Κωνσταντίνος Σάθας και Κωνσταντίνος ΙΑ’ Παλαιολόγος – Το απροσδόκητο εύρημα

Μήπως αυτά τα περίφημα υπόγεια ρεύματα που αναδύονται στην επιφάνεια πράγματι επηρεάζουν καθοριστικώς την ψυχοσύνθεση και νόησή μας; Αυτό, μετά τον Πλάτωνα, το υποστήριξε ο περίφημος Γαλλοϊταλός “αντεπαναστάτης” Ζοζέφ ντε Μαι[σ]τρ (Joseph de Maistre 1753-1821). Αυτά σκέφτομαι, καθώς προχωράμε στις ήπιες ανηφόρες της πανέμορφης πολίχνης. Και τότε, λες και διάβαζε τη σκέψη μου, ο Γαλαξειδιώτης φίλος μού δείχνει τον Παρνασσό: «Πόσο πολύ έχει αυτό το βουνό επηρεάσει την Ιστορία μας! Και τι δεν λέγεται για αυτό! Και να δεις που σχεδόν όλα όσα σχετικώς διηγούνταν οι παππούδες μας έχουνε βγει αληθινά…» 

«Μα μόνο οι παππούδες μας;» απαντάω εγώ. Και φέρνω στη συζήτηση τον Πούσκιν, εθνικό ποιητή της Ρωσίας, που ανέκραζε: “Είμαι παιδί του Παρνασσού!” Μετά η κουβέντα αναποφεύκτως στρέφεται στο Montparnasse της γαλλικής πρωτεύουσας.  Έτσι, μιλώντας ακατάπαυστα, συνεχίζουμε την περιήγηση και κάποια στιγμή φτάνουμε μπροστά στην προτομή του Κωνσταντίνου Σάθα. Παιδί του Παρνασσού και αυτός και γενικώς ειπείν αγλάϊσμα του Γαλαξειδίου.

Ορθώς, λοιπόν, τιμήθηκε με την πάνω σε επιβλητική στήλη στημένη μαρμάρινη κεφαλή του. Αυτός κατόρθωσε ισχυρώς να τεκμηριώσει την άποψη του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου τη σχετική με την ανά τους αιώνες αδιάσπαστη συνέχεια του Ελληνικού Έθνους∙ και το έκανε αυτό επιπόνως ανακαλύπτοντας και αδιαλείπτως δημοσιεύοντας αρχειακές πηγές λησμονημένες στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας και τη Μαρκιανή της Βενετίας.

Στεκόμαστε, ατενίζουμε το έργο του γλύπτη Άγγελου Βρεττού (1890-1942) και μεγαλοφώνως εκφράζουμε τον θαυμασμό μας για  τον αλησμόνητο ιστοριοδίφη. Και ξαφνικά… καθώς μιλάμε με τον Γαλαξειδιώτη φίλο μας, μου έρχεται στο μυαλό μια οιονεί εκμυστήρευση του Κωνσταντίνου Τσάτσου: Όταν ο Σάθας πέθανε, άφησε τη γυναίκα του, Χαρή (Χαρίκλεια) το γένος Μάγγου, σε πολύ μεγάλη φτώχεια. Έτσι, ολόκληρη η οικογένεια Τσάτσου, με την οποία η Χαρή είχε συγγενικό δεσμό, ανέλαβε τη διατροφή της. Και αυτό, επειδή την πενιχρή σύνταξη των 200 δραχμών, που φιλοτίμως της είχε βγάλει ο τότε πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, αυτή επιχειρούσε να την “επενδύσει” σε δημοσιεύσεις έργων του μακαρίτη συζύγου της.

“Μα είναι δυνατόν;” αναρωτήθηκα και μεγαλοφώνως διατύπωσα το σχετικό ερώτημα στον Γαλαξειδιώτη φίλο μας. Αυτός για λίγο με κοίταξε προσεκτικά και μετά, σχεδόν με ντροπή, μου δήλωσε: «Ναι, έτσι είναι. Ο Σάθας πέθανε κυριολεκτικά στην ψάθα. Δεν έχει, μάλιστα, περάσει πολύς καιρός που οι Γαλαξειδιώτισσες κατακεραύνωναν τα ατίθασα παιδιά τους με τη δυσοίωνη πρόρρηση: “Με αυτά που κάνεις σαν τον Σάθα θα καταντήσεις!”»

