρκία σε πέντε ή δέκα χρόνια;

Ένας νέος ψηφιακός δρόμος για τον χρυσό

Σχεδόν απαρατήρητα, η Άγκυρα έθεσε επίσης τα θεμέλια για μια νέα αγορά. Στο μέλλον, φυσικός χρυσός και ασήμι που φυλάσσονται στο τουρκικό Νομισματοκοπείο, ή στο Χρηματιστήριο της Κωνσταντινούπολης (Borsa Istanbul) θα μπορούν να μετατρέπονται σε ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία και να διαπραγματεύονται μέσω τεχνολογίας κατανεμημένου καθολικού (Distributed Ledger Technology – DLT). Οι ψηφιακές μονάδες δεν χαρακτηρίζονται ως κρυπτονομίσματα, αλλά ως κρατικά ρυθμιζόμενα δικαιώματα ιδιοκτησίας που αντιστοιχούν σε πραγματικά αποθηκευμένα πολύτιμα μέταλλα.

Με αυτόν τον τρόπο, ο χρυσός αποκτά ψηφιακή υποδομή, χωρίς να χάνει τον φυσικό του χαρακτήρα. Το νέο σύστημα θα μπορούσε να μειώσει το κόστος συναλλαγών και αποθήκευσης, να ενισχύσει παράλληλα τον κρατικό έλεγχο στην αγορά πολύτιμων μετάλλων και να ανοίξει μακροπρόθεσμα τον δρόμο για την ψηφιοποίηση και άλλων περιουσιακών στοιχείων. Η Άγκυρα δεν επενδύει τόσο σε μια “επανάσταση” τύπου Bitcoin, όσο σε έναν ελεγχόμενο εκσυγχρονισμό των κεφαλαιαγορών της.

Η στρατηγική αυτονομία έχει κόστος

Και στον τομέα της άμυνας, φαινομενικά σταθερές προτεραιότητες αρχίζουν να επανεξετάζονται. Μια πιθανή επιστροφή της Τουρκίας στο αμερικανικό πρόγραμμα των F-35 θα αποτελούσε σημαντική διπλωματική και στρατιωτική επιτυχία για την Άγκυρα. Ταυτόχρονα, όμως, η Τουρκία έχει παραγγείλει Eurofighter, εξετάζει την προμήθεια επιπλέον F-16 και αναπτύσσει το δικό της μαχητικό αεροσκάφος, το KAAN. Η ταυτόχρονη χρηματοδότηση όλων αυτών των προγραμμάτων θα είναι δύσκολη.

Γι’ αυτό Τούρκοι ειδικοί στον τομέα της άμυνας συζητούν ήδη αν μια επιστροφή στα αμερικανικά μαχητικά θα μπορούσε να οδηγήσει σε μείωση του αριθμού των KAAN που σχεδιάζεται να παραχθούν. Για τα πρώτα αεροσκάφη σειριακής παραγωγής, η Τουρκία εξακολουθεί να εξαρτάται από τους αμερικανικούς κινητήρες F-110. Ένας εγχώριος κινητήρας προβλέπεται να χρησιμοποιηθεί μόνο σε μεταγενέστερες εκδόσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το KAAN εγκαταλείπεται. Δείχνει, όμως, ότι ακόμη και η πολυδιαφημισμένη στρατηγική αυτονομία δεν αποτελεί απόλυτη κατάσταση. Εξαρτάται από τους διαθέσιμους προϋπολογισμούς, τις διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού, τις συμμαχίες, την πρόσβαση σε ξένη τεχνολογία. Αυτό που χθες παρουσιαζόταν ως αμετακίνητο εθνικό σχέδιο, σήμερα επανυπολογίζεται όταν αλλάζουν οι εξωτερικές συνθήκες.

Η χώρα βρίσκεται ανάμεσα σε αντιφατικές πιέσεις: Θέλει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία, αλλά εξαρτάται από ξένη τεχνολογία. Θέλει να προστατεύσει τη βιομηχανία της, αλλά εξαρτάται από ανοιχτές αγορές. Θέλει να ενισχύσει τον κρατικό έλεγχο, αλλά χρειάζεται οικονομική δυναμική και νέες επενδύσεις.

Αυτό είναι ίσως το βασικό μοτίβο της σημερινής Τουρκίας: Η εξουσία δεν λειτουργεί πλέον μόνο μέσα από σταθερές ιδεολογικές γραμμές, αλλά μέσω μιας διαρκούς διαχείρισης ισορροπιών. Οι κανόνες αλλάζουν όταν αλλάζουν οι ανάγκες. Οι σύμμαχοι επαναξιολογούνται όταν μεταβάλλονται τα συμφέροντα. Οι παλιές απαγορεύσεις μπορούν να μετατραπούν σε νέες επιλογές. Όμως η ανάγκη για έλεγχο παραμένει η σταθερότερη αρχή…