Ο πύργος της “χαριτωμένης” ταξικότητας

Ο φιλοδοξεί να γίνει το νέο αρχιτεκτονικό σύμβολο της χώρας και, μαζί, ένα είδος κάθετης υπενθύμισης ότι στην Ελλάδα μπορεί να μην έχουμε ακόμη λύσει τα κοινωνικά μας προβλήματα, αλλά έχουμε όμως αρχίσει να τα κοιτάμε από ψηλά. Ο πύργος αποτελεί τη σφραγίδα της μεγάλης επένδυσης στο πρώην αεροδρόμιο του Ελληνικού, σε μια έκταση περίπου 6.200 στρεμμάτων, τρεις φορές μεγαλύτερη από το Μονακό, όπως επισημαίνεται.

Εκεί λοιπόν, σχεδιάζεται ένα ολόκληρο σύμπαν. Ένα πάρκο περίπου δύο εκατομμυρίων τετραγωνικών μέτρων, 3,5 χιλιόμετρα παραλιακού μετώπου, πολυτελείς κατοικίες, εμπορικές περιοχές, ξενοδοχεία, μαρίνα, πολιτιστικούς χώρους, πανεπιστήμιο, κέντρο υγείας και ευεξίας, συνεδριακό κέντρο και καζίνο. Και, φυσικά, όλες τις απαραίτητες υποδομές μιας “έξυπνης πόλης”. Γιατί, όταν μια κοινωνία δεν μπορεί να είναι κατ’ ανάγκην κοινωνικά δίκαιη, μπορεί τουλάχιστον να είναι smart.

Το Ελληνικό παρουσιάζεται έτσι ως η νέα βιτρίνα της χώρας. Ένας τεράστιος χώρος ανάπτυξης, κατανάλωσης, αναψυχής και επένδυσης, όπου το μέλλον θα είναι λαμπερό, ψηφιακό και κυρίως ακριβό. Οι πολυτελείς κατοικίες υψώνονται πάνω από το Λεκανοπέδιο και υπόσχονται μια ζωή απαλλαγμένη από την καθημερινή τριβή της υπόλοιπης πόλης. Εκεί όπου η Αθήνα ασφυκτιά από το κόστος στέγασης, τα ενοίκια, τους χαμηλούς μισθούς και την εργασιακή ανασφάλεια, θα υπάρχει ένας άλλος κόσμος, καλοσχεδιασμένος και περιφραγμένος από την πραγματικότητα.

Καθρέφτης κοινωνικού διαχωρισμού

Δεν πρόκειται απλώς για μια αρχιτεκτονική αντίθεση, αλλά για μια κοινωνική εικόνα. Από τη μια ο πύργος, οι πισίνες, η θέα, η μαρίνα, οι υψηλές τιμές και η υπόσχεση μιας ζωής χωρίς οικονομικές έγνοιες. Από την άλλη, η καθημερινότητα εκείνων που θα εργάζονται για να λειτουργεί αυτός ο κόσμος, αλλά πιθανότατα δεν θα μπορούν να κατοικήσουν μέσα του. Θα καθαρίζουν τα διαμερίσματα, θα σερβίρουν στα εστιατόρια, θα φυλάνε τις εισόδους, θα συντηρούν τις υποδομές, θα μεταφέρουν ανθρώπους και εμπορεύματα. Θα είναι απαραίτητοι για τη λειτουργία της “έξυπνης πόλης”, χωρίς να θεωρούνται απαραίτητα μέρος της ζωής της.

Κάπως έτσι η κοινωνική ανισότητα αποκτά μια νέα αισθητική. Δεν εμφανίζεται πλέον μόνο ως φτώχεια, ανεργία ή αποκλεισμός, αλλά εμφανίζεται και ως θέα. Ως τετραγωνικό μέτρο, ως ύψος ορόφου, ως πρόσβαση σε μια παραλία, σε μια κατοικία, σε μια υπηρεσία, σε έναν τρόπο ζωής. Εξάλλου η ταξικότητα δεν χρειάζεται να φωνάζει, μπορεί να είναι διακριτική, κομψή και απολύτως φωτογενής. Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο ενδιαφέρουσα ειρωνεία.