Ο Σάθας και το έργο του

Η ιστορία του Κωνσταντίνου Σάθα (1842-1914) είναι λίγο-πολύ γνωστή. Καταγόταν από το Γαλαξείδι, αλλά γεννήθηκε στην Αθήνα και πραγμάτωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στη Λαμία. Αρχικά θέλησε να γίνει γιατρός και πράγματι έκανε την εγγραφή του στη σχετική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Όμως, ψυχικώς τον έκαιγε το πάθος της ιστορικής έρευνας. Έτσι, αφότου βρήκε σε κρύπτη ερειπωμένου μοναστηριού το “Χρονικόν του Γαλαξειδίου”, παράτησε την Ιατρική και αφοσιώθηκε στη μελέτη των αρχειακών πηγών. Με τη χρηματική ενίσχυση προσωπικοτήτων όπως ο Παύλος Λάμπρος και ο Γεώργιος Αλ. Μαυροκορδάτος, περιήλθε τις πιο σημαντικές ιταλικές και γαλλικές βιβλιοθήκες συνεχώς ανευρίσκοντας κείμενα που αφορούσαν τη Μεσαιωνική και Νεώτερη Ιστορία των Ελλήνων. Κατά την επικρατέστερη άποψη πάντως, ξεψύχησε στο Παρίσι, τυφλός και βυθισμένος στην έσχατη φτώχεια…

Όλα αυτά μού ήλθαν κατά νουν, όταν κατ’ ευτυχή συγκυρία έφτασε στα χέρια μου τόμος καλαίσθητος με τα “Πρακτικά” επιστημονικής εσπερίδας που έγινε στις 23 Ιουλίου 2021, στο Γαλαξείδι, αντικείμενο της οποίας υπήρξε ο Σάθας και το έργο του. Συνδιοργανωτές της εκδήλωσης ήταν το εκεί Ναυτικό Μουσείο και το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Την επιμέλεια της έκδοσης είχε η καθηγήτρια του ΕΚΠΑ Κατερίνα Νικολάου και ομιλητές ήταν αφενός οι καθηγήτριες και καθηγητές του ίδιου Πανεπιστημίου Μαρία Ευθυμίου, Τόνια Κιουσοπούλου, Αναστασία Παπαδία-Λάλα, Βαγγέλης Καραμανωλάκης και Δημήτρης Παυλόπουλος και αφετέρου η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Φωκίδας Αθανασία Ψάλτη και η υποψήφια διδάκτωρ Λίλα Σέββα. 

Οι δημοσιευμένες εισηγήσεις συνιστούν αποφασιστική καμπή στην αποτίμηση του έργου του μεγάλου μας ιστοριοδίφη που, χάρη στους ομιλητές, παίρνει πια τη θέση που τού πρέπει μέσα στο πλαίσιο της Νεοελληνικής Επιστήμης. Επιτέλους! Μπράβο λοιπόν σε όλους αυτούς που αρχικώς συνέλαβαν την ιδέα της Εσπερίδας και τελικώς την πραγμάτωσαν. Δεδομένου, όμως, ότι ο λόγος είναι για τον Σάθα και το έργο του, αξίζει εδώ να αναφερθεί και μια οιονεί λεπτομέρεια που όμως αποτελεσματικώς διαφωτίζει την έσχατη φάση του βίου της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας του Ελληνικού Έθνους, συμβατικώς γνωστής ως “Βυζαντινής”.

Vetus Verbum ή Παλαιός Λόγος

Η μνήμη του τελευταίου “πιστοῦ ἐν Χριστῷ τῷ Θεῷ βασιλέως και αὐτοκράτορος Ρωμαίων” Κωνσταντίνου Παλαιολόγου δικαίως παραμένει άσβεστη: Προτίμησε να σκοτωθεί πάνω στα τείχη της Πόλης του, παρά να παραδοθεί και να επιζήσει εξευτελισμένος. Το οικογενειακό του επώνυμο, όμως, πώς εξηγείται; Και πού οφείλεται η παρά την αξία του έλλειψη δημοτικότητας που σταθερώς χαρακτήριζε την προσωπικότητά του;

Το ζήτημα απασχόλησε πολλούς και διάφορους∙ και οι σχετικές συζητήσεις μαίνονταν μέχρι σχεδόν τα μέσα του 20ού αιώνα, ενόσω δηλαδή παρέμεναν έντονες οι απόπειρες θεσμικής επικράτησης της Δημοτικής μας γλώσσας και δραστικού εξοβελισμού της Καθαρεύουσας. Οι αυτοσχέδιες, μάλιστα, προτάσεις ερμηνείας του επιθέτου “Παλαιολόγος” αναζωπυρώθηκαν, αφότου, το 1948, κυκλοφόρησε το επικών διαστάσεων έργο του Θ. Πετσάλη-Διομήδη “Οι Μαυρόλυκοι”.

Οι ακραίοι δημοτικιστές, σκοπίμως ου μην αλλά τεχνηέντως παραβλέποντας το ότι “Παλαιολόγος” ήταν επίθετο οικογενειακό και όχι προσωπικό, επέμεναν: “Τι Κωνσταντίνος Παλαιολόγος και πράσιν’ άλογα; Κώστας Παλιοκουβέντας ήτανε, παλιόλογα έλεγε, έβριζε τον λαό και ο κόσμος τον σιχάθηκε!” Και οι ακόμη πιο ακραίοι συμπλήρωναν: “Όχι Κώστας, ρε παιδιά! Κώτσο Παλιοκουβέντα να τον λέμε!”, κάνοντας έτσι συνειρμικού χαρακτήρα υπαινιγμό στον Κωνσταντίνο Α’ του Εθνικού Διχασμού...

Το 1949, όμως, τελείωσε η εμφύλια σύγκρουση, έγινε πρωθυπουργός ο Παπάγος, μετά ο Καραμανλής και οι σχετικές με τον “Κώτσο” και τα συμπαρομαρτούντα κόπηκαν μαχαίρι. Συνακολούθως, κανείς πια δεν ενδιαφερόταν ετυμολογικώς να ερμηνεύσει το επώνυμο της τελευταίας μεσαιωνικής μας Δυναστείας. Και όμως… όπως κατά κανόνα γίνεται στην Ελλάδα, το πρόβλημα είχε προ πολλού λυθεί, βεβαίως από τον Σάθα! Το 1870, πράγματι, δημοσιεύθηκε στο Παρίσι ο 9ος τόμος της μνημειώδους συλλογής του “Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au Moyen âge” (Ανέκδοτα έγγραφα σχετικά με την ιστορία της Ελλάδας κατά τον Μεσαίωνα), στις σελίδες 174-175 του οποίου εξηγεί τα των Παλαιολόγων.

Λοιπόν, αυτοί ήταν Ιταλοί, με γενεαλογικές ρίζες που έφταναν μέχρι τη ρωμαϊκή Αρχαιότητα. Αρχικώς είχαν μεταναστεύσει από την Παλαιά Ρώμη στη Νέα (=Κωνσταντινούπολη) ήδη κατά τη διάρκεια της αρχής του Μεγάλου Κωνσταντίνου, μα τελικώς προτίμησαν να επιστρέψουν στην Ιταλία. Μετά την κατά το 1204 κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, γόνοι της οικογένειας εγκαταστάθηκαν στη Μικρά Ασία και μάλιστα στην επικράτεια των αυτοκρατόρων της Νικαίας. Έτσι, το 1259 ανέβηκε στον θρόνο ο Μιχαήλ 8ος Παλαιολόγος στον οποίο οφείλεται και η κατά το 1261 ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης.

H καταγωγή των Παλαιολόγων

Οι Παλαιολόγοι πάντως κατάγονταν από το Βιτέρμπο/Viterbo της ευρύτερης περιοχής του Λατίου/Lazio, πρωτεύουσα της οποίας, ως γνωστόν, είναι η Ρώμη. Το λεκτικό έμβλημα του Viterbo συντίθεται από τις λατινικές λέξεις Vetus Verbum, που ακριβώς μεταφράζονται στη γλώσσα μας ως “Παλαιός Λόγος”. Νά λοιπόν η αιτία της υιοθέτησης και συνακόλουθης επιβολής του επωνύμου “Παλαιολόγος”! Οι τελευταίοι μας αυτοκράτορες ήθελαν να θυμούνται την απώτερη καταγωγή τους. Γι’ αυτό άλλωστε και καθιέρωσαν ως έμβλημα της επικράτειάς τους τον Δικέφαλο Αετό. Αυτός είχε συμβολικώς εμφανιστεί και πρωτύτερα, οι Παλαιολόγοι όμως τού προσέδωσαν την “ευχετήρια” σημασία της επανένωσης της Παλαιάς Ρώμης με τη Νέα. 

Αυτά, ήδη γνωστά εκείνη την εποχή, προκάλεσαν αντιδράσεις, εξαιτίας των οποίων ο γενναίος και ακραιφνώς πια ελληνικής συνείδησης Κωνσταντίνος ΙΑ’ θέλησε η τελετή της στέψης του να γίνει στον Μυστρά και όχι στην Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης, κάτι που έμελλε να έχει σοβαρές συνέπειες. Μα η ανάλυση αυτών των τελευταίων κείται πέρα από τα όρια του εν όψει άρθρου…