Η σφαγή των Εβραίων της Ουκρανίας από τους Κοζάκους

Η προσδοκία αυτή βρήκε την έκφρασή της, κυρίως, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ενώ η διάψευση των ελπίδων της λύτρωσης οδήγησε τους Εβραίους της Ουκρανίας σε μια μυστικιστική στροφή, που φορέας της ήταν οι Χασιδιστές, που σήμερα χαρακτηρίζονται ως υπερορθόδοξοι Εβραίοι. Τμήμα αυτού του ρεύματος κατά τον 19ο και 20ο αιώνα αποσπάστηκε από την καταπιεστική εβραϊκή παράδοση και συντάχθηκε με το επαναστατικό κίνημα.

Ο εβραϊκός πληθυσμός των Ασκενάζι στην ανατολική Ευρώπη προήλθε, κυρίως, από την αναγκαστική μετακίνηση σημαντικού τμήματος των εβραϊκών κοινοτήτων από τις γερμανικές περιοχές της κεντρικής Ευρώπης. Αυτό εξηγεί και τη γλώσσα τους, τα Yiddish, που είναι κλάδος της γερμανικής με εβραϊκές, σλαβικές και άλλες προσμείξεις – μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται και ελληνικά κύρια ονόματα. Η παραφιλολογία της καταγωγής των Εβραίων της ανατολικής και κεντρικής Ευρώπης από τους τουρκογενείς Χαζάρους, που υποστήριξε ο Άρθουρ Κέσλερ, δεν διαθέτει κανένα επιστημονικό υπόβαθρο.

Στην πραγματικότητα, ο εξιουδαϊσμός των Χαζάρων περιορίστηκε στην ηγεσία τους και σε ανώτερα κοινωνικά στρώματα. Σύμφωνα με κάποιες θεωρίες, ιστορικό λείψανο αυτού του προσηλυτισμού του 8ου αιώνα –δεν μπόρεσαν να αναχαιτίσουν οι Βυζαντινοί, παρά την αποστολή τον επόμενο αιώνα του φιλοσόφου Κωνσταντίνου, μετέπειτα Αγίου Κυρίλλου, στη χώρα των Χαζάρων– ίσως είναι η μικρή κοινότητα των τουρκοφώνων Εβραίων Καραΐμοι στην Κριμαία, που δεν ακολουθεί την ταλμουδική παράδοση.

Η μετακίνηση των Εβραίων στα ανατολικά είχε ως αιτία της τις διώξεις που υπέστησαν κατά την περίοδο των Σταυροφοριών. Επρόκειτο για φαινόμενο, το οποίο οφειλόταν στην επιθετική συμπεριφορά των χριστιανών πληβείων και όχι σε εσκεμμένη δράση των σταυροφόρων. Η στάση τους εκπορεύτηκε τόσο από ιδεολογικές προκαταλήψεις, που πυροδοτούσε ο δυτικός μεσαιωνικός χριστιανισμός, όσο και από την οικονομική ισχύ των Εβραίων, ως κατ’ εξοχήν διαχειριστών του εμπορίου, δανειστών γαιοκτημόνων, ηγεμόνων και εισπρακτόρων των φόρων.

Οι Εβραίοι από πολλούς αιώνες είχαν συγκροτήσει ένα πυκνό εμπορικό δίκτυο, το οποίο κάλυπτε τρεις ηπείρους. Το δίκτυο αυτό εκτεινόταν από τη Δυτική Ευρώπη και, μέσω είτε των νοτίων οδών της Μεσογείου, της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής και των Ινδιών, είτε των βορείων, της Κεντρικής Ευρώπης, της Μαύρης Θάλασσας, της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας, έφθανε μέχρι τις ανατολικές ακτές της Κίνας! Οι έμποροι αυτοί, που πήραν την ονομασία Ραδανίτες, και δραστηριοποιήθηκαν σε αυτούς τους πρώιμους δρόμους του μεταξιού τουλάχιστον μέχρι τον 11ο αιώνα, μετέφεραν μπαχαρικά, αρώματα, κοσμήματα, μετάξι, γούνες και σκλάβους.

Η διείσδυση της Ουνίας

Οι κατατρεγμένοι από την γερμανική Ευρώπη Εβραίοι βρήκαν καταφύγιο στο μεσαιωνικό βασίλειο της Πολωνίας, όπου συγκρότησαν εύρωστες αστικές κοινότητες, οι οποίες εξακολούθησαν τις προηγούμενες δραστηριότητές τους. Ωστόσο, το 1569, η Ένωση του Λούμπλιν, ιδρυτική πράξη σύστασης της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας (rzeczpospolita), δημιούργησε νέα δεδομένα. Η Πολωνία προσαρτά τη νότια Ρωσία (Ρως) –πλην της ταταρο-οθωμανικής Κριμαίας και των βορείων αυτής εδαφών– που κατείχε προηγουμένως το δουκάτο της Λιθουανίας.

Συγκεκριμένα, η πολωνική κυριαρχία επεκτάθηκε στα Βοεβοδάτα του Κιέβου, της Μπρατσλάβας και του Βολίν. Είναι η περιοχή που εν συνεχεία πήρε την ονομασία Ουκρανία, που σημαίνει συνοριακή περιοχή, προφανώς, του πολωνικού κράτους. Ταυτόχρονα, η γη περνάει στα χέρια των μελών της τάξης των Πολωνών ευγενών – σλιάχτα. Οι νέοι ιδιοκτήτες με δέλεαρ την απαλλαγή από δασμούς και φόρους προσέλκυσαν χιλιάδες εποίκους, ενώ οι χωρικοί βρέθηκαν στη θέση των δουλοπάροικων, υποκείμενοι σε στυγνή εκμετάλλευση.

Η ανάπτυξη των νέων περιοχών συγκέντρωσε κι έναν πολύ μεγάλο αριθμό Εβραίων από τις πολωνικές και λιθουανικές πόλεις. Στα αστικά κέντρα που ξεφυτρώνουν, οι Εβραίοι πέρα από τις προηγούμενες ασχολίες τους, αναλαμβάνουν την επινοικίαση γαιών και την είσπραξη φόρων και δασμών, καθώς οι Πολωνοί γαιοκτήμονες δεν επιθυμούσαν να μετακινηθούν στις νέες περιοχές του βασιλείου. Επιπλέον, έγιναν ιδιοκτήτες ταβερνών, μύλων, γαλακτοκομείων, ζυθοποιείων. Το αποτέλεσμα ήταν ο εβραϊκός πληθυσμός να αυξηθεί δραματικά στις ουκρανικές περιοχές στο μεταίχμιο του 16ου με τον 17ο αιώνα.

Ωστόσο, η κοινωνική δομή που διαμόρφωσε το συγκεκριμένο οικονομικό μοντέλο εμπεριείχε εκρηκτικές εθνικο-ταξικές αντιθέσεις. Αφενός, υφίστατο ένα αρχοντολόι, πολωνικής εθνικότητας και καθολικού θρησκεύματος, που αντιμετώπιζε άκρως υποτιμητικά τον ορθόδοξο αγροτικό πληθυσμό. Αφετέρου, οι χωρικοί πλήρωναν βαριά φορολογία για κάθε παραγωγική τους δραστηριότητα, και βίωναν μια καθημερινότητα που δεν διέφερε πολύ απ’ αυτήν ενός δούλου.

Ενδιάμεσοι οι Εβραίοι

Ανάμεσά σε αυτές τις δύο τάξεις, βρίσκονταν οι Εβραίοι, επίσης διαφορετικής εθνικής ταυτότητας, θρησκείας και γλώσσας, οι οποίοι είχαν οικονομική επιφάνεια και ελευθερία κινήσεων. Το χειρότερο, μάλιστα, ήταν ότι, μόνον με αυτούς έρχονταν σε επαφή οι Ορθόδοξοι αγρότες, καθώς οι Πολωνοί γαιοκτήμονες συνήθως δεν κατοικούσαν στην Ουκρανία. Ως εκ τούτου, το συσσωρευμένο μίσος των χωρικών κατευθυνόταν εναντίον του εβραϊκού στοιχείου.

Η κατάσταση οξύνθηκε περαιτέρω όταν στα τέλη του 16ου αιώνα κατέφθασαν στην Πολωνία οι Ιησουίτες μοναχοί, με σκοπό, στο πλαίσιο της αντιμεταρρύθμισης, να συντρίψουν τον προτεσταντισμό. Τελικώς, την προσοχή τους τράβηξαν οι Ορθόδοξοι Ρουθήνοι ή Ρουσίνοι, όπως ονομάζονταν τότε οι χωρικοί της Ουκρανίας και της Λευκορωσίας, που θεωρούνταν αιρετικοί για την Καθολική Εκκλησία. Ο προσηλυτισμός στον καθολικισμό είχε ήδη μια σχετική επιτυχία, καθώς αρκετοί ορθόδοξοι είχαν μεταστραφεί, με δέλεαρ προνόμια και γαίες. Για να πετύχει όμως το εγχείρημα σε μαζικότερη διάσταση, αποφασίστηκαν δραστικότερες μέθοδοι.