Ο πύργος δεν υψώνεται μόνο πάνω από την πόλη, υψώνεται πάνω από μια κοινωνία που συνηθίζει να βαφτίζει “ανάπτυξη” κάθε νέα κατασκευή και “εκσυγχρονισμό” κάθε αύξηση της αξίας της γης. Η οικονομική επιτυχία ορισμένων παρουσιάζεται ως συλλογικό επίτευγμα όλων, αυτή είναι εξάλλου και δυναμική αφομοίωση της νέας εποχής, να είσαι εξαθλιωμένος αλλά να αισθάνεσαι ότι συμμετέχεις στον πλούτο των άλλων. Αν κάποιοι γίνονται πλουσιότεροι, υποτίθεται ότι κάπως πλουτίζει και η κοινωνία. Το πώς ακριβώς συμβαίνει αυτό, συνήθως αφήνεται στην ευγενική διακριτικότητα των αριθμών.

Οι εικόνες, πάντως, δεν είναι καινούργιες και αυτό γιατί μπορεί να αλλάζουν οι στολές, τα υλικά και η τεχνολογία, αλλά οι κοινωνικές παραστάσεις επιμένουν. Κάποτε ήταν οι πύργοι των βαρόνων και το πόπολο που κινούνταν στη σκιά τους. Σήμερα είναι οι ουρανοξύστες των επενδυτών και οι εργαζόμενοι που μετακινούνται καθημερινά για να εξυπηρετήσουν τον κόσμο τους. Η αρχιτεκτονική προχωρά και βέβαια η κοινωνική απόσταση, πεισματικά, ακολουθεί.

Ο πύργος των βαρόνων

Το παράδοξο είναι ότι όλα αυτά δεν συμβαίνουν σε κάποια μακρινή, εξωτική κοινωνία, αλλά συμβαίνουν στην Ελλάδα, σε μια χώρα όπου η επίδειξη πλούτου συνυπάρχει με την κοινωνική φτωχοποίηση και η “νέα εποχή” συναντά την παλιά ανασφάλεια. Ένα κομμάτι της κοινωνίας κοιτάζει προς τα πάνω, κυριολεκτικά και μεταφορικά, ενώ ένα άλλο προσπαθεί να καταλάβει αν περισσεύει κάτι από την ανάπτυξη για το ενοίκιο, τον λογαριασμό και τον μισθό.

Ίσως τελικά ο πύργος να είναι κάτι περισσότερο από ένα εντυπωσιακό κτίριο και να είναι ένας καθρέφτης. Και στους καθρέφτες, όσο ψηλά κι αν ανεβαίνουν οι όροφοι, η κοινωνία εξακολουθεί να βλέπει τον εαυτό της. Με τις αντιθέσεις της, τις ανισότητες, τις προσδοκίες και τις ψευδαισθήσεις της. Οι πύργοι αλλάζουν. Οι βαρόνοι μπορεί να έγιναν επενδυτές και το πόπολο να απέκτησε smartphone. Η σχέση, όμως, παραμένει σχεδόν ανατριχιαστικά οικεία.

Κάποιοι κατοικούν στην κορυφή και κάποιοι άλλοι φροντίζουν να λειτουργούν οι ανελκυστήρες. Και το πιο παράξενο είναι πως, ύστερα από τόσους αιώνες κοινωνικής εξέλιξης, εξακολουθούμε να αποκαλούμε αυτή την απόσταση “ανάπτυξη”. Ίσως γιατί οι παλιές κοινωνικές δομές δεν εξαφανίζονται και απλώς αλλάζουν αρχιτεκτονική. Και μερικές φορές αποκτούν 203 μέτρα ύψος. Αυτή εξάλλου δεν είναι και η όμορφη διάταξη των ονείρων της εποχής μας που κρύβουν μέσα τους μια πικρή ειρωνεία;