Το Υπουργείο Ναυτικών στην Κλαυθμώνος δεν είναι ένα ακόμη ακίνητο!

Το κτήριο του παλαιού Υπουργείου Ναυτικών δεν αποτελεί απλώς ένα σημαντικό νεοκλασικό κτήριο της Αθήνας, ούτε ένα ακίνητο με σημαντική εμπορική αξία. Για περισσότερο από έναν αιώνα υπήρξε ένας από τους βασικούς χώρους όπου οργανώθηκε, διοικήθηκε και εξελίχθηκε το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό. Η ιστορία του κτηρίου είναι επομένως μέρος της ίδιας της ιστορίας του Ναυτικού. Γι’ αυτό και απέστειλα πρόταση με ανοικτή επιστολή προς τον πρωθυπουργό και συναρμόδιους υπουργούς,  για την αξιοποίησή του ως ζωντανού ιστορικού χώρου.

Από το 1884, όταν άρχισε η σύνδεσή του με το Υπουργείο Ναυτικών, μέχρι σήμερα, το συγκρότημα παρέμεινε συνδεδεμένο με το Πολεμικό Ναυτικό, παρά τις αλλαγές στην οργανωτική δομή και τη μεταφορά του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού στο στρατόπεδο Παπάγου. Αυτό και μόνο αποτελεί μια εξαιρετική περίπτωση θεσμικής συνέχειας.

Το υπουργείο Ναυτικών έζησε την ιστορία

Στους χώρους του εργάστηκαν γενιές αξιωματικών και πολιτικών υπαλλήλων. Από εκεί οργανώθηκαν υπηρεσίες, αντιμετωπίστηκαν κρίσεις και λήφθηκαν αποφάσεις που συνδέθηκαν με την άμυνα και την ασφάλεια της χώρας. Η σχέση του κτηρίου με την ελληνική ιστορία είναι ακόμη βαθύτερη. Το 1877, πριν ακόμη από την έναρξη της μακράς περιόδου της λειτουργίας του ως διοικητικού κέντρου του Ναυτικού, η σορός του Κωνσταντίνου Κανάρη τέθηκε εκεί σε λαϊκό προσκύνημα, στο Υπουργείο Ναυτικών, στην οδό Παπαρρηγοπούλου.

Λίγες δεκαετίες αργότερα, το 1913, εκεί γιορτάσθηκε η νικηφόρα κατάληξη των Βαλκανικών Πολέμων. Αλλά η ιστορία ενός κτηρίου δεν αποτελείται μόνο από τα γεγονότα που καταγράφονται στα βιβλία. Υπάρχει και η καθημερινή μνήμη των ανθρώπων. Για πολλές δεκαετίες, οι δύο μεγάλοι πίνακες ανακοινώσεων δίπλα στην είσοδο της οδού Παπαρρηγοπούλου αποτελούσαν σημείο αγωνίας για χιλιάδες νέους και τις οικογένειές τους.

Εκεί αναρτώνταν αποτελέσματα εξετάσεων για σχολές και υπηρεσίες του Πολεμικού Ναυτικού. Οι υποψήφιοι επέστρεφαν στο κτήριο μετά τις εξετάσεις για να πληροφορηθούν την έκβαση της προσπάθειάς τους. Η εικόνα αυτή συνδέει το κτήριο όχι μόνο με την ιστορία του θεσμού, αλλά και με τις προσωπικές ιστορίες χιλιάδων ανθρώπων.

Το καταφύγιο κάτω από το κτήριο

Ίσως το λιγότερο γνωστό, αλλά ιδιαίτερα σημαντικό, στοιχείο του συγκροτήματος βρίσκεται κάτω από τη γη. Πρόκειται για το πολεμικό καταφύγιο που δημιουργήθηκε κατά την προπολεμική περίοδο, στο πλαίσιο της προετοιμασίας της χώρας για την αντιμετώπιση αεροπορικών επιθέσεων. Οι εργασίες και οι σχετικές μελέτες ανάγονται στα έτη 1936-1937, ενώ το καταφύγιο ολοκληρώθηκε ουσιαστικά στις αρχές του 1938.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι βαριές θωρακισμένες πόρτες του, οι οποίες προήλθαν από το παροπλισμένο θωρηκτό “Λήμνος”. Το καταφύγιο, όμως, δεν αποτελεί απλώς ένα κατάλοιπο της προπολεμικής περιόδου. Σύμφωνα με προσωπική μαρτυρία του Αντιναυάρχου ε.α. Νικολάου Μανταδάκη, κατά την περίοδο λειτουργίας του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού στο συγκρότημα ο υπόγειος χώρος χρησιμοποιήθηκε ως Θάλαμος Επιχειρήσεων του ΓΕΝ. Ο ίδιος, είχε συμμετάσχει από εκεί σε μεγάλης κλίμακας ασκήσεις που διευθύνονταν από το Γενικό Επιτελείο Ναυτικού.

Έτσι, ο χώρος που είχε κατασκευαστεί για την προστασία του Ναυτικού σε περίπτωση πολέμου απέκτησε στη συνέχεια και πραγματική επιχειρησιακή λειτουργία. Αυτό προσθέτει μία ακόμη σελίδα στην ιστορία του κτηρίου.

Αξιοποίηση και εμπορική εκμετάλλευση

Η δημόσια περιουσία ασφαλώς πρέπει να αξιοποιείται. Το ερώτημα όμως είναι τι σημαίνει αξιοποίηση στην περίπτωση ενός ακινήτου με τέτοια ιστορική και θεσμική αξία. Η οικονομική απόδοση δεν μπορεί να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο. Υπάρχει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από την ίδια τη ναυτική μας ιστορία: το θωρηκτό Γ. Αβέρωφ.

Θα μπορούσε, από μια αυστηρά οικονομική οπτική, να είχε αντιμετωπισθεί ως παλαιό πολεμικό υλικό. Η Πολιτεία επέλεξε όμως να το διατηρήσει ως πλωτό μουσείο. Σήμερα το “Αβέρωφ” δεν είναι απλώς ένα διατηρημένο πολεμικό πλοίο. Είναι ένας ζωντανός χώρος ιστορίας, εκπαίδευσης και μνήμης. Γιατί να μην μπορεί να εφαρμοστεί η ίδια λογική και σε ένα ιστορικό κτήριο που συνδέθηκε επί περισσότερο από έναν αιώνα με το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό;

Μια διαφορετική μορφή αξιοποίησης

Για τον λόγο αυτό προτάθηκε στην Πολιτεία να εξετάσει μια διαφορετική λύση: τη δημιουργία στο ιστορικό συγκρότημα ενός Εθνικού Κέντρου Ναυτικής Ιστορίας, Παράδοσης και Πολιτισμού.

Δεν πρόκειται για πρόταση διατήρησης ενός κλειστού ή ανενεργού κτηρίου. Το αντίθετο. Ένα τέτοιο Κέντρο θα μπορούσε να συνδυάζει την ιστορική έρευνα, τις εκθέσεις, την εκπαίδευση, τις επιστημονικές εκδηλώσεις, την ψηφιοποίηση και ανάδειξη αρχείων, καθώς και την παρουσίαση της ιστορίας του Ελληνικού Ναυτικού στο ευρύ κοινό.

Παράλληλα, η διατήρηση της παρουσίας υπηρεσιών του Πολεμικού Ναυτικού και της Ένωσης Αποστράτων Αξιωματικών Ναυτικού θα εξασφάλιζε ότι το κτήριο δεν θα μετατραπεί σε ένα αποκομμένο “μουσειακό κέλυφος”, αλλά θα εξακολουθήσει να αποτελεί ζωντανό τμήμα της ναυτικής κοινότητας.

Αλλες χώρες αξιοποίησαν το παρελθόν τους

Η πρόταση αυτή δεν αντιτίθεται στην αξιοποίηση της δημόσιας περιουσίας. Προτείνει μια διαφορετική μορφή αξιοποίησης, στην οποία η ιστορική αξία αποτελεί πλεονέκτημα και όχι εμπόδιο. Η ιστορική εμπειρία άλλων χωρών δείχνει ότι αυτό είναι απολύτως εφικτό. Από το “Admiralty” στο Λονδίνο και το “Hôtel de la Marine” στο Παρίσι έως τα αμερικανικά ναυτικά πανδοχεία, μνημεία και μουσεία, η ιστορική ναυτική κληρονομιά αντιμετωπίζεται ως δημόσιο πολιτιστικό κεφάλαιο.

Η Ελλάδα, μια χώρα με μία από τις σημαντικότερες ναυτικές παραδόσεις στον κόσμο και με μια από τις ισχυρότερες εμπορικές ναυτιλίες της εποχής μας, δεν διαθέτει ακόμη έναν αντίστοιχο εθνικό θεσμό που να συγκεντρώνει αυτή τη λειτουργία. Ίσως, λοιπόν, το ιστορικό κτήριο της Κλαυθμώνος να προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία. Δεν είναι απλώς ένα ακίνητο που πρέπει να αξιοποιηθεί. Είναι ένας αυθεντικός τόπος της ιστορίας του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού. Η οικονομική αξιοποίηση και η προστασία της ιστορικής μνήμης δεν είναι υποχρεωτικά αντίθετοι στόχοι.

Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα επιλέξουμε να δούμε το κτήριο μόνο ως ακίνητο ή αν θα αναγνωρίσουμε την πολύ μεγαλύτερη αξία που μπορεί να αποκτήσει, όταν η ιστορία του μετατραπεί σε ζωντανό δημόσιο αγαθό. Η ανοικτή επιστολή που απηύθυνα στις 9 Αυγούστου προς τον Πρωθυπουργό και τους αρμόδιους υπουργούς ζητεί ακριβώς αυτό: πριν ληφθεί οριστικά οποιαδήποτε απόφαση για τη νέα χρήση του κτηρίου, να εξεταστεί σοβαρά η δυνατότητα δημιουργίας εκεί του Εθνικού Κέντρου Ναυτικής Ιστορίας, Παράδοσης και Πολιτισμού. Γιατί ορισμένα κτήρια μπορούν να αλλάξουν χρήση. Η ιστορία τους, όμως, δεν μπορεί να μεταφερθεί αλλού.