Με τη στήριξη του φανατικού καθολικού βασιλιά της Πολωνίας Σιγισμούνδου Γ΄, διοργανώνεται το 1596 η σύνοδος του Μπρεστ, με τη συμμετοχή Ορθοδόξων επισκόπων, που ανακηρύσσει την Ένωση-Ουνία. Παραχωρήθηκε, δηλαδή, η δυνατότητα διατήρησης του ορθόδοξου τυπικού αλλά η εκκλησία θα υπαγόταν στο Βατικανό και στον πάπα. Η προσπάθεια αυτή του πολωνικού κράτους και της Καθολικής Εκκλησίας προκάλεσε σοβαρές αντιδράσεις στον ορθόδοξο πληθυσμό.

Κύριος φορέας αντίστασης αναδεικνύονται οι Κοζάκοι, που είχαν δημιουργήσει δικές τους στρατιωτικές δομές σε απομακρυσμένες περιοχές, όπως αυτή κοντά στις εκβολές του Δνείπερου, το Σίτς του Ζαπαρόζιε. Τα στρατιωτικά αυτά σώματα λειτουργούσαν ως τείχος προστασίας απέναντι στις ταταρικές επιδρομές από το Χανάτο της Κριμαίας. Ωστόσο, η αντίθεση με την πολωνική εξουσία ήταν κεντρικό στοιχείο της δράσης τους, κάτι που αποδεικνύει το γεγονός ότι μεταξύ του 1592 και 1638, επαναστάτησαν κατά των Πολωνών οκτώ φορές.

Η επανάσταση του Χμελνίσκι

Η εξέγερση, όμως, του 1648, πήρε πρωτοφανείς διαστάσεις, με επικεφαλής τον πρώην λοχαγό Μπογκντάν Χμελνίτσκι. Με τη στήριξη 4.000 Τατάρων ιππέων και έχοντας ανακηρυχθεί Αταμάνος (Αρχηγός), ο Χμελνίτσκι επιτέθηκε στον πολωνικό στρατό. Μετά τις νίκες του τον Μάιο του πρώτου χρόνου της επανάστασης στο Ζόβτι Βόντι (στο σημερινό Ντιπροπετρόφσκ) και στο Κορσούν (στο Τσερκάσε), παίρνει φωτιά ολόκληρη η περιοχή του Δνείπερου. Ομάδες αγροτών, κατοίκων της πόλης και Κοζάκων λεηλατούν τα πολωνικά κτήματα, καταστρέφουν καθολικές εκκλησίες αλλά και εβραϊκές συναγωγές και φονεύουν Καθολικούς και Εβραίους. Ως μοναδική διέξοδο σωτηρίας για τους τελευταίους αφήνουν τη θρησκευτική μεταστροφή τους.

Σε κάθε πόλη που καταλαμβάνεται, οι σφαγές των Εβραίων παίρνουν γενικευμένη μορφή. Ο τρόπος εξόντωσης υπήρξε ανελέητος και συστηματικός. Το βιβλίο του Νάθαν μπεν Μωυσή Χανόβερο, αυτόπτη μάρτυρα αυτών των τραγικών γεγονότων, με τον τίτλο Άβυσσος της Απελπισίας, που εκδόθηκε μόλις το 1653, περιγράφει με δραματικούς τόνους τις λεπτομέρειες της εξολόθρευσης των Εβραίων στην Ουκρανία, αλλά και στη Λευκορωσία και Πολωνία.

Ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα αναφέρει: «οι άνθρωποι πέθαιναν με σκληρό και πικρό θάνατο. Κάποιοι γδάρθηκαν ζωντανοί και η σάρκα τους πετάχτηκε στα σκυλιά. Κάποιοι είχαν τα χέρια και τα άκρα τους κομμένα και τα σώματά τους πεταμένα στον δρόμο για να τα ποδοπατήσουν τα κάρα και να τα συνθλίψουν τα άλογα. Κάποιοι είχαν υποστεί τραύματα και ήταν πεταμένοι στον δρόμο για να πεθάνουν με αργό θάνατο. Σπάραζαν μέσα στο αίμα τους μέχρι να αφήσουν την τελευταία τους πνοή. Άλλοι θάφτηκαν ζωντανοί. Ο εχθρός έσφαζε βρέφη στην αγκαλιά των μητέρων τους».

Οι διώξεις και οι δολοφονίες Εβραίων της Πολωνίας, της Λευκορωσίας και της σημερινής Ουκρανίας συνεχίστηκαν καθ’ όλη τη διάρκεια της εξέγερσης, η οποία ολοκληρώθηκε με τη ρωσική παρέμβαση, μετά από την πρόσκληση του τσάρου της Μόσχας από τη συνέλευση των Κοζάκων στο Περεϊασλάβ το 1654, που κατοχύρωσε την αριστερή όχθη του Δνείπερου και το Κίεβο στη Ρωσία. Τα περισσότερα θύματα, όμως, καταγράφηκαν εκείνους τους πρώτους μήνες της επανάστασης,  από τον Απρίλιο του 1648 μέχρι την παύση της προέλασης των Κοζάκων τον Νοέμβριο του ιδίου έτους. Τα γεγονότα αυτά έμειναν στην εβραϊκή παράδοση ως Gzeyres Takh Vetat, που σημαίνει τα “[κακά] διατάγματα [αυτού] του 5408–9” του εβραϊκού ημερολογίου (1648-1649). Ο ίδιος ο Χμελνίτσκι καταγράφηκε στην εβραϊκή παράδοση ως ο “Χμελ ο κακός”.

Αντίστροφες μετακινήσεις

Κατά το μικρό αυτό διάστημα χιλιάδες Εβραίοι σφαγιάστηκαν ή πέθαναν από πείνα και επιδημίες, που προκλήθηκαν από τις πολιορκίες των πόλεων και πολλοί πουλήθηκαν ως σκλάβοι. Ο αριθμός των απωλειών ποικίλει στις εκτιμήσεις των ιστορικών, καθώς κυμαίνονται από 20.000 έως 100.000 ή και ακόμη περισσότερους. Σε κάθε περίπτωση, το βέβαιο είναι ότι ο αριθμός των Εβραίων που έχασαν τη ζωή τους σε αυτή την μικρή περίοδο ξεπέρασε τα θύματα μεταξύ των Εβραίων κατά τη διάρκεια των σταυροφοριών και των διωγμών κατά την περίοδο του Μαύρου Θανάτου στη Δυτική Ευρώπη.

Μία από τις συνέπειες αυτών των γεγονότων ήταν ότι άλλαξε τη φορά των εβραϊκών μετακινήσεων, οι οποίες πλέον αντί να κινούνται από τη Δύση προς την Ανατολή, κινούνταν αντίστροφα, από την Ανατολή προς τη Γερμανία, τη Μοραβία και την Ολλανδία. Εβραϊκές κοινότητες παρέμειναν κυρίως στα δυτικά εδάφη της Ουκρανίας, όπου δεν έφτασε ο επαναστατικός στρατός, καθώς και στις πόλεις που ο τελευταίος δεν κατάφερε να καταλάβει.

Εντυπωσιακό, ωστόσο, είναι αυτό που συνέβη με τις χιλιάδες των Εβραίων που πουλήθηκαν ως σκλάβοι στα διάφορα σκλαβοπάζαρα, κυρίως αυτό της Κωνσταντινούπολης και αποδεικνύει τους στενούς δεσμούς που διατηρούσαν οι εβραϊκές κοινότητες μεταξύ τους. Με κεντρική απόφαση επιβάλλεται ειδικός φόρος με σκοπό την εξαγορά των αιχμαλώτων. Στη συγκέντρωση των χρημάτων συμβάλλουν Εβραίοι από πολλές περιοχές.

Στην επιχείρηση απελευθέρωσης κομβικό ρόλο διαδραματίζει μια εταιρεία εξαγοράς δούλων, με έδρα τη Βενετία, της οποίας οι απεσταλμένοι περιοδεύουν στην Ευρώπη, μέχρι το Αμβούργο και το Άμστερνταμ, για να συγκεντρώσουν τις οικονομικές συνδρομές. Τελικώς, η εβραϊκή κοινότητα της Κωνσταντινούπολης, μέχρι τον Ιούλιο του 1651, εξαγόρασε 1.500 σκλάβους, πληρώνοντας το ιλιγγιώδες ποσό των 150.000 ισπανικών ρεαλίων. Αργότερα απελευθερώθηκαν ακόμη 500, μερικοί σε μακρινές αγορές σκλάβων, όπως στην Περσία και το Αλγέρι